• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

آیه (فقه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دیگر کاربردها: آیه (ابهام‌زدایی).


‌آیه در دو معنا به کار رفته است:
۱. فرازهاى قرآن كه با نشانه‌هاى خاصى از هم تفكيك شده است. از آیه به این معنا در باب‌های طهارت و صلات سخن گفته شده است.
۲. رخداد طبیعی غیر عادی اعم از آسمانی و زمینی (نشان). از آیه به این معنا در باب صلات سخن رفته است.

فهرست مندرجات

۱ - ریشه
۲ - ورود به زبان عربی
       ۲.۱ - واژه کهن سامی
       ۲.۲ - سنت‌های ادبی عرب
              ۲.۲.۱ - نشانه‌های منزلگه
              ۲.۲.۲ - نشانه امر غیرعادی
              ۲.۲.۳ - نشان خشم
۳ - لغت شناسی
       ۳.۱ - اشتقاق
       ۳.۲ - ریشه
       ۳.۳ - ریشه فعلی
       ۳.۴ - جمع
۴ - معانی قرآنی
       ۴.۱ - پدیده‌های عالم
       ۴.۲ - معجزات
       ۴.۳ - دلیل خداشناسی و معاد
       ۴.۴ - اشیا چشم‌گیر
       ۴.۵ - معانی تبعی
۵ - اسامی آیات خاص
۶ - آیات قرآن
       ۶.۱ - تعریف
       ۶.۲ - تعداد
       ۶.۳ - اقسام
۷ - روابط آیات‌ قرآن با یکدیگر
       ۷.۱ - سیوطی
       ۷.۲ - فخرالدین رازی
       ۷.۳ - محمد بن ابراهیم
       ۷.۴ - عزالدین بن عبدالسلام
       ۷.۵ - ولی‌الدین ملّوی‌
       ۷.۶ - تحلیل
۸ - روابط سور قرآن با یکدیگر
       ۸.۱ - مفسران
       ۸.۲ - کتب تألیف شده
۹ - احکام آیات قرآن
       ۹.۱ - اقسام
       ۹.۲ - تکرار آیه در نماز
       ۹.۳ - ترتیب و موالات در قرائت
       ۹.۴ - نماز جمعه
       ۹.۵ - جنب و حائض و نفساء
       ۹.۶ - مستحبات هنگام قرائت
       ۹.۷ - نمازهای مستحبی
       ۹.۸ - موارد استحباب قرائت
۱۰ - نماز آیات
۱۱ - فهرست منابع
۱۲ - پانویس
۱۳ - منبع


آیه‌ از واژه‌های‌ بسیار کهن‌ سامی‌ است‌. در فنیقی‌، AT در آرامی‌ کتاب‌ مقدس‌ AT (سفر دانیال‌، ۳:۳۳)، آرامی‌، ATA عبری‌، OT سریانی‌ ATA و جمع‌ آن‌، OTOT و حتی‌ در مندایی‌ OTA آمده‌ است‌.


تحول‌ معنایی‌ کلمه‌، همان‌ است‌ که‌ در عربی‌ ملاحظه‌ می‌شود: نخست‌ بر نشانه‌های‌ مادی‌ و ملموس‌ اطلاق‌ شد و سپس‌ بر پدیده‌های‌ طبیعی‌ و آثاری‌ که‌ بر قدرت‌ الهی‌ دلالت‌ دارد. همه این‌ معانی‌ بارها در عهد عتیق‌ به‌ کار رفته‌ است‌.

۲.۱ - واژه کهن سامی

جفری‌ می‌کوشد ثابت‌ کند که‌ این‌ کلمه‌ از طریق‌ مسیحیان‌ سریانی‌ به‌ عربی‌ راه‌ یافته‌ است‌: بلاشر می‌پندارد که‌ اعراب‌، واژه‌ را از عبری‌ وام‌ گرفته‌اند نه‌ از سریانی‌.
احتمالاً شباهت‌ معانی‌ گوناگون‌ کلمه‌ در عربی‌ و آن‌ دو زبان‌ دیگر، محققان‌ را به‌ چنین‌ نتیجه‌ای‌ کشانده‌ است‌، اما بعید نیست‌ که‌ این‌ لفظ، از واژگان‌ مشترک‌ و کهن‌ سامی‌ برخاسته‌ و بدون‌ رابطه‌ای‌ مستقیم‌ با عبری‌ و سریانی‌، در لهجه‌های‌ کهن‌ جزیرة العرب‌ به‌ کار رفته‌ باشد.
علت‌ این‌ گمان‌ آن‌ است‌ که‌ اولاً تحول‌ حرف‌ ث‌ (در لفظ عبری‌) به‌ یاء (در لفظ عربی‌) - اگر چه‌ عموماً بعید نیست‌ - نمی‌تواند ناگهانی‌ و بدون‌ مقدمه‌ صورت‌ گرفته‌ باشد، و ما را از چنین‌ تحولی‌ آگاهی‌ نیست‌.

۲.۲ - سنت‌های ادبی عرب

از سوی‌ دیگر معنای‌ اصلی‌ کلمات عربی‌، به‌ کهن‌ترین‌ جوانب‌ زندگی‌ بدوی‌ و اصیل‌ترین‌ سنت‌های‌ ادبی‌ عرب‌ تعلق‌ دارد:

۲.۲.۱ - نشانه‌های منزلگه

نشانه‌هایی‌ را که‌ از منزل‌گاه‌ قبیله‌ در بیابان‌ به‌ جای‌ مانده‌، آیه‌ می‌خوانند، و می‌دانیم‌ که‌ وصف‌ منزلگه‌ قبیله معشوق‌، مشهورترین‌ مضمون‌ در «نسیب‌» قصاید جاهلی‌ است‌، و میان‌ این‌ معنی‌ و معانی‌ دینی‌ هم‌ که‌ پژوهش‌گران‌ ذکر کرده‌اند تشابهی‌ نیست‌.
در این‌ مورد، تنها چنین‌ می‌توان‌ پنداشت‌ که‌ در زمان‌های‌ متأخرتر، به‌ تقلید از مسیحیان‌ و یهودیان‌ جزیرة العرب‌، معانی‌ ثانوی‌ تازه‌ای‌ بر دوش‌ کلمه‌ بار شده‌ است‌، متأسفانه‌ لغت‌ نویسان‌، همه‌ به‌ شواهدی‌ که‌ تا قرن‌ ۴ق‌/۱۰م‌ در معجم‌ ابن فارس‌ گرد آمده‌ است‌ بسنده‌ کرده‌اند و طی‌ هزار سال‌ بعد، شاهد جدیدی‌ بر آن‌ها نیفروده‌اند (مجموعاً ۴ بیت‌ برای‌ لفظ آیه‌ و ۷ بیت‌ برای‌ مشتقات‌ فعلی‌ آن‌. برخی‌ از این‌ ابیات‌ نیز متعلق‌ به‌ بعد از اسلام‌ است‌).
اما پیداست‌ که‌ استعمال‌ کلمه‌ در عصر جاهلی‌ رایج‌تر از آن‌ بوده‌ که‌ کتاب‌های‌ لغت‌ نشان‌ می‌دهند؛ شواهد تازه‌ای‌ که‌ می‌شناسیم‌ عبارتند از عدی‌ بن زید.
[۱] لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۴۴۴، بیروت‌، دارالمشرق‌.
عبید،
[۲] لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۶۱۲، بیروت‌، دارالمشرق‌.
امرؤالقیس‌،
[۳] لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۶۶، بیروت‌، دارالمشرق‌.
حارث‌ بن حلزة،
[۴] دوبار، لویس‌ شیخو، ج۱، ص۴۱۹، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، دارالمشرق‌.
نابغه‌،
[۵] النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۷۹، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
[۶] النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌۱۲۷، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
عروة بن الورد.
[۷] عروة بن الورد، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.

معنای‌ کلمه آیه‌ در شعر همه این‌ شاعران‌ به‌ جز عروه، همان‌ «نشان‌ منزل‌گه‌ یار» یعنی‌ معنای‌ اصیل‌ کلمه‌ است‌.
شواهد، به‌ ترتیب‌ نام‌های‌ فوق‌، عبارتند از ماتَبِیْن‌ُ الَعْین‌ُ مِن‌ْ آیاتِها غَیْرَ؛ یُعْفّی‌ِ آیَةُ مَرُّالسنین‌؛ عَفَت‌ْ آیاتُه‌ْ؛ آیاته‌ُ کَمَهارِق‌ الفُرْس‌ِ؛ آیةِ الدَعْس‌ِ؛ تَوَهَّمْت‌ُ آیات؛ نیز شاهد جوهری‌ و ابن منظور؛ لم‌ یُبْق‌ هذا الدَّهْرُ من‌ آیائه‌.
در همه این‌ شواهد آیه، آیات‌، آیاء به‌ معنی‌ آثار منزل‌گاهی‌ است‌ که‌ زمان‌ اندک‌ اندک‌ آن‌ را نابود می‌کند.
متأسفانه‌ هیچ‌ شاهدی‌ برای‌ این‌ کلمه‌، در معنای‌ نشان‌ سر راه‌ که‌ در عبری‌ موجود است‌، یافت‌ نشد و کتاب‌های‌ لغت‌ نیز تنها به‌ ذکر این‌ معنی‌ بسنده‌ کرده‌ و شاهدی‌ نیاورده‌اند. از این‌ رو بعید نیست‌ که‌ لغت‌ نویسان‌ این‌ معنی‌ را به‌ قرینه‌ دریافته‌ باشند، نه‌ در استعمال‌ عرب‌.
در این‌ زمان‌ آیه‌ احتمالاً به‌ معنی‌ عَلَم‌ و رایت‌ نیز به‌ کار می‌رفته‌ است‌، شاهد ابن منظور: خرجنا من‌ النَقْبین‌... بآیاتنا و همین‌ ترکیب‌ در شعر بُرج‌ بن مُسْهِر
[۸] احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل ای.
[۹] اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل ای.
شاید به‌ عَلَم‌ها و رایت‌هایی‌ اشاره‌ دارد که‌ مردان‌ قبیله‌ با خود به‌ جنگ‌ می‌برده‌اند، اما همه لغت‌ شناسان‌ به‌ تقلید از خلیل‌ بن احمد، آیات‌ را در شعر ابن مسهر، به‌ «جماعت‌» مردم‌ تفسیر کرده‌اند.
شاید در پرتو همین‌ تفسیر، بعدها این‌ کلمه‌ به‌ مجموعه‌ای‌ از کلمات‌ و حروف‌ نیز اطلاق‌ شده‌ است‌.

۲.۲.۲ - نشانه امر غیرعادی

دومین‌ معنای‌ آیه‌ که‌ «نشان‌ یک‌ امر غیر مادی‌» است‌ نیز در شعر جاهلی‌ به‌ کار رفته‌ است‌.
عبید: آیةُ الاعراض‌ِ، و یا به‌ صورت‌ اضافه‌ به‌ فعل‌: بآیة تقدِمون‌َ، و یا در شعر عمرو بن صعق‌: بآیةِ ماتُحِبُون‌ (رجوع کنید به شاهدهای ابن منظور
[۱۰] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
)

۲.۲.۳ - نشان خشم

گویی‌ این‌ معنای‌ اخیر است‌ که‌ پس‌ از تحول‌، در معنی‌ تازه‌تری‌ که‌ همانا نشان‌ خشم‌ و تهدید و انذار است‌، به‌ کار گرفته‌ شده‌: نابغة: مَن‌ْ مُبْلِغ‌ٌ عَمرو بن هند½ آیه،
[۱۱] النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۲۷، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
عروه: أبلِغ‌ْ بِآیِة ما.
[۱۲] عروة بن الورد، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.

لفظ آیه‌ که‌ معنای‌ جاهلی‌ آن‌ تقریباً به‌ همین‌ ۳ مفهوم‌ منحصر است‌، همین‌ که‌ وارد قرآن‌ می‌شود، ده‌ها معنی‌ تازه‌ می‌یابد که‌ مفسران‌ به‌ آن‌ها اشاره‌ کرده‌اند.




۳.۱ - اشتقاق

چنان‌که‌ ملاحظه‌ می‌شود، آیه‌ از یک‌ همزه آغازی‌ (حمله صوتی‌)، یک‌ مصوت‌ طویل‌ و یک‌ نیم‌ مصوت‌ ترکیب‌ یافته‌ است‌ که‌ در زبان‌ عربی‌ بسیار نادر است‌.
همین‌ امر لغت‌ شناسان‌ را که‌ پیوسته‌ در صدد یافتن‌ اشتقاق‌ کلمه‌ از یک‌ فعل‌ ثلاثیند، به‌ راه‌های‌ گوناگون‌ و بی‌ سرانجام‌ کشانده‌ است‌: ایشان‌ نخست‌ می‌بایست‌ ۳ حرف‌ اصلی‌ کلمه‌ را می‌یافتند و برای‌ این‌ کار، اجباراً ۲ راه‌ موجود است‌: ۱. همزه‌ + نیم‌ مصوت‌ + نیم‌ مصوت‌؛ ۲. همزه‌ + همزه‌+ نیم‌ مصوت‌. حال‌ بر حسب‌ این‌که‌ نیم‌ مصوت‌ها واو باشند یا یاء)، Y) چند شکل‌ تازه‌ به‌ وجود می‌آید: أی‌ ی‌،
[۱۴] احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
[۱۵] حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
[۱۶] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
أوی‌ (نظر سیبویه‌ که‌ مورد تأیید ابن فارس‌،
[۱۷] احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
جوهری‌،
[۱۸] اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
راغب‌،
[۱۹] حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
فیروزآبادی‌
[۲۰] محمد فیروزآبادی‌، القاموس‌ المحیط، ذیل‌ ای‌ ا.
و ابن منظور
[۲۱] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
است‌)، أ اُ ی‌، (مورد توجه ابن فارس
[۲۲] احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
) و أی‌ (ابن دُرید
[۲۳] ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۱۹۲.
آیه‌ را ذیل‌ این‌ ریشه‌ آورده‌ و به‌ اصل‌ دیگری‌ اشاره‌ نکرده‌ است‌).

۳.۲ - ریشه

سپس‌، چون‌ درباره ریشه کلمه‌ اظهار نظر شد، به‌ یافتن‌ وزن‌ آن‌ می‌پردازند: آیا هم‌ وزن‌ فَعْلَة (أیَیَة یا أویَة) است‌ که‌ پس‌ از ادغام‌ نیم‌ مصوت‌ اول‌ در همزه آغازی‌، آیه‌ شده‌،
[۲۴] خلیل‌ بن احمد، کتاب‌ العین‌، ج۸، ص۴۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، ۱۴۰۵ق‌.
[۲۵] زبیدی‌، تاج‌ العروس‌، ذیل‌ ای‌ ی‌ ة.
یا به‌ قول‌ فراء
[۲۶] اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
و کسایی‌،
[۲۷] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
فاعِلَة (ءاییة) است‌ که‌ یای‌ دوم‌ آن‌ از باب‌ تخفیف‌ حذف‌ شده‌، و یا فَعْلَه‌ (أَیَیة = أَیَة).
[۲۸] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
پس‌ از آن‌ هر یک‌ از دانشمندان‌، برای‌ تأیید نظر خود، شکل‌های‌ مُصَغَر و جمع‌ و صفت‌ نسبی‌ کلمه‌ را ذکر می‌کنند.
در این‌ میان‌ حتی‌ به‌ شکل‌ غریب‌ اُوَوی‌َ اشاره‌ شده‌ که‌ گویا وجود خارجی‌ هم‌ نداشته‌ است‌، اما جوهری‌
[۲۹] اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
آن‌ را به‌ سیبویه‌ نسبت‌ داده‌، و سپس‌ ابن بَرّی‌ بر او خرده‌ می‌گیرد و می‌گوید: سیبویه‌ چنین‌ چیزی‌ ندارد و این‌ وجه‌ از ساخته‌های‌ جوهری‌ است‌.
[۳۰] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.


۳.۳ - ریشه فعلی

علاوه‌ بر این‌ لازم‌ است‌ ریشه فعلی‌ کلمه‌ نیز بررسی‌ شود، از این‌ رو چندین‌ فعل‌ و چندین‌ شاهد شعری‌ در کتاب‌های‌ لغت‌ آمده‌ است‌ که‌ معنای‌ آن‌ها از معنای‌ آیه‌ = علامت‌، به‌ دور نیست‌: تَأیَّا (با حرف‌ اضافه ب): در جایی‌ ماندن‌، آهنگ‌ چیزی‌ کردن‌؛ تَأَیَّافی‌: در کاری‌ نگریستن‌.
[۳۱] ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۱۹۲.

همین‌ باب‌ و همین‌ معنی‌ را ابن فارس‌
[۳۲] احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
نیز آورده‌ است‌، اما معنی‌ «انتظار چیزی‌ داشتن‌» را بر آن‌ افزوده‌ و شاهدی‌ از لبید در تأیید آن‌ آورده‌ است‌.
علاوه‌ بر این‌، وی‌ باب‌ تفاعل‌ را از همین‌ فعل‌ ذکر کرده‌ می‌گوید: تآیَیْت‌ُ، یعنی‌ آهنگ‌ کسی‌ یا چیزی‌ کردن‌. وی‌ شاهدی‌ بی‌ نام‌ نیز در تأیید کلام‌ خود آورده‌ است‌.
فعل‌ ثلاثی‌ مجرد آن‌، یعنی‌ أَیَّا به‌ معنی‌ نشان‌ گذاردن‌ که‌ ابن منظور
[۳۳] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
(بدون‌ شاهد) آورده‌، ظاهراً در آثار کهن‌تر و از جمله‌ در شعر جاهلی‌ موجود نیست‌.
اگر آیه‌ - چنان‌که‌ گذشت‌ - به‌ معنای‌ نشان‌ سر راه‌ نیامده‌ باشد، دیگر دلیلی‌ ندارد که‌ فعلی‌ به‌ معنای‌ نشان‌ گذاردن‌ از آن‌ اخذ شده‌ باشد.

۳.۴ - جمع

در جمع‌ کلمه‌، علاوه‌ بر آی‌ و آیات‌، شکل‌ آیاء نیز یک‌ بار در شعر آمده‌
[۳۴] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
[۳۵] اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ، ذیل‌ ای‌ ی‌.
که‌ برخی‌ جمع‌ الجمع‌ پنداشته‌ به‌ شاذ بودن‌ آن‌ اشاره‌ کرده‌اند.
مجموعه مباحث‌ دانشمندان‌ لغت‌ شناس‌، نخست‌ در ابن منظور
[۳۶] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
و سپس‌ در زبیدی‌
[۳۷] زبیدی‌، تاج‌ العروس‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
و از آن‌ پس‌ در همه قاموس‌های‌ بزرگ‌ جمع‌ آوری‌ شده‌ است‌. لِیْن‌ نیز همه این‌ اقوال‌ را جمع‌ و ترجمه‌ کرده‌ ذیل‌ آیه‌ آورده‌ است‌.


واژه آیه‌ به‌ صورت‌ مفرد و تثنیه‌ (آیتین‌) و جمع‌ (آیات‌) روی‌ هم‌ ۳۸۲ بار در قرآن‌ به‌ کار رفته‌ است‌.
[۳۸] محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، ج۱، ص۱۰۳ـ۱۰۸، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.

معنی‌ اصلی‌ آن‌ در این‌جا نیز نشان‌ و علامت‌ است‌.

۴.۱ - پدیده‌های عالم

در اصطلاح‌ قرآن‌، پدیده‌های‌ عالم‌ «آیه‌» خوانده‌ شده‌اند، زیرا همگی‌ نشان‌ و دلیل‌ بر عظمت‌ و قدرت‌ و علم‌ خدایند.

۴.۲ - معجزات

معجزات‌ پیامبران‌ قبلی‌ و پیامبر اسلام‌ (ص‌) نیز آیه‌ خوانده‌ شده‌ است‌، از آن‌ رو که‌ نشان‌ راست‌گویی‌ و صدق‌ رسالت‌ آنان‌ است‌؛ برای‌ مثال‌: رستاخیز نزدیک‌ شد و ماه‌ بشکافت‌. و اگر آیتی‌ ببینند، روی‌ برگردانند و گویند جادویی‌ پیوسته‌ است‌.
چنان‌كه در مورد معجزه معروف موسی (عليه‌السلام ) ید بیضاء مى‌خوانيم: «و اضمم يدك الى جناحك تخرج بيضاء من غير سوء آية اخرى»؛ دستت را در گریبان تا زير بغل فرو بر، به هنگامى كه خارج مى شود سفيدى و درخشندگى بى‌عيب و نقصى دارد و اين معجزه ديگر است.

۴.۳ - دلیل خداشناسی و معاد

به معنى دليل و نشانه خداشناسی و يا معاد نيز آمده است ، چنان‌كه مى‌خوانيم: «و جعلنا الليل و النهار آيتين»؛ ما شب و روز را دو دليل (براى شناسایى خدا) قرار داديم.
و در مورد استدلال براى معاد مى‌فرمايد: «و من آياته انك ترى الارض خاشعة فاذا انزلنا عليها الماء اهتزت و ربت ان الذى احياها لمحيى الموتى انه على كل شى ء قدير»؛ از نشانه‌هاى او اين است كه زمین را پژمرده و خاموش می‌بينى؛ اما هنگامى كه آب (باران) بر آن فرو مى ريزيم به جنبش مى‌آيد و گیاهان آن مى‌رويد، همان كسى كه زمين را زنده كرد مردگان را نيز زنده مى‌كند، او بر همه چيز قادر است.

۴.۴ - اشیا چشم‌گیر

به معنى اشياء چشم‌گير مانند بناهاى مرتفع و عالى، نيز آمده است، چنان‌كه مى‌خوانيم: «اتبنون بكل ريع آية تعبثون»؛ آيا در هر مكان مرتفعى بنائی مى‌سازيد و در آن سرگرم مى‌شويد؟

۴.۵ - معانی تبعی

معانی‌ تبعی‌ و فرعی‌ که‌ در لابه‌لای‌ تفاسیر به‌ آن‌ها اشاره‌ شده‌ است‌، عبارت‌ است‌ از حکمی‌ از احکام‌ و نیز: قصه‌، رسالت‌، شخص‌، کالبد، جماعت‌، سخن‌ سودمند.
[۴۵] ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
[۴۶] حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
[۴۷] حسن‌ مصطفوی‌، التحقیق‌ فی‌ کلمات‌ القرآن‌ المجید، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۴، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.



برخی آیات با نام خاصّی خوانده می‌شوند مانند آیة الکرسی، آیۀ سخره و آیۀ نبأ. گاه نیز بر مجموع آیات مرتبط با یکدیگر نام خاصّی اطلاق شده است مانند آیات سجده و آیات الاحکام.
بسمله: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ در آغاز هر سوره نزد فقهای امامیّه، آیه‌ای مستقل است.


یکی‌ از معانی‌ اصطلاحی‌ «آیه‌» (که‌ آن‌ هم‌ ناشی‌ از معنای‌ نشان‌ و علامت‌ است‌) کلمات‌، عبارات‌ و یا جملاتی‌ از قرآن‌ است‌ که‌ سوره‌ از آن‌ها تشکیل‌ می‌یابد و تعداد آن‌ها در هر سوره‌ای‌ معین‌ و توقیفی‌ است‌.
هر کدام‌ از این‌ بخش‌ها یک‌ علامت‌ است‌ که‌ همانند علائم‌ طبیعی‌ به‌ خدای‌ سبحان‌ و یا بخشی‌ از معارف‌ اعتقادی‌، احکام‌ عملی‌، و یا اصول‌ اخلاقی‌ که‌ منظور خداوند است‌ دلالت‌ می‌کند.
[۵۰] محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌، ج۱۸، ص۱۵۹، بیروت‌، ۱۳۹۳ق‌.


۶.۱ - تعریف

فرازهاى قرآن كه با نشانه‌هاى خاصى از هم تفكيك شده، آيه نام دارد؛ چنان‌كه در خود قرآن مى‌خوانيم: «تلك آيات الله نتلوها عليك بالحق».

۶.۲ - تعداد

تعداد آیات‌ قرآن‌ از مسائل‌ مورد اختلاف‌ میان‌ قراء صدر اسلام‌ بوده‌ است‌. قراءِ مدینه‌ دو رقم‌ ۶ هزار و ۲۱۴، ۶ را به‌ دست‌ داده‌اند، قراء مکه‌ شمار آیات‌ را ۲۱۹، ۶، قراء شام‌ ۲۲۵، ۶ و قراء بصره‌ ۲۰۴، ۶ و قراء کوفه‌ ۲۳۶، ۶ گفته‌اند.
[۵۲] سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۲۳۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م‌.
[۵۳] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۱، ص۱۱، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.


۶.۳ - اقسام

در این‌جا چند مطلب‌ دیگر درباره آیات‌ قرآن‌ مجید مطرح‌ است‌ که‌ ذیلاً بررسی‌ می‌شود:
۱. بلندترین‌ و کوتاه‌ترین‌ آیه‌: بلندترین‌ آیه قرآن‌ کریم‌ «آیه دَین‌» است‌.
کوتاه‌ترین آیه را می‌توان‌ «مدهامَتان‌» شمرد یا آیاتی‌ مانند «والضحی‌»، و «والفجر» یا فواتح‌ سوره‌ها بدان‌گونه‌ که‌ یاد شد.
۲. اولین‌ و آخرین‌ آیات‌: صحیح‌ترین‌ و رایج‌ترین‌ اقوال‌ این‌ است‌ که‌ اولین‌ آیات‌ فرود آمده‌ بر پیامبر گرامی‌ (ص‌) ۵ آیه نخست‌ سوره ۹۶ (علق‌) است‌.
[۵۹] محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ذیل‌ آیات‌ علق، قاهره‌، ادارةالطباعة المنیریة، جم.
ولی‌ درباره آخرین‌ آیه‌ یا آیات‌، اختلاف‌ نظر بسیار است‌.
۳. آیات‌ صاحب‌ عنوان‌: شمار بسیاری‌ از آیات‌ قرآن‌ در سوره‌های‌ گوناگون‌ دارای‌ نام‌های‌ ویژه‌ گشته‌اند که‌ درباره خواندن‌ یا حفظ کردن‌ یا نوشتن‌ و با خود همراه‌ داشتن‌ برخی‌ از آن‌ها احادیث‌ یا اقوالی‌ در میان‌ مردم‌ رایج‌ است‌، برخی‌ مستند و برخی‌ غیر مستند.
بعضی‌ از آیات‌ که‌ نام‌ ویژه‌ دارند، بدین‌ قرارند: آیة الکرسی‌، آیة النور، آیة الشهادة، آیة الافْک‌، آیة الامانة، آیة الملک‌، آیة المباهلة، آیة التطهیر، آیة السیف‌ و جز این‌ها.


مفسران‌ و آگاهان‌ از علوم‌ قرآنی‌ از دیرباز در پی‌ کشف‌ مناسبات‌ و روابط آیات‌ با یکدیگر برآمده‌اند، زیرا اکثریت‌ نزدیک‌ به‌ همه آنان‌ ترتیب‌ آیات‌ را در سوره‌ها توقیفی‌ می‌دانند و می‌گویند این‌ ترتیب‌ عیناً به‌ فرمان‌ پیامبر گرامی‌ (ص‌) صورت‌ گرفته‌ است‌، پس‌ باید حکمتی‌ در این‌ ترتیب‌ در کار باشد و سزاست‌ که‌ این‌ حکمت‌ کشف‌ شود.
از این‌ رو، می‌بینیم‌ مفسران‌ اکثراً درباره آیاتی‌ که‌ به‌ ظاهر تناسب‌ یا رابطه‌ای‌ معنوی‌ با هم‌ ندارند، به‌ بررسی‌ می‌پردازند.
مفسران‌ فریقین‌ در این‌ زمینه‌ کوشش‌های‌ فراوانی‌ مبذول‌ داشته‌اند. حتی‌ پاره‌ای‌ از دانشمندان‌، در این‌ زمینه‌ کتاب‌های‌ جداگانه‌ای‌ نوشته‌اند.

۷.۱ - سیوطی

سیوطی‌ می‌گوید: دانستن‌ مناسبت‌، علم‌ شریفی‌ است‌ که‌ مفسران‌ توجه‌ اندکی‌ بدان‌ مبذول‌ داشته‌اند.

۷.۲ - فخرالدین رازی

یکی‌ از اینان‌ که‌ به‌ این‌ مطلب‌ توجه‌ کافی‌ کرده‌، فخرالدین‌ رازی‌ (۵۴۴ -۶۰۶ق‌/۱۱۴۹- ۱۲۰۹م‌) است‌ که‌ بیشتر لطایف‌ قرآن‌ مجید را نهفته‌ در ترتیبات‌ و روابط می‌داند.
وی‌ سپس‌ از قول‌ ابن عربی‌ می‌افزاید: پیوند آیات‌ قرآنی‌ به‌ یکدیگر چنان است‌ که گویی همگی‌ کلمه واحدی‌ است با معانی هماهنگ‌ و مبانی‌ هم‌سنگ‌.

۷.۳ - محمد بن ابراهیم

در این‌ زمینه‌ از ابوبکر محمد بن ابراهیم‌ نیشابوری‌ (۲۴۲- ۳۱۹ق‌/ ۸۵۶ -۹۳۱م‌) به‌ عنوان‌ نخستین‌ کس‌ نام‌ برده‌ می‌شود که‌ دارای‌ دانش‌ فراوان‌ در شریعت‌ و ادب‌ بود و چون‌ بر کرسی‌ درس‌ می‌نشست‌، شرح‌ می‌داد که‌ چرا این‌ آیه‌ در کنار آن‌ آیه‌ گذاشته‌ شده‌ است‌ و چرا آن‌ سوره‌ در پهلوی‌ این‌ سوره‌ آمده‌ است‌.
او دانشوران‌ بغداد را از این‌ رو خوار می‌شمرد که‌ از این‌ مناسبت‌ها آگاهی‌ نداشتند.

۷.۴ - عزالدین بن عبدالسلام

عزالدین‌ بن عبدالسلام‌ (۵۷۷ -۶۶۰ق‌/۱۱۸۱-۱۲۶۲م‌) در برابر قائلان‌ به‌ ربط و مناسبت‌ ایستاده‌ می‌گوید: مناسبت‌، علمی‌ نیکوست‌، ولی‌ شرط ارتباط پسندیده سخن‌ این‌ است‌ که‌ در امری‌ متحد که‌ آغاز و انجام‌ آن‌ با یکدیگر مرتبط باشد، واقع‌ گردد و اگر در امری‌ که‌ اجزاء آن‌ با یکدیگر مرتبط نباشد، رخ‌ دهد، تکلف‌آمیز خواهد بود و جز ربطی‌ رکیک‌ حاصل‌ نخواهد شد که‌ شایان‌ احسن‌ الحدیث‌ (قرآن‌ مجید) نیست‌.
قرآن‌ در طی‌ ۲۰ و چند سال‌ نازل‌ گشته‌ است‌ و درباره احکام‌ گوناگونی‌ است‌ که‌ به‌ دلایل‌ مختلف‌ صدور یافته‌ است‌ و سخنی‌ که‌ چنین‌ باشد، بخش‌های‌ مختلف‌ آن‌ را نتوان‌ باهم‌ پیوند داد.

۷.۵ - ولی‌الدین ملّوی‌

ولی‌الدین‌ ملّوی‌ (۷۱۳-۷۷۴ق‌/ ۱۳۱۳-۱۳۷۲م‌) بر خلاف‌ این‌ سخن‌ می‌راند و اظهار می‌دارد: آن‌که‌ گفته‌ است‌ که‌ نباید برای‌ توالی‌ آیات‌ مناسبتی‌ جست‌، گرفتار وهم‌ گشته‌ است‌.

۷.۶ - تحلیل

سخن‌ درست‌ آن‌ است‌ که‌ آیات‌ قرآن‌ بر حسب‌ وقایع‌ است‌ تنزیلاً و بر پایه حکمت‌ است‌ ترتیباً و تأصیلاً. مصحف‌ مطابق‌ لوح‌ محفوظ است‌ که‌ سوره‌ها و آیات‌ آن‌ به‌ طور توقیفی‌ مرتب‌ گشته‌ است‌ به‌ همان‌ گونه‌ای‌ که‌ بر بیت‌ العزة فرود آمده‌ است‌ و اسلوب‌ و نظم‌ درخشان‌ آن‌ از معجزات‌ آشکار است‌.
آن‌چه‌ در هر آیه‌ای‌ باید پیش‌ از هر چیز جست‌ و جو شود، این‌ است‌ که‌ تکمیل‌ کننده ماقبل‌ خود است‌ یا مستقل‌. آن‌گاه‌ در مورد آیه مستقل‌ باید پژوهش‌ گردد که‌ با قبل‌ خود چه‌ مناسبتی‌ دارد.


وضع‌ سوره‌ها نسبت‌ به‌ یکدیگر نیز چنین‌ است‌ (ارتباط و مناسبت بین سوره‌ها).
[۶۹] سیوطی‌، الاتقان‌، ج۳، ص۳۶۹-۳۷۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م‌.


۸.۱ - مفسران

از میان‌ همه مفسران‌ مسلمان‌، آن‌که‌ بیشترین‌ توجه‌ را به‌ ربط و مناسبت‌ آیات‌ و سوره‌ها داشته‌ است‌، طبرسی‌ (د ۵۴۸ق‌/۱۱۵۳م‌) است‌ که‌ در آغاز هر سوره‌،
[۷۰] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، تفسیر سوره‌ها، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.
ربط و مناسبت‌ آن‌ را با سوره قبلی‌ بیان‌ داشته‌ است‌ و در طی‌ تفسیر هر آیه‌ ذیل‌ عنوان‌ «النظم‌» به‌ شرح‌ پیوند معنوی‌ آن‌ با آیات‌ قبل‌ و بعد پرداخته‌ است‌.
از دیگر مفسرانی‌ که‌ بیش‌ و کم‌ به‌ این‌ امر توجهی‌ کرده‌اند، محمود بن عبدالله‌ آلوسی (۱۲۱۷-۱۲۷۰ق‌/ ۱۸۰۲-۱۸۵۴م‌) در روح المعانی‌، سید محمدرشید رضا (۱۲۸۱-۱۳۵۳ق‌/ ۱۸۶۴-۱۹۳۴م‌) در المنار، را می‌توان‌ نام‌ برد.

۸.۲ - کتب تألیف شده

مهم‌ترین‌ کتابی‌ که‌ تاکنون‌ مستقلاً در زمینه کشف‌ مناسبات‌ آیات‌ و سوره‌های‌ قرآن‌ مجید نوشته‌ شده‌، نظم‌ الدرر فی‌ مناسبات‌ الآیات‌ و السور از ابوالحسن‌ برهان‌الدین‌ عمر بقاعی‌ (۸۰۹ - ۸۸۵ق‌/۱۴۰۶- ۱۴۸۰م‌) است‌ که‌ چاپ‌ آن‌ در ۲۰ و اندی‌ مجلد در حیدرآباد دکن‌ از ۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌ تا فراتر از ۱۴۰۰ق‌/ ۱۹۸۰م‌ ادامه‌ یافته‌ است‌.
[۷۱] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۲، ص۱۹۶۱-۱۹۶۲، استانبول‌، ۱۹۳۱م‌.





۶.۳ - اقسام

احکام آیات سه گونه است:
۱. احکام مترتّب بر آیات نه به عنوان آیه، بلکه به عنوان جزئی از قرآن مانند حرمت مسّ آن بدون طهارت، گرفتن مزد بر تلاوت یا تعلیم آن و قرار دادن آن به عنوان مهر در نکاح.
۲. احکام مترتّب بر پاره‌ای عنوان‌های خاص از آیات مانند آیات سجده، آیات الاحکام و آیة الکرسی که در مدخل‌های مربوط از آن‌ها یاد می‌شود.
۳. احکام مترتّب بر عنوان آیه که در این جا به آن اشاره می‌شود.
کسی که نمی‌تواند سورۀ حمد را بخواند و وقت برای آموختن تنگ است، واجب است در نماز هفت آیه از سورۀ دیگر که می‌داند، بخواند.

۹.۲ - تکرار آیه در نماز

تکرار آیه در نماز اعم از واجب و مستحب جایز است.
[۷۳] العروة الوثقی ج۱، ص۶۶۲.


۹.۳ - ترتیب و موالات در قرائت

رعایت ترتیب بین آیات حمد و نیز سوره و موالات بین آن‌ها هنگام قرائت در نماز واجب است.

۹.۴ - نماز جمعه

اکتفا به قرائت یک آیه به جای سورۀ کوتاه در خطبه نماز جمعه، جایز است.

۹.۵ - جنب و حائض و نفساء

قرائت بیش از هفت آیه از غیر عزائم بر جنب، حائض و نفساء، مکروه است.

۹.۶ - مستحبات هنگام قرائت

مستحب است قاری قرآن هنگام تلاوت آیاتی که با «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» یا «أَیُّهَا النّٰاسُ» آغاز می‌شود، «لبیّک ربّنا» بگوید. هم‌چنین مستحب است اگر آیه متضمّن رحمت الهی است، آن را از خدا بخواهد و چنان‌چه متذکّر غضب و عذاب الهی است، از آن به خدا پناه ببرد.
[۸۰] کشف الغطاء ج۳، ص۱۸۹.
[۸۱] العروة الوثقی ج۱، ص۶۶۱.


۹.۷ - نمازهای مستحبی

در برخی نمازهای مستحبی مانند غفیله آیاتی خاص خوانده می‌شود. هم‌چنین قرائت بعضی آیات در برخی نمازها مستحب است مانند قرائت پنج آیه (۱۹۰-۱۹۴) از سورۀ آل‌عمران در رکعت پنجم از نافله‌های ظهر، آیات ۲۱ تا پایان سورۀ حشر در رکعت دوم نوافل ظهر و رکعت چهارم از نوافل مغرب،
[۸۳] کشف الغطاء ج۳، ص۴۷۹.
ده آیۀ اول سورۀ بقره در رکعت نخست از دو رکعت نافلۀ بین مغرب و عشا، و آیات ۲۸۴ تا پایان سورۀ یاد شده در رکعت دوم آن.

۹.۸ - موارد استحباب قرائت

قرائت بعضی آیات در برخی حالت‌ها، زمان‌ها یا مکان‌ها مستحب است مانند قرائت آخرین آیۀ سورۀ کهف هنگام خوابیدن،
[۸۵] کشف الغطاء ج۳، ص۴۶۸.
پنجاه آیه بعد از تعقیب نماز صبح،
[۸۶] کشف الغطاء ج۳، ص۲۳۴.
ده آیۀ نخست سورۀ بقره و سه آیۀ پایانی آن، همراه آیة الکرسی، آیۀ سخره ، سورۀ توحید و سه آیۀ آخر سورۀ حشر برای حاجی هنگام وقوف در عرفات.


رخدادهای طبیعی مهم و غیر عادی مانند خورشید گرفتگی، ماه‌گرفتگی، زلزله و هر حادثۀ آسمانی یا زمینی که بروز آن موجب ترس مردم می‌شود، سبب وجوب نماز آیات است.
[۸۸] العروة الوثقی ج۱، ص۷۲۵.



(۱) محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، قاهره‌، ادارةالطباعة المنیریة، جم.
(۲) ابن درید، جمهرة اللغة.
(۳) احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة.
(۴) امرؤالقیس‌، دیوان‌، بیروت‌، ۱۹۵۸م‌.
(۵) بستانی‌ ف‌.
(۶) عدنان‌ جوهرجی‌، «رأی‌ فی‌ تحدید عصرالراغب‌ الاصفهانی‌»، مجلة المجمع‌ اللغة العربیة، دمشق‌، ۱۹۸۶م‌، ۶۱ (۱)، ص۱۹۱-۲۰۰.
(۷) اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة.
(۸) حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ۱۹۳۱م‌.
(۹) خلیل‌ بن احمد، کتاب‌ العین‌، به‌ کوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، ۱۴۰۵ق‌.
(۱۰) حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌.
(۱۱) محمدرشید رضا، المنار، بیروت‌، دارالمعرفة، جم.
(۱۲) زبیدی‌، تاج‌ العروس‌.
(۱۳) محمد زرکشی‌، البرهان‌ فی‌ علوم‌ القرآن‌، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌، ۱۹۷۲م‌، ج۱، ص۳۵-۵۲.
(۱۴) سیوطی‌، الاتقان‌، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م‌.
(۱۵) لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، دارالمشرق‌.
(۱۶) محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌، بیروت‌، ۱۳۹۳ق‌.
(۱۷) فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.
(۱۸) محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.
(۱۹) عروة بن الورد، دیوان‌، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.
(۲۰) عهد جدید، لوقا، باب‌ ۱۱، آیة ۱۶، ۲۹-۳۰، یوحنا، باب‌ ۱۱، آیة ۴۷.
(۲۱) محمد فخرالدین‌ رازی‌، التفسیر الکبیر، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌، جم.
(۲۲) محمد فیروزآبادی‌، القاموس‌ المحیط.
(۲۳) حسن‌ مصطفوی‌، التحقیق‌ فی‌ کلمات‌ القرآن‌ المجید، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
(۲۴) النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
(۲۵) ابن منظور، لسان العرب.


۱. لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۴۴۴، بیروت‌، دارالمشرق‌.
۲. لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۶۱۲، بیروت‌، دارالمشرق‌.
۳. لویس‌ شیخو، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۶۶، بیروت‌، دارالمشرق‌.
۴. دوبار، لویس‌ شیخو، ج۱، ص۴۱۹، شعراء النصرانیة قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، دارالمشرق‌.
۵. النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۷۹، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
۶. النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌۱۲۷، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
۷. عروة بن الورد، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.
۸. احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل ای.
۹. اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل ای.
۱۰. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۱. النابغة الذبیانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۲۷، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
۱۲. عروة بن الورد، دیوان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.
۱۳. خلیل‌ بن احمد، کتاب‌ العین‌، ج۸، ص۴۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، ۱۴۰۵ق‌.    
۱۴. احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۵. حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۶. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۷. احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۸. اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۱۹. حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۰. محمد فیروزآبادی‌، القاموس‌ المحیط، ذیل‌ ای‌ ا.
۲۱. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۲. احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۳. ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۱۹۲.
۲۴. خلیل‌ بن احمد، کتاب‌ العین‌، ج۸، ص۴۴۱، به‌ کوشش‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌، ۱۴۰۵ق‌.
۲۵. زبیدی‌، تاج‌ العروس‌، ذیل‌ ای‌ ی‌ ة.
۲۶. اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۷. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۸. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۲۹. اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۰. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۱. ابن درید، جمهرة اللغة، ج۱، ص۱۹۲.
۳۲. احمد ابن ‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۳. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۴. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۵. اسماعیل‌ جوهری‌، صحاح‌ اللغة، ، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۶. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۷. زبیدی‌، تاج‌ العروس‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۳۸. محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، ج۱، ص۱۰۳ـ۱۰۸، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.
۳۹. قمر/سوره۵۴، آیه۱-۲.    
۴۰. طه/سوره۲۰، آیه۲۲.    
۴۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۲.    
۴۲. فصلت/سوره۴۱، آیه۳۹.    
۴۳. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۲۸.    
۴۴. بقره‌/سوره۲، آیه۱۸۷.    
۴۵. ابن منظور، لسان العرب، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۴۶. حسین‌ راغب‌ اصفهانی‌، معجم‌ مفردات‌ الفاظ القرآن‌، ذیل‌ ای‌ ی‌.
۴۷. حسن‌ مصطفوی‌، التحقیق‌ فی‌ کلمات‌ القرآن‌ المجید، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۴، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌.
۴۸. جواهر الکلام ج۳، ص۴۳.    
۴۹. جواهر الکلام ج۹، ص۲۹۶.    
۵۰. محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌، ج۱۸، ص۱۵۹، بیروت‌، ۱۳۹۳ق‌.
۵۱. بقره/سوره۲، آیه۲۵۲.    
۵۲. سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۲۳۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م‌.
۵۳. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۱، ص۱۱، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.
۵۴. بقره‌/سوره۲، آیه۲۸۲.    
۵۵. رحمن‌/سوره۵۵، آیه۶۴.    
۵۶. محمد فخرالدین‌ رازی‌، التفسیر الکبیر، ذیل‌ آیات‌ علق، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌، جم.    
۵۷. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ذیل‌ آیات‌ علق، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.    
۵۸. محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌، ذیل‌ آیات‌ علق، بیروت‌، ۱۳۹۳ق‌.    
۵۹. محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ذیل‌ آیات‌ علق، قاهره‌، ادارةالطباعة المنیریة، جم.
۶۰. بقره‌/سوره۲، آیه۲۵۵-۲۵۷.    
۶۱. نور/سوره۲۴، آیه۳۵.    
۶۲. آل عمران‌/سوره۳، آیه۱۸.    
۶۳. نور/سوره۲۴، آیه۱۲.    
۶۴. احزاب‌/سوره۳۳، آیه۷۲.    
۶۵. آل عمران‌/سوره۳، آیه۲۶.    
۶۶. آل عمران‌/سوره۳، آیه۶۱.    
۶۷. احزاب‌/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۶۸. توبه‌/سوره۹، آیه۵.    
۶۹. سیوطی‌، الاتقان‌، ج۳، ص۳۶۹-۳۷۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۹۶۷م‌.
۷۰. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، تفسیر سوره‌ها، صیدا، ۱۳۳۳ق‌، جم.
۷۱. حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌ الظنون‌، ج۲، ص۱۹۶۱-۱۹۶۲، استانبول‌، ۱۹۳۱م‌.
۷۲. جواهر الکلام ج۹، ص۳۰۴.    
۷۳. العروة الوثقی ج۱، ص۶۶۲.
۷۴. جواهر الکلام ج۹، ص۳۰۰.    
۷۵. جواهر الکلام ج۱۰، ص۱۱.    
۷۶. جواهر الکلام ج۱۱، ص۲۱۴.    
۷۷. جواهر الکلام ج۳، ص۶۷.    
۷۸. جواهر الکلام ج۳، ص۲۲۲.    
۷۹. جواهر الکلام ج۳، ص۳۹۸.    
۸۰. کشف الغطاء ج۳، ص۱۸۹.
۸۱. العروة الوثقی ج۱، ص۶۶۱.
۸۲. الحدائق الناضرة ج۶، ص۸۲-۸۳.    
۸۳. کشف الغطاء ج۳، ص۴۷۹.
۸۴. جواهر الکلام ج۷، ص۴۳.    
۸۵. کشف الغطاء ج۳، ص۴۶۸.
۸۶. کشف الغطاء ج۳، ص۲۳۴.
۸۷. جواهر الکلام ج۱۹، ص۵۴.    
۸۸. العروة الوثقی ج۱، ص۷۲۵.



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آیه»، ج۲، ص۵۶۱.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۶.    
تفسیر نمونه،ج۱،ص۳۹۲-۳۹۳.    






جعبه ابزار