• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

بارگاه‌های بقیع

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بارگاه‌های بقیع بناهای ساخته شده بر قبور امامان و بزرگان در قبرستان بقیع است. با هجرت پیامبر به مدینه و گسترش این شهر، تعیین قبرستانی برای دفن اموات مسلمانان ضرورت یافت. از این‌رو، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، بقیع را که در جنوب شرقی مسجدالنبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار داشت، برگزید. جواز و استحباب زیارت قبور اموات در روایت‌های گوناگون پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، رواج دفن بزرگان صحابه و شخصیت‌های اسلامی، به تدریج موجب شد تا بناها و بقعه‌هایی بر برخی از این قبور برپا گردد. مشهورترین این بقعه‌ها عبارتند از: عثمان بن مظعون، امامان شیعه، عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّمعقیل بن ابی‌طالب (علیه‌السّلامفاطمه بنت اسد، همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّمعثمان بن عفان، عبدالله بن جعفر، دختران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّمحلیمه سعدیه، صفیه عمه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّممالک بن انس، اسماعیل فرزند امام صادق (علیه‌السّلام). برخی اهل سنت به ویژه وهابیان در پرتو افکار ابن تیمیه ساختن بنا بر قبور را بدعت و شرک دانسته‌؛ از این‌رو با حمله وهابیان در هشتم شوال سال ۱۳۴۴ق و به فتوای شیخ عبدالله بلیهد، همه آثار تاریخی این قبرستان ویران شد. تخریب بقیع واکنش‌هایی بسیار، میان مسلمانان جهان برانگیخت و با اعتراض آنها و پیگیری نمایندگان کشورهای مسلمان، دولت سعودی بخشی از قبرستان را بازسازی کرد.



بقعه از «ب ـ ق ـ ع» در لغت به معنای قسمتی از زمین است که از نقاط هم‌جوارش متمایز باشد. همچنین بر صومعه، زیارت‌گاه، مقبره، و مزار امامان دین و بزرگان
[۵] دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ج۳، ص۴۲۵۶، «بقعه».
و اتاقک گرداگرد مزار ایشان
[۶] معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۵۶، «بقعه».
اطلاق شده است. بقیع از همین ریشه و نام مشهورترین قبرستان مسلمانان است که در جنوب شرقی مسجدالنبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار دارد.


با هجرت پیامبر به مدینه و گسترش این شهر، تعیین قبرستانی برای دفن اموات مسلمانان ضرورت یافت. از این رو، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در پی بازدید از سرزمین‌های گوناگون مدینه، بقیع را که در مسیر باب جبرئیل مسجد قرار داشت، برگزید.
[۸] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۹.
[۹] حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک، ج۳، ص۱۹۰.
[۱۰] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۲، ص۱۷۷.
از زمان این رویداد گزارشی در دست نیست؛ ولی با توجه به هنگام وفات اسعد بن زراره خزرجی در شوال سال اول ق و دفن او در بقیع، شاید بتوان تعیین بقیع را به عنوان قبرستان مسلمانان به سال اول و پس از بنای مسجد یا هم‌زمان با آن دانست. البته برخی نویسندگان به قرینه مرثیه عمرو بن نُعمان بیاضی، تاریخ دفن مردگان در بقیع را پیش از اسلام یاد کرده و گفته‌اند که با ظهور اسلام، این قبرستان به مسلمانان اختصاص یافت.
[۱۳] رغدا العاملی، یوسف، معالم مکة و المدینه، ص۴۰۷-۴۰۸.



با دفن صحابی بزرگ عثمان بن مظعون به سال دوم ق و سپس دفن ابراهیم فرزند خردسال پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به سال دهم ق و نیز با تشویق‌های ایشان، این قبرستان مورد توجه اصحاب قرار گرفت و مدفن بزرگان صحابه و شخصیت‌های اسلامی شد؛ جواز و مطلوبیت زیارت قبور اموات افزون بر این که از آیات قرآن کریم از جمله آیه ۲۱ سوره کهف و آیه ۸۴ سوره توبه برداشت می‌شود، در روایت‌های گوناگون پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سفارش شده است.
[۲۴] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۷۹، ص۱۷۰.
این روایت‌ها آن‌چنان فراوان هستند که در برخی کتاب‌های روایی فصلی مستقل به آن‌ها اختصاص یافته است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هر شب جمعه به بقیع می‌رفت و مدفونان آن را با جملاتی مخاطب قرار می‌داد. او در واپسین سال زندگانی خود از سوی خداوند مامور شد تا به بقیع رود و برای اموات طلب آمرزش کند. از عایشه نیز گزارش‌هایی درباره حضور پیامبر در بقیع و طلب آمرزش برای اهل بقیع در دست است.


بقیع مورد توجه اهل بیت نیز بوده و گزارش‌هایی از زیارت بقیع از جانب آن‌ها در منابع یاد شده است. در روایت‌های اهل بیت، زیارت قبور مؤمنان مایه خوشحالی آن‌ها دانسته شده و سفارش گشته که بر مزار پدر و مادر و امامان، از خداوند نیاز بخواهند. از این رو است که دانشورانی بسیار از شیعه و سنی
[۴۲] کاظمی تستری، اسد الله، کشف القناع، ج۲، ص۶۰۱.
زیارت بقیع را مستحب دانسته و بر استحباب زیارت قبر مطهر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اجماع کرده‌اند.
[۴۴] قاضی عیاض، عیاض بن موسی، شرح الشفا، ج۲، ص۱۵۰.
بر پایه گفته رفعت پاشا (م،۱۳۵۳ق) مردم مدینه هر پنجشنبه به زیارت اهل قبور بقیع می‌رفتند و بر قبرها دسته‌های ریحان و کنار آن‌ها شاخه‌های گل می‌چیدند.
[۴۶] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶-۴۲۷.



رواج دفن مسلمانان و شخصیت‌های دینی در بقیع و توجه فراوان مسلمانان به استحباب زیارت قبور بزرگان و مؤمنان، به تدریج موجب شد تا بناهایی بر برخی از این قبور برپا گردد. از جمله این شخصیت‌ها می‌توان به عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، چهار امام شیعیان و چهره‌هایی دیگر از بنی‌هاشم و بستگان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، صحابه بزرگوار او و دانشوران و نخبگان مسلمان در طول تاریخ اشاره کرد.


نخستین گزارش‌ها از ساخت بنا بر قبور که در منابع نخست با عنوان مسجد از آن یاد شده است، به عهد نبوی بازمی‌گردد. بر این اساس، ابوجندل بن سهیل از تیره بنی‌عامر بن لؤی مسجدی بر قبر ابوبصیر عتبة بن اَسید ثقفی (م. قبل از ۸ق) ساخت و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با وجود آگاهی از این کار، آن را نهی نکرد.


پس از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و دفن او در خانه خود، حفظ و تعمیر این بنا از همان سال‌های آغازین مورد اهتمام مسلمانان و خلفا بوده است. عمر بن خطاب (حک: ۱۳ق-۲۳ق) دیواری بر قبر پیامبر ساخت.
[۵۱] امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۱۴.
عمر بن عبدالعزیز، حاکم مدینه به سال ۹۱ق به دستور ولید بن عبدالملک اموی (حک: ۸۶ق-۹۶ق) با هدف گسترش مدفن حضرت، خانه او را ویران کرد و در تجدید بنا، محوطه پیرامون قبر را به آن افزود و حجره او را با سنگ مرمر تزیین کرد.
[۵۲] اصفهانی، ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص۶۹.
[۵۳] حنبلی، مجیرالدین، الانس الجلیل، ج۱، ص۳۰۵.
در روزگار ملک منصور نورالدین ایبک صالحی (حک: ۶۵۵ق-۶۵۷ق) از ممالیک مصر در سال ۶۵۶ق با استفاده از مصالح ساختمانی ارسالی از مصر، مرقد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تعمیر و تزیین شد
[۵۵] نميری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۱۷۷.
[۵۶] نميری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۲۳۰.
[۵۷] مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۱، ص۵۴۰.
و نخستین گنبد به نام «قبه زرقا» بر حجره شریفه در حکومت سلطان قلاوون مملوکی (حک: ۶۷۸ق-۶۸۹ق) به سال ۶۷۸ق زده شد.
از سده دوم ق ساخت بنا و بارگاه بر قبور در سرزمین‌های اسلامی رایج شد.
[۶۰] هیلن برند، رابرت، مقابر، ج۱، ص۲۷.
بر قبر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) گنبدی به دستور خلیفه عباسی‌ هارون الرشید (حک: ۱۷۰ق-۱۹۳ق) در سده دوم ق ساخته شد.
[۶۱] امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۰۸.
گنبد جعفر (م،۱۸۶ق) پسر منصور عباسی نیز گواه وجود بنا و گنبد بر برخی قبور در میانه سده دوم ق است.
[۶۳] خلیلی، جعفر، المدخل الی موسوعة العتبات المقدسه، ص۱۵۸.
اعتراض نکردن مسلمانان به این کار، نشان دهنده صحت عمل خلفا و اتصال سیره مسلمانان در بنای بر قبور است.


بر این اساس، در طول تاریخ، بقعه‌ها و گنبدهایی بر قبور بزرگان و شخصیت‌های مدفون در بقیع ساخته شد. مشهورترین این بقعه‌ها عبارتند از:

۸.۱ - عثمان بن مظعون

بقعه عثمان بن مظعون صحابی پیامبر و ابراهیم فرزند خردسال رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). ابوسائب عثمان بن مظعون جُمحی صحابی بزرگ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود. وی را نخستین مهاجری دانسته‌اند که در مدینه وفات یافت. هنگام وفات وی را سال دوم یا سوم ق نوشته‌اند. بر پایه گزارشی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پس از وفات عثمان بن مظعون، وی را در بخش میانی بقیع دفن کرد و فرمود: «هذه الروحاء»؛ «این جا، مکان راحتی و آسایش است.» از آن پس سنگی را به نشانه این قبر بر آن نهاد. این سنگ تا هنگام حکمرانی مروان بن حکم بر مدینه، در دوره حکومت معاویه بن ابی‌سفیان (حک: ۴۰ق-۶۰ق) بر قبر عثمان قرار داشت تا این که به فرمان وی از آن جا برداشته شد و به گزارشی آن را بر قبر عثمان بن عفان نهادند که تا آن هنگام بیرون از بقیع قرار داشت و تازه به بقیع پیوسته بود؛ پس از وفات ابراهیم پسر ۱۸ ماهه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به سال دهم ق او امر کرد که وی را کنار قبر عثمان بن مظعون دفن کنند
[۷۳] ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، ص۲۰۷.
و بالای قبر ابراهیم نیز سنگی به عنوان علامت نصب کرد. سپس بالای قبر او ایستاد و بر ساکنان آن سلام داد. روایتی از دفن رقیه (م،۲ق) و زینب (م، ۸ق) دختران رسول خدا نزدیک قبر عثمان بن مظعون حکایت دارد.
گزارش‌هایی از دفن افرادی چون عبدالرحمن بن عوف زهری از مهاجران به حبشه و مدینه (م، ۳۱ق-۳۲ق) که با عثمان بن مظعون پیمان بسته بود تا کنارش دفن شود، ابو اَمامه اسعد بن زراره خزرجی از حاضران در دو بیعت عقبه و نقیب بنی‌نجار(م. اول ق) سعد بن ابی‌وقاص زهری از نخستین اسلام آورندگان (م،۵۵قعبدالله بن مسعود هَذلی از نخستین اسلام آورندگان و از مهاجران به حبشه و مدینه (م. ۳۲ق)، خُنیس بن حذافه سهمی داماد عمر و از مهاجران به حبشه و مدینه و از شهدای احد (م،۳ق) و فاطمه بنت اسد مادر امام علی (علیه‌السّلام) (م. ۳ق) کنار قبر عثمان و ابراهیم حکایت دارند. بر این قبور گنبد و ضریحی ساخته شده بود که منابع پیشین به هنگام ساخت و نیز سازنده آن اشاره ندارند. شماری از محققان با توجه به شباهت ضریح ساخته شده برای قبور امامان شیعه و عباس با ضریح موجود بر این قبور، ساخت این بنا را نیز به مجدالملک براوستانی (م،۴۹۲ق-۴۹۳ق) وزیر ایرانی سلطان برکیارق سلجوقی (حک: ۴۸۶ق-۴۹۸ق) نسبت می‌دهند.
[۸۹] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۱۹۳.

ابن جبیر (م،۶۱۴ق) در وصف این ضریح، آن را از جنس چوب دانسته که با نقش‌های بدیع تزیین شده بود و میخ‌کوبی‌هایی به شکل بسیار زیبا بر آن دیده می‌شد. این ضریح به صورت پنجره‌ای چوبی بود که رو به قبله باز می‌شد. مطری (م،۷۴۱ق) نیز همراه اشاره به مرقد ابراهیم، از ضریح مشبک سمت قبله مرقد یاد کرده است.
[۹۱] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹-۱۲۰.
گنبد ساخته شده بر این بقعه به رنگ سفید بود. از گزارش‌ها درباره این گنبد که واپسین آن‌ها به رفعت پاشا به سال ۱۳۲۵ق
[۹۴] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.
بازمی‌گردد، برمی‌آید که این بنا تا هنگام ویرانی اول بقعه‌های بقیع در سال ۱۲۲۰ق در دولت اول سعودی باقی بوده است.
[۹۵] ادیب غالب، محمد، من اخبار الحجاز و النجد، ص۱۰۴.
[۹۶] ابن بسر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد، ص۱۳۷.
[۹۷] ماجری، یوسف، البقیع قصة التدمیر، ص۸۴.
اکنون قبور موجود در این بقعه نشانه‌گذاری شده است.

۸.۲ - امامان شیعه و عباس و عقیل

بقعه امامان شیعه، عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و عقیل بن ابی‌طالب برادر امام علی (علیه‌السّلام) بیرون بقیع و در سمت جنوب آن خانه‌ای بزرگ در برابر خانه امام علی (علیه‌السّلام) داشت. به گزارشی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در گوشه‌ای از این خانه می‌ایستاد و برای اهل بقیع آمرزش می‌طلبید. روایت شده که دعا کردن در آن مستجاب است.

۸.۲.۱ - مدفونان در خانه عقیل

در گذر زمان، این خانه (خانه عقیل) مکان دفن بزرگانی از بنی‌هاشم شد و بعدها به بقیع ملحق گشت. در منابع، این بخش از بقیع به مقابر بنی‌هاشم شهرت یافته است. فاطمه بنت اسد (م،۳ق)، عباس بن عبدالمطلب (م. ۳۲ق) عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، چهار تن از امامان شیعه، امام حسن (علیه‌السّلام) (شهادت ۴۹ق-۵۰ق امام سجاد (علیه‌السّلام) (شهادت ۹۴ق- ۹۵ق امام محمد باقر (علیه‌السّلام) (شهادت حدود ۱۱۴ق-۱۱۷ق)
[۱۰۹] طبری صغير، محمد بن جرير، دلائل الامامه، ص۲۱۵-۲۱۶.
و امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) (شهادت ۱۴۸ق)
[۱۱۲] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.
از مدفونان در این خانه‌اند. بر پایه روایتی، امام سجاد (علیه‌السّلام) این خانه را در حدود سال ۶۵ق بازسازی کرد. از هنگام پیوستن خانه عقیل به بقیع و ساخت بارگاه بر این قبور، آگاهی دقیقی در دست نیست. با توجه به وجود مدفن عباس بن عبدالمطلب، جدّ عباسیان، در این خانه، به احتمال می‌توان گفت که دهه‌های نخست سده دوم ق که هم‌زمان با روی کار آمدن عباسیان است، هنگام تقریبی این امر بوده است. شاید از این رو است که در گزارش‌های سده دوم ق و از آن پس، به وجود این قبور اشاره شده است.

۸.۲.۲ - وجود مسجد بر این قبور

ابن زباله (م،۱۹۹ق) از وجود مسجدی (حرم) بر قبر عباس بن عبدالمطلب و امامان شیعه خبر داده است. ابن شبه (م،۲۶۲ق) نیز از وجود مسجدی در سده سوم ق بر قبر فاطمه بنت اسد گزارش داده است. با توجه به نزدیکی قبور امامان شیعه و عباس به قبر فاطمه، به نظر می‌رسد که همه این قبور را در بر می‌گرفت. مسعودی (م،۳۴۵ق) عبارت این سنگ را چنین گزارش داده است: «بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد للَّه مُبِید الامم و محیی الرمم هذا قبر فاطمة بنت رسول الله صلی الله علیه و سلم سیدة نساء العالمین و قبر الحسن بن علی بن ابی‌طالب و علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب و محمد بن علی و جعفر بن محمد رضی الله عنهم‌.»
[۱۱۶] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۲۸۵.


۸.۲.۳ - چگونگی بقعه، گنبد و ضریح

از ساخت نخستین گنبد بر مزار عباس و امامان شیعه نیز گزارش‌هایی متناقض در دست است. آورده‌اند که در سده پنجم ق مجدالملک براوستانی گنبدی بر قبور امامان شیعه و عباس ساخت که بسیار بزرگ بود. مطری به ساخت این گنبد بزرگ در دوران حکومت ناصر احمد بن مستضیء عباسی (حک: ۵۷۵ق-۶۲۲ق) اشاره می‌کند.
[۱۲۰] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹.
ابن نجار (م،۶۴۳ق) که هم‌عصر با ناصر عباسی است، به قدمت گنبد تصریح دارد. از این رو، به نظر می‌رسد که گزارش مطری غیرواقعی است. توصیفات ابن جبیر از این گنبد و قبور درون آن، از دقت بیشتر برخوردار است. وی گنبد ساخته شده بر این قبور را بسیار مرتفع شمرده که نزدیک در ورودی بقیع قرار داشت. قبور درون بقعه، بزرگ و از سطح زمین بلندتر بودند. این قبور ضریحی چوبین داشتند که با نقوشی برجسته از جنس مس با میخ‌کوبی‌هایی تزیین شده بود. عبدری (م. بعد از ۷۰۰ق) این بقعه را همراه با بقعه عثمان بن عفان بزرگ‌ترین و زیباترین بارگاه‌ بقیع دانسته است.
[۱۲۳] عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.

ابن نجار از وجود دو در برای بقعه یاد می‌کند که تنها یکی از آن دو هنگام زیارت گشوده می‌شد. از دیگر کسانی که درباره چگونگی بقعه، گنبد و ضریح قبور امامان شیعه به این مطلب اشاره کرده‌اند، می‌توان از ابن بطوطه، خالد بن عیسی (زنده به سال ۷۴۰ق) و سمهودی (م،۹۱۱ق) یاد کرد. محمدحسین فراهانی، از رجال دربار قاجار، در گزارش خود از سفر حج سال ۱۳۰۲ق از بقعه هشت ضلعی امامان شیعه و عباس خبر می‌دهد. بر پایه این گزارش، در این بقعه صندوقی بزرگ از جنس چوب مرغوب بود و میان این صندوق بزرگ دو صندوق چوبی دیگر قرار داشت. درون یک صندوق قبر چهار امام شیعیان و درون صندوق دیگر قبر عباس قرار داشته است.
[۱۲۸] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.

این گزارش که همانند آن در سفرنامه ۱۲۹۲ق فرهاد میرزا نیز به چشم می‌خورد،
[۱۲۹] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
بیانگر ساخت ضریحی جدید است که در گزارش‌های تا پیش از سده دهم ق از آن یاد نشده است. بقعه عباس و امامان بقیع طی سده‌های پیاپی مورد تعمیر و مرمت قرار گرفت. منابع از تعمیر بقعه به سال ۵۱۹ق به دستور مسترشد عباسی (حک: ۵۱۲ق-۵۲۹ق) و نیز در روزگار مستنصر عباسی (حک: ۶۲۳ق-۶۴۰ق) گزارش داده‌اند. کتیبه نصب شده بالای محراب بقعه که دربردارنده دستور خلیفه مستنصر برای تعمیر بقعه است، این ادعا را تایید می‌کند. از تعمیر این بقعه به سال ۱۲۳۴ق به دستور سلطان محمود عثمانی (حک: ۱۲۲۳-۱۲۵۵ق) و به دست محمدعلی پاشا و نیز به سال ۱۲۹۲ق در دوران حکومت عبدالعزیز خان عثمانی (حک: ۱۲۷۷ق-۱۲۹۳ق) گزارش شده است.
[۱۳۱] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
آورده‌اند که پس از بازسازی سال ۱۲۳۴ق این بقعه و دیگر بارگاه‌های بقیع همه ساله تعمیر می‌شدند.
[۱۳۲] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.


۸.۳ - حضرت فاطمه بنت اسد

فاطمه بنت اسد (م،۳ق) از دیگر مدفونان در بقیع است که بر قبر وی بنایی ساختند. گزارش‌ها حکایت دارند که پیامبر به دلیل علاقه فراوان به فاطمه بنت اسد مادر امام علی (علیه‌السّلام) او را مادر خود می‌دانست. پس از رحلت آن بانو، او را با آداب ویژه دفن کرد. لباس خود را به جای کفن بر او پوشاند و برای ایمنی یافتنش از فشار قبر، لحظاتی در گور او خوابید. کهن‌ترین مدینه‌شناسان و منابع مدینه‌شناسی قبر وی را نزدیک قبر عباس و در خانه عقیل می‌دانند. در سده ۷ق ابن نجار و پس از وی بسیاری از تاریخ‌نگاران و مدینه‌شناسان مکان قبر وی را به اشتباه در شمال شرقی بقیع و شمال بقعه عثمان بن عفان دانسته و از رواج زیارت این قبر در دوران خود گزارش داده‌اند.
[۱۳۷] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۴۳.
منابع پسین نیز این نظر را تایید کرده‌اند.
[۱۳۹] خیاری، احمد‌یاسین، تاریخ معالم المدینة المنوره، ص۳۵۲.
[۱۴۰] کبریت مدنی، محمد، الجواهر الثمینه، ص۲۰۵.
سمهودی این گزارش را مردود و آن را نتیجه برداشت اشتباه ابن نجار از گزارش منابع پیشین دانسته و خود از دفن فاطمه نزدیک قبر ابراهیم و عثمان بن مظعون در روحاء گزارش داده است.
با پیوستن خانه عقیل به بقیع و نیز ساخت بنا بر روی قبور امامان شیعه، قبر فاطمه نیز که در جنوب غربی این قبور قرار داشت، در این بنا قرار گرفت. گزارش ابن شبه از وجود مسجدی در سده سوم ق در این مکان می‌تواند از ساخت نخستین بنا بر این قبر حکایت کند. این قبر هیچگاه دارای ضریح نبوده و تنها پارچه‌ای گران‌بها و گلابتون بر آن کشیده بودند.
[۱۴۴] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.
[۱۴۵] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۸.
بر پایه وقف‌نامه سلطان سلیمان عثمانی به سال ۹۴۷ق پرده‌ای ویژه برای این بقعه و بقاع دیگر فرستاده شد.
[۱۴۶] کردی، محمدطاهر، التاریخ القویم، ج۴، ص۱۷، ۲۰.
در سده‌های اخیر و در هنگام ازدحام حاجیان، شبکه‌ای از فولاد در جلوی طاق‌نما به صورت حائلی میان قبر و فضای عمومی درون حرم قرار می‌گرفت.
[۱۴۷] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.
[۱۴۸] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
این شبکه در زمان ویرانی بقاع بقیع در ۸ شوال سال ۱۳۴۴ق به هفت قطعه تقسیم شد که شش قطعه آن را روی دیوار سمت راست و چپ در ورودی محوطه حرم حضرت حمزه (علیه‌السّلام) و قطعه دیگر را سمت قبور شهدا نزدیک کوه اُحد نصب کردند.
[۱۴۹] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۱۰۷-۱۰۹.


۸.۴ - همسران پیامبر

از دیگر بقاع مهم قبرستان بقیع، بقعه‌ای بود که بر مزار برخی همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بنا نهاده شده بود و در فاصله پنج متری جنوب قبر عقیل
[۱۵۰] حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۶۷-۱۶۸.
و شمال قبور امامان شیعه قرار داشت. بنای این بقعه به سال ۸۵۲ق و در دوران حکومت امیر جقمق مملوکی (حک: ۸۴۲ق-۸۵۷ق) به دست امیر بردبک معمار ساخته شده بود. این قبور پیش از آن با دیوار سنگی کوتاه از دیگر قبرها متمایز شده بودند.
[۱۵۲] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
فرهاد میرزا (م،۱۳۰۵ق) در سفر خود به سال ۱۲۹۲ق به وجود ضریح بر این قبور اشاره دارد.
[۱۵۳] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.

به رغم تصریح بسیاری از منابع به دفن همه همسران پیامبر جز خدیجه (سلام‌الله‌علیها) و میمونه (سلام‌الله‌علیها) در بقیع،
[۱۵۵] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹.
[۱۵۶] مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۲، ص۱۰۱.
در تعیین شمار همسران وی که در این بخش از بقیع و در این بارگاه مدفون شده‌اند، اختلاف نظر دارند. ابن شبه از وجود قبر ام‌حبیبه، دختر ابوسفیان، در خانه عقیل و قبر ام‌سلمه در بیت الاحزان یاد می‌کند. ابن نجار به وجود چهار قبر برجسته در این بارگاه بدون اشاره به همسران پیامبر اشاره کرده؛ اما سمهودی آگاهی از وجود این تعداد قبر را درون بقعه به سبب مسطح بودن کف آن‌ها ناممکن دانسته است. از این رو، تصریح برخی منابع و سفرنامه‌های پسین به نام هشت تن از همسران مدفون در این بارگاه را باید فاقد اعتبار دانست.
[۱۶۰] حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۶۷-۱۶۸.
[۱۶۱] جعفریان، رسول، پنجاه سفر‌نامه، ج۵، ص۲۴۱.


۸.۵ - عثمان بن عفان

بقعه مهم بعد در انتهای بقیع، متعلق به عثمان بن عفان است. پس از کشته شدن وی به سال ۳۵ق از دفن جسدش در قبرستان بقیع پیشگیری شد و پیکرش در شرق بقیع
[۱۶۲] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
در محلی به نام حش|حُش/حَش (بستان) کوکب که محل دفن مردگان یهودی بود، دفن شد. در روزگار حکومت مروان بن حکم بر مدینه، به دستور معاویه، دیوار میان بقیع و حش کوکب برداشته شد و کوشیدند تا با دفن مردگان مسلمان در فاصله میان بقیع تا حش کوکب، قبر عثمان به بقیع افزوده شود.
[۱۶۴] ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، ص۲۰۹.

ابن جبیر از وجود گنبدی کوچک بر بقعه عثمان گزارش داده است. پس از وی، ابن نجار و نیز ابن بطوطه (م،۷۷۰ق) از بزرگ بودن این گنبد سخن گفته‌اند. به نظر می‌رسد که در فاصله دیدار ابن جبیر و ابن نجار، گنبدی بزرگ جایگزین گنبد پیشین شده است. ساخت این گنبد را به اسامة بن سنان صالحی، از امیران سلطان صلاح الدین ایوبی، به سال ۶۰۱ق نسبت داده‌اند.
[۱۷۰] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
عبدری (م. بعد از۷۰۰ق) این بقعه را همراه با بقعه عباس، بزرگ‌ترین و زیباترین بارگاه‌های بقیع دانسته است.
[۱۷۲] عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.


۸.۶ - عقیل بن ابی‌طالب و عبدالله بن جعفر

بقعه معروف دیگر، بقعه عقیل (م. حدود ۶۰ق) برادر امیرالمؤمنین و نیز عبدالله بن جعفر (م،۸۰ق) برادرزاده عقیل است. این دو در خانه عقیل و در یک قبر دفن شده‌اند. مزار اینان نزدیک به بقعه عباس و امامان شیعه و در فاصله پنج متری با قبور همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار دارد.
[۱۷۴] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۳۵.

ابوسفیان بن حارث (م،۱۵ق- ۲۰ق)، پسر عمو و برادر رضاعی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از دیگر مدفونان در این بارگاه است. درباره زمان ساخت این بقعه و سازنده آن، آگاهی چندان در دست نیست. گزارش ابن نجار از این بقعه، از ساخت آن تا پیش از سده هفتم ق حکایت دارد.

۸.۷ - دختران پیامبر

بقعه منسوب به دختران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، رقیه (م،۲ق) و‌ ام کلثوم (م. ۹ق) همسران عثمان بن عفان، و زینب (م. ۸ق) همسر ابوالعاص بن ربیع از دیگر بقعه‌هایی بود که در شمال قبور امامان شیعه و جنوب غربی قبور همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و نزدیک قبر عثمان بن مظعون قرار داشت. منابع از دفن رقیه و زینب در بقیع، نزدیک به قبر عثمان بن مظعون، بر پایه سفارش پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) حکایت دارند. اما از مکان دفن‌ام کلثوم گزارشی در دست نیست. تنها نویسندگان پسین چون فرهاد میرزا
[۱۸۴] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.
و رفعت پاشا
[۱۸۵] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ص۴۷۸.
به دفن‌ ام کلثوم کنار دیگر دختران پیامبر اشاره نموده و به بقعه ساخته شده بر قبر اینان توجه کرده‌اند. بر این قبور ضریحی برنجی قرار داشت.
[۱۸۶] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۴۱.


۸.۸ - حلیمه سعدیه

در شمال شرقی بقیع، بقعه‌ای وجود داشت که به حلیمه، دایه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) منسوب بود. منابع پیشین از زمان وفات این بانو و مکان دفن وی سخن نگفته‌اند. تنها قاضی عیاض (م،۵۴۴ق) از دیدار وی با ابوبکر و عمر یاد کرده و مقریزی (م،۸۴۵ق) از وفاتش در روزگار پیامبر و تاثر رسول خدا از مرگ او یاد کرده است.
ابن بطوطه از قبر حلیمه در بصره گزارش داده؛ اما در سفرنامه‌های سده‌های اخیر
[۱۸۹] ورثیلانی، حسن بن محمد، الرحلة الورثیلانیه، ج۲، ص۵۳۹.
[۱۹۱] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۸.
از وجود قبر این بانو در بقیع و در مسیر قبر عثمان بن عفان
[۱۹۲] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۸-۴۷۹.
یاد شده است. بر این قبر، گنبد و بارگاهی ساخته بودند که تاریخ ساخت آن نامعلوم است. درون این بارگاه، ضریحی چوبی بر قبر نصب شده بود.
[۱۹۳] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۴۲.
نایب الصدر شیرازی (م،۱۳۴۴ق) در گزارش سفر حج خود به سال ۱۳۰۵ق از دو بیت شعر ترکی نگاشته شده بر در این بقعه یاد کرده است.
[۱۹۴] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۹.


۸.۹ - صفیه عمه پیامبر

دیگر قبری که در بقیع بر آن بنایی ساخته بودند، قبر صفیه (م،۲۰ق) دختر عبدالمطلب و عمه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. این قبر تا نیمه دوم سده ۱۴ق بیرون از بقیع و در کوچه‌ای در بخش غربی آن قرار داشت.
[۱۹۵] نجفی، سید محمدباقر، مدینه‌شناسی، ص۳۹۴.
زمین کنار این قبر از سوی عثمان بن عفان به مغیرة بن شعبه واگذار شد و مغیره در این زمین برای خود خانه‌ای ساخت. از این رو، قبر صفیه کنار دیوار این خانه قرار داشت. مطری (م،۷۴۱ق) از کوشش ناموفق معماران برای ساخت گنبد بر این بنا خبر می‌دهد.
[۱۹۷] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۱.
سمهودی (م،۹۱۱ق) از بنایی بر قبر صفیه سخن گفته که فاقد گنبد بوده است. سید اسماعیل مرندی در سفرنامه‌اش به سال ۱۲۵۵ق از وجود گنبدی بر بنای این قبر گزارش داده است.
[۱۹۸] حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، میقات حج، ش۵، ص۱۱۸، «توصیف مدینه».
بر این اساس، باید ساخت گنبد را در فاصله قرن ۱۰ تا ۱۳ق دانست؛ در سال ۱۳۷۳ق شهرداری مدینه با برداشتن دیوارهای حائل میان بقیع و کوچه‌ای که قبر صفیه در آن قرار داشت، این کوچه و زمین‌های مجاور آن را با مساحت ۳۴۹۴ متر مربع به بقیع پیوند داد.
[۱۹۹] حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۷۳.
اکنون این قبر درون بقیع و کنار دیوار غربی قرار دارد؛ وجود قبری گمنام کنار قبر صفیه، برخی نویسندگان پسین را به اشتباه واداشته و سبب شده که این قبر را به عاتکه، دیگر عمه پیامبر، نسبت دهند؛
[۲۰۰] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.
اما منابع سیره و صحابه‌نگاری در اسلام آوردن عاتکه تردید کرده‌اند.
[۲۰۳] مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۲، ص۲۸۶.


۸.۱۰ - مالک بن انس

از دیگر بناهای ساخته شده در بقیع، بقعه‌ای است متعلق به مالک بن انس (م،۱۷۹ق) از امامان مذاهب اهل سنت که در روحاء بقیع و نزدیک بارگاه ابراهیم قرار داشت. این بقعه با گنبدی کوچک در گزارش ابن جبیر یاد شده است. با توجه به این گزارش، باید ساخت این بقعه را به پیش از سده هفتم ق مربوط دانست. بنای این بارگاه به حدی کوچک بود که دفن فردی دیگر در آن امکان نداشت.
[۲۰۵] عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.
[۲۰۶] مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۲، ص۱۰۴۹.


۸.۱۱ - نافع مولی بن عمر

از دیگر بارگاه‌های ساخته شده در بقیع، بقعه‌ای است که به نافع (م،۱۱۸ق-۱۲۰ق) از قراء هفت‌گانه مدینه تعلق داشته است. این بارگاه کنار بقعه مالک بن انس در شمال شرقی بقیع قرار داشت. سمهودی با توجه به آن که چنین بارگاهی در گزارش مطری در سده ۸ق نیامده، آن را از بناهای ساخته شده پس از عصر وی دانسته؛ ولی از سازنده بقعه و هنگام ساخت آن گزارش نداده است.

۸.۱۲ - اسماعیل فرزند امام صادق

قبر اسماعیل (م،۱۳۳ق) فرزند بزرگ امام صادق نیز از قبوری بود که نخست بیرون بقیع و در غرب قبر عباس و امامان شیعه قرار داشت و بر آن بقعه و گنبدی ساخته بودند. ساخت این بقعه و گنبد را به فاطمیان نسبت داده‌اند.
[۲۰۸] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۱.
فاصله این آرامگاه تا بقعه امامان شیعه، حدود ۱۵ متر بود. پس از ویرانی بقعه‌های بیرون بقیع به دست وهابیان، گرداگرد قبر اسماعیل دیواری کشیدند. در سال ۱۳۵۳ش-۱۳۹۴ق پس از زیرسازی و گسترش خیابان ابوذر، جسد اسماعیل با حضور بزرگان اسماعیلیه
[۲۱۰] جعفریان، رسول، آثار اسلامی، ص۳۴۸.
[۲۱۱] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۳۰۱-۳۰۲.
به درون بقیع انتقال یافت و در سمت شرقی مقابر شهدای حره به سوی قبر حلیمه سعدیه دفن شد. اکنون این قبر بر اثر ساخت پیاده‌رو‌های درون بقیع، محو شده است.
[۲۱۲] نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۳۰۱-۳۰۳.

ƒ

۸.۱۳ - دیگر بارگاه‌های بقیع

از دیگر بقعه‌ها و بارگاه‌های بقیع، می‌توان به این موارد اشاره کرد: بقعه و گنبدی کوچک بر قبر سعد بن معاذ رئیس اوس (م،۵ق) و ابوسعید خدری از بزرگان خزرج (م،۶۴ق) در انتهای بقیع، بقعه‌ای کوچک بر قبر ابن ابی‌الهیجاء (زنده در سده ۶ق) از امیران دولت فاطمی در غرب بقعه عباس و امامان شیعه،
[۲۱۷] مدنی، جعفر بن اسماعیل، نزهة الناظرین، ص۳۱۸.
بقعه امیر چوپان از امیران ایلخانی (م،۷۲۳ق-۷۲۸ق) نزدیک بقعه ابن ابی‌الهیجاء و قبر شیخ احمد احسایی (م،۱۲۴۳ق) بزرگ شیخیه، پشت بقعه امامان شیعه که به سال ۱۳۰۲ق از وجود ضریحی فلزی برای آن یاد شده است.
[۲۱۹] جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۹-۲۴۰.

ƒ

برخی اهل سنت به ویژه وهابیان در پرتو افکار ابن تیمیه، به روایاتی برای تخطئه بنای بر قبور استناد کرده و ساختن بنا بر قبور را بدعت و شرک دانسته‌اند. بر پایه این اعتقاد، در پی قدرت یافتن وهابیان در حجاز و بر خلاف وعده عبدالعزیز بن سعود به مسلمانان و نیز بر خلاف اجماع مذاهب که نباید به سبب اختلاف در فروع مذهبی یکدیگر را تکفیر کنند، آنان حکم ویرانی همه بقعه‌ها را در حجاز صادر کردند. در سال ۱۲۲۰ق مدینه به محاصره نیروهای وهابی درآمد و پس از تسلیم شدن شهر، سعود بن عبدالعزیز همراه توقیف و تصرف همه اموال موجود درخزائن حرم نبوی، دستور ویران کردن همه گنبدهای بقیع را صادر کرد.
[۲۲۶] ادیب غالب، محمد، من اخبار الحجاز و النجد، ص۱۰۴.
[۲۲۷] ابن بشر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد، ص۱۳۷.
[۲۲۸] یوسف، ماجری، البقیع قصة التدمیر، ص۸۴.

با توجه به موج اعتراض مسلمانان کشورهای اسلامی به اهانت‌های سعودیان، دولت عثمانی که به بازپس گرفتن حرمین تمایل داشت، لشکری انبوه برای تصرف مدینه فرستاد و در ذی‌حجه ۱۲۲۷ق مدینه را بازپس گرفت. برخی از این بقعه‌ها به سال ۱۲۳۴ق به دستور سلطان محمود ثانی (حک: ۱۲۲۳ق-۱۲۵۵ق) بازسازی شد؛
[۲۲۹] قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
اما با حمله دیگر بار وهابیان به سال ۱۳۴۴ق همه آثار تاریخی این قبرستان به فتوای شیخ عبدالله بلیهد، قاضی القضاة سعودی، در هشتم شوال همان سال ویران شد.
[۲۳۰] یوسف، ماجری، البقیع قصة التدمیر، ص۱۱۳-۱۳۹.
این بار نیز ویرانی بقیع واکنش‌هایی بسیار میان مسلمانان جهان برانگیخت.


ویرانی بقیع واکنش‌هایی بسیار میان مسلمانان جهان برانگیخت. دولت ایران روز ۱۶ صفر سال ۱۳۴۴ق را به مناسبت این هتک حرمت، عزای عمومی اعلان کرد. آیت‌الله مدرس پیگیری‌هایی انجام داد و مجلس ایران کمیسیونی را برای بررسی این موضوع تشکیل داد. مسلمانان در کشورهایی چون هند، پاکستان و نیز بخش‌های مسلمان‌نشین شوروی سابق با برپایی همایش و ارسال پیام، به این اقدام اعتراض کردند و دولت سعودی برای پیشگیری از خشم مسلمانان و توجیه کوشش‌های خود، نمایندگان دولت‌های مسلمان را به مکه فراخواند. از ایران هیاتی مرکب از غفارخان جلال ‌السلطنه، وزیر مختار ایران در مصر، و نیز حبیب‌الله خان هویدا در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۰۴ش وارد جده شد؛ ولی با ترفندهای دولت سعودی و عدم پیگیری جدی از سوی مقام‌های کشورهای اسلامی، این قضیه مسکوت ماند.
[۲۳۲] تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد، ص۴۱-۶۰.

شیخ عبدالرحیم صاحب فصول حائری (م،۱۳۲۷ش) از دانشوران تهران، در سال ۱۳۴۵ق همراه گروهی از ایرانیان از راه شام به حج رفت و پس از مذاکراتی با ملک عبدالعزیز توانست رضایت پادشاه سعودی را برای بازسازی بخشی از قبور امامان شیعه جلب نماید.
[۲۳۳] مجله خرد، سال ۱۳۲۸ش، ش۲، به نقل از سایت خبر آنلاین.



(۱) آثار اسلامی مکه و مدینه، رسول جعفریان، قم، مشعر، ۱۳۸۶ش.
(۲) اثارة الترغیب، محمد بن اسحق الخوارزمی (م،۸۲۷ق)، به کوشش الذهبی، مکه، مکتبة نزار مصطفی الباز، ۱۴۱۸ق.
(۳) اخبار المدینه، محمد ابن زباله (م،۱۹۹ق)، به کوشش ابن سلامه، مرکز بحوث و دراسات المدینه، ۱۴۲۴ق.
(۴) الاخنائیه، ابن تیمیه (م،۷۲۸ق)، به کوشش الدانی بن منیر، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۲۳ق.
(۵) ارشاد القلوب، حسن بن محمد الدیلمی (م،۸۴۱ق)، به کوشش سید‌هاشم، دار الاسوه، ۱۴۱۷.
(۶) الاستیعاب، ابن عبدالبر (م،۴۶۳ق) به کوشش البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
(۷) اسد الغابه، ابن اثیر (م،۶۳۰ق)، بیروت، دار الکتاب العربی.
(۸) الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، قاضی عیاض (م،۵۴۴ق)، عمان، دار الفیحاء، ۱۴۰۷ق.
(۹) الاعلاق النفیسه، ابن رسته (م. قرن۳ق)، بیروت، دار صادر، ۱۸۹۲م.
(۱۰) اعیان الشیعه، سید محسن الامین (م،۱۳۷۱ق)، به کوشش حسن الامین، بیروت، دار التعارف.
(۱۱) امتاع الاسماع، المقریزی (م،۸۴۵ق)، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
(۱۲) الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، مجیر الدین الحنبلی (م،۹۲۸ق)، به کوشش عدنان یونس، عمان، مکتبة دنیس، ۱۴۲۰ق.
(۱۳) انساب الاشراف، البلاذری (م،۲۷۹ق)، به کوشش محمودی، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۴ق.
(۱۴) بحار الانوار، المجلسی (م،۱۱۱۰ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
(۱۵) البدایة و النهایه، ابن کثیر (م،۷۷۴ق)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
(۱۶) بقیع الغرقد فی دراسة شامله، محمد امین امینی (م،۱۳۴۱ق).
(۱۷) بقیع الغرقد، حاتم عمر طه و محمد انور البکری، مدینه، مکتبة الحلبی، ۱۴۲۴ق.
(۱۸) البقیع قصة التدمیر، یوسف الماجری، بیروت، مؤسسة بقیع لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
(۱۹) بهجة النفوس و الاسرار، عبدالله المرجانی (م،۶۹۹ق)، به کوشش محمد شوقی، ریاض، مکتبة الملک فهد، ۱۴۲۵ق.
(۲۰) پنجاه سفرنامه حج قاجاری، به کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، ۱۳۸۹ش.
(۲۱) تاج المفرق، خالد البلوی (م. قرن۸ق)، به کوشش السائح، الامارات، احیاء التراث الاسلامی.
(۲۲) تاریخ حرم ائمه بقیع، محمد صادق نجمی، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
(۲۳) التاریخ القویم، محمد طاهر الکردی، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار خضر، ۱۴۲۰ق.
(۲۴) تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، الطبری (م،۳۱۰ق)، به کوشش گروهی از علما، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۳ق.
(۲۵) تاریخ مدینة دمشق، ابن عساکر (م،۵۷۱ق)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
(۲۶) تاریخ المدینة المنوره، ابن شبّه (م،۲۶۲ق)، به کوشش شلتوت، قم، دار الفکر، ۱۴۱۰ق.
(۲۷) تاریخ معالم المدینة المنورة قدیماً و حدیثاً، احمد یاسین الخیاری (م،۱۹۶۰م)، عربستان، عامه، ۱۴۱۹ق.
(۲۸) التحفة اللطیفه، شمس الدین السخاوی (م،۹۰۲ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
(۲۹) تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد، تهران، مشعر، ۱۴۲۸ق.
(۳۰) تذکرة الخواص، سبط بن الجوزی (م،۶۵۴ق)، قم، الرضی، ۱۴۱۸ق.
(۳۱) التعریف بما آنست الهجره، محمد المطری (م،۷۴۱ق)، به کوشش الرحیلی، ریاض، دار الملک عبدالعزیز، ۱۴۲۶ق.
(۳۲) تفسیر قرطبی (الجامع لاحکام القرآن)، القرطبی (م،۶۷۱ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق.
(۳۳) التنبیه و الاشراف، المسعودی (م،۳۴۵ق)، بیروت، دار صعب.
(۳۴) الجواهر الثمینه، محمد کبریت المدنی (م،۱۰۷۰ق)، به کوشش محمد حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
(۳۵) الحصون المنیعه، محسن الامین (م،۱۳۷۱ق)، ۱۳۲۶ق.
(۳۶) الخصال: الصدوق (م،۳۸۱ق)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
(۳۷) الدرة الثمینه، محمد بن نجار (م،۶۴۳ق)، به کوشش شکری، بیروت، دار الارقم بن ابی‌الارقم.
(۳۸) دلائل الامامه، الطبری الشیعی (م. قرن۴ق)، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
(۳۹) ذخائر العقبی، احمد بن عبدالله الطبری (م،۶۹۴ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۹۷۴م.
(۴۰) رحلة ابن بطوطه، ابن بطوطه (م،۷۷۹ق)، به کوشش التازی، الرباط، المملکة المغربیه، ۱۴۱۷ق.
(۴۱) رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد (م،۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م.
(۴۲) رحلة العبدری، محمد عبدری (م. بعد از ۷۰۰ق)، به کوشش علی ابراهیم کردی، دمشق، دار سعد الدین، ۱۴۲۶ق.
(۴۳) الرحلة الورثیلانیه، حسن بن محمد ورثیلانی (م،۱۷۹۹م)، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۹ق.
(۴۴) الرسائل العشر، ابن فهد الحلی (م،۸۴۱ق)، به کوشش رجایی، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۹ق.
(۴۵) روح المعانیف الآلوسی (م،۱۲۷۰ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
(۴۶) الزیارة و التوسل، صائب عبدالحمید، قم، الرساله، ۱۴۲۱ق.
(۴۷) سبل الهدی، محمد بن یوسف الصالحی (م،۹۴۲ق)، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
(۴۸) سفرنامه فرهاد میرزا، فرهاد میرزا قاجار، به کوشش طباطبایی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش.
(۴۹) سنن ابن ماجه، ابن ماجه (م،۲۷۵ق)، به کوشش محمد فؤاد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۵ق.
(۵۰) سنن النسائی، النسائی (م،۳۰۳ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۳۴۸ق.
(۵۱) شرائع الاسلام، المحقق الحلی (م،۶۷۶ق)، به کوشش سید صادق شیرازی، تهران، استقلال، ۱۴۰۹ق.
(۵۲) شرح الشفاء، قاضی عیاض (م،۵۴۴ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
(۵۳) شرح نهج البلاغه، ابن ابی‌الحدید (م،۶۵۶ق)، به کوشش محمد ابوالفضل، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ق.
(۵۴) شعب الایمان، البیهقی (م،۴۵۸ق)، به کوشش محمد سعید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.
(۵۵) صحیح ابن حبان، علی بن بلبان الفارسی (م،۷۳۹ق)، به کوشش الارنؤوط، الرساله، ۱۴۱۴ق.
(۵۶) صحیح مسلم، مسلم (م،۲۶۱ق)، بیروت، دار الفکر.
(۵۷) صیانة الآثار الاسلامیه، جعفر سبحانی، معاونیة التعلیم و البحوث الاسلامیه.
(۵۸) الطبقات الکبری، ابن سعد (م،۲۳۰ق)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
(۵۹) عنوان المجد فی تاریخ نجد، عثمان بن عبدالله بن بشر، ریاض، مکتبة الریاض الحدیث.
(۶۰) العین، خلیل (م،۱۷۵ق)، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، ۱۴۰۹ق.
(۶۱) الفتاوی الکبری، ابن تیمیه (م،۷۲۸ق)، به کوشش محمد عبدالقادر و مصطفی عبدالقادر، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق.
(۶۲) فرهنگ فارسی، معین (م،۱۳۵۰ش)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۵ش.
(۶۳) فصول من تاریخ المدینة المنوره، علی حافظ، جده، شرکة المدینة المنوره، ۱۴۱۷ق.
(۶۴) القاب الرسول و عترته، من قدماء المحدثین، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۶ق.
(۶۵) الکافی، الکلینی (م،۳۲۹ق)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش.
(۶۶) کامل الزیارات، ابن قولویه القمی (م،۳۶۸ق)، به کوشش القیومی، قم، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق.
(۶۷) الکامل فی التاریخ، ابن اثیر (م،۶۳۰ق)، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
(۶۸) کشف الارتیاب، سید محسن الامین (م،۱۳۷۱ق)، به کوشش امین، مکتبة الحریس، ۱۳۸۲ق.
(۶۹) کشف القناع، اسد الله بن اسماعیل التستری (م،۱۲۳۷ق)، آل البیت.
(۷۰) لغت‌نامه، دهخدا (م،۱۳۳۴ش) و دیگران، مؤسسه لغت‌نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
(۷۱) مجمع البحرین، الطریحی (م،۱۰۸۵ق)، به کوشش حسینی، بیروت، الوفاء، ۱۴۰۳ق.
(۷۲) مجمع الزوائد، الهیثمی (م،۸۰۷ق)، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۲ق.
(۷۳) المحیط فی اللغه، صاحب بن عباد (م،۳۸۵ق)، به کوشش محمد حسن آل یاسین، بیروت، عالم الکتاب، ۱۴۱۴ق.
(۷۴) المدخل الی موسوعة العتبات المقدسه، جعفر خلیلی، بیروت، الاعلمی، ۱۹۸۷م.
(۷۵) مرآة الحرمین، ابراهیم رفعت پاشا (م،۱۳۵۳ق)، قم، المطبعة العلمیه، ۱۳۴۴ق.
(۷۶) مروج الذهب، المسعودی (م،۳۴۶ق)، به کوشش اسعد داغر، قم، دار الهجره، ۱۴۰۹ق.
(۷۷) مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، الشهید الثانی (م،۹۶۵ق)، قم، معارف اسلامی، ۱۴۱۶ق.
(۷۸) المستدرک علی الصحیحین، الحاکم النیشابوری (م،۴۰۵ق)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق.
(۷۹) مسند احمد، احمد بن حنبل (م،۲۴۱ق)، بیروت، دار صادر.
(۸۰) المعارف، ابن قتیبه (م،۲۷۶ق)، به کوشش ثروت عکاشه، قم، الرضی، ۱۳۷۳ش.
(۸۱) معالم مکة و المدینة بین الماضی و الحاضر، یوسف رغدا العاملی، بیروت، ۱۴۳۱ق.
(۸۲) معجم مقاییس اللغه، ابن فارس (م،۳۹۵ق)، به کوشش عبدالسلام، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ق.
(۸۳) مغنی المحتاج، محمد الشربینی (م،۹۷۷ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق.
(۸۴) مقابر در معماری ایران دوره اسلامی، رابرت هیلن برند، ترجمه: کرامت الله افسر، تهران، محمد یوسف کیانی، ۱۳۶۶ش.
(۸۵) الملل و النحل، السبحانی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۲۰ق.
(۸۶) من اخبار الحجاز و النجد فی تاریخ الجبرتی، محمد ادیب غالب، دار الیمامه، ۱۳۹۵ق.
(۸۷) موسوعة العتبات المقدسه، جعفر خلیلی، بیروت، الاعلمی، ۱۴۰۷ق.
(۸۸) موسوعة مرآة الحرمین الشریفین، ایوب صبری پاشا (م،۱۲۹۰ق)، قاهره، دار الآفاق العربیه، ۱۴۲۴ق.
(۸۹) المهذب، القاضی ابن البراج (م،۴۸۱ق)، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۶ق.
(۹۰) میقات حج (فصلنامه)، تهران، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
(۹۱) نزهة الناظرین، جعفر بن اسماعیل المدنی، به کوشش سعید بن سلمی، مکتبة الرفاعی.
(۹۲) وسائل الشیعه، الحر العاملی (م،۱۱۰۴ق)، قم، آل البیت، ۱۴۱۲ق.
(۹۳) وفاء الوفاء، السمهودی (م،۹۱۱ق)، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.


۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج۱، ص۱۸۴.    
۲. صاحب بن عباد، اسماعیل، محیط فی اللغه، ج‌۱، ص۲۴.    
۳. طریحی نجفی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۱، ص۲۲۸.    
۴. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، ج۱، ص۲۸۱، «بقعه».    
۵. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ج۳، ص۴۲۵۶، «بقعه».
۶. معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۵۶، «بقعه».
۷. امینی، محمدامین، بقیع الغرقد، ص۲۱.    
۸. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۹.
۹. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک، ج۳، ص۱۹۰.
۱۰. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۲، ص۱۷۷.
۱۱. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۵۹.    
۱۲. ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۰۰-۱۶۰۱.    
۱۳. رغدا العاملی، یوسف، معالم مکة و المدینه، ص۴۰۷-۴۰۸.
۱۴. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۱۳.    
۱۵. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۱.    
۱۶. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۳.    
۱۷. کهف/سوره۱۸، آیه۲۱.    
۱۸. ت وبه/سوره۹، آیه۸۴.    
۱۹. امین، سید محسن، الحصون المنیعه، ص۲۷.    
۲۰. سبحانی، جعفر، الملل و النحل، ج۴، ص۱۴۰-۱۴۵..    
۲۱. عبدالحمید، صائب، الزیارة و التوسل، ص۱۴.    
۲۲. قشیری نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ج۱، ص۲۱۸.    
۲۳. نسائی، أبو عبدالرحمن، سنن النسائی، ج۴، ص۹۴.    
۲۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۷۹، ص۱۷۰.
۲۵. ابن حبان، محمد، صحیح بن حبان، ج۷، ص۴۳۹.    
۲۶. بیهقی، ابوبکر، شعب الایمان، ج۱۱، ص۴۶۸.    
۲۷. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۳۲.    
۲۸. ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۲۰-۲۲.    
۲۹. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۱۱.    
۳۰. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، ج۱، ص۳۳.    
۳۱. قشیری نیشابوری، مسلم، صحیح مسلم، ج۲، ص۶۶۹.    
۳۲. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۹۰.    
۳۳. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۸۳-۴۸۴.    
۳۴. صدوق، محمد بن علی، الخصال، ج۱، ص۲۷۳.    
۳۵. ابن کثیر، ابوالفداء، البدایة و النهایه، ج۵، ص۲۴۳، دار إحیاء التراث العربی.    
۳۶. من قدماء المحدثین، القاب الرسول و عترته، ص۵۸.    
۳۷. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۲۲۳، آل البیت.    
۳۸. قاضی بن البراج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۲۸۳.    
۳۹. محقق حلی، نجم‌الدین، شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۱۰.    
۴۰. شهید ثانی، زین‌الدین، مسالک الافهام، ج۲، ص۳۸۳.    
۴۱. خطیب شربینی، شمس‌الدین، مغنی المحتاج، ج۲، ص۵۷.    
۴۲. کاظمی تستری، اسد الله، کشف القناع، ج۲، ص۶۰۱.
۴۳. قاضی عیاض، عیاض بن موسی، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج۲، ص۸۳.    
۴۴. قاضی عیاض، عیاض بن موسی، شرح الشفا، ج۲، ص۱۵۰.
۴۵. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۴، ص۱۸۷.    
۴۶. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶-۴۲۷.
۴۷. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۱۴.    
۴۸. ابن عساکر، ابی‌القاسم، تاریخ دمشق، ج۲۵، ص۳۰۰.    
۴۹. ابن اثیر، عزالدین، اسد الغابه، ج۵، ص۱۵۰.    
۵۰. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۱۱.    
۵۱. امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۱۴.
۵۲. اصفهانی، ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ص۶۹.
۵۳. حنبلی، مجیرالدین، الانس الجلیل، ج۱، ص۳۰۵.
۵۴. خوارزمی، محمد بن اسحاق، اثارة الترغیب، ج۱، ص۳۷۸.    
۵۵. نميری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۱۷۷.
۵۶. نميری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ص۲۳۰.
۵۷. مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۱، ص۵۴۰.
۵۸. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۵۴.    
۵۹. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۵۷.    
۶۰. هیلن برند، رابرت، مقابر، ج۱، ص۲۷.
۶۱. امین، سید محسن، کشف الارتیاب، ص۳۰۸.
۶۲. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۱، ص۵۳۱.    
۶۳. خلیلی، جعفر، المدخل الی موسوعة العتبات المقدسه، ص۱۵۸.
۶۴. سبحانی، جعفر، صیانة الآثار، ص۷۹-۸۰.    
۶۵. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳-۱۰۵۵.    
۶۶. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۰.    
۶۷. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۲.    
۶۸. قزوینی، ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ج۱، ص۴۹۸.    
۶۹. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۲.    
۷۰. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۴.    
۷۱. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۸.    
۷۲. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۴.    
۷۳. ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، ص۲۰۷.
۷۴. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۵۱.    
۷۵. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۰۵.    
۷۶. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۵۱.    
۷۷. صالحی، محمد بن یوسف، سبل الهدی، ج۸، ص۳۸۱.    
۷۸. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۰۵.    
۷۹. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۵۵.    
۸۰. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۹۹.    
۸۱. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۳.    
۸۲. حنبل، احمد، مسند احمد، ج۴، ص۳۱.    
۸۳. هیثمی، نورالدین، مجمع الزوائد، ج۳، ص۱۷.    
۸۴. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۸.    
۸۵. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۸.    
۸۶. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۹۴.    
۸۷. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۸.    
۸۸. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۳، ص۲۹۹.    
۸۹. نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۱۹۳.
۹۰. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۱۶.    
۹۱. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹-۱۲۰.
۹۲. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۵۵.    
۹۳. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۳۶۱.    
۹۴. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.
۹۵. ادیب غالب، محمد، من اخبار الحجاز و النجد، ص۱۰۴.
۹۶. ابن بسر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد، ص۱۳۷.
۹۷. ماجری، یوسف، البقیع قصة التدمیر، ص۸۴.
۹۸. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۳.    
۹۹. دینوری، ابن قتیبه، المعارف، ص۲۰۴.    
۱۰۰. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۲.    
۱۰۱. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۲.    
۱۰۲. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۷.    
۱۰۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۷۲.    
۱۰۴. ابن کثیر، ابوالفداء، البدایة و النهایه، ج۸، ص۴۸.    
۱۰۵. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۹.    
۱۰۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ‌ طبری، ج۱۱، ص۶۳۱.    
۱۰۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۶۹.    
۱۰۸. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.    
۱۰۹. طبری صغير، محمد بن جرير، دلائل الامامه، ص۲۱۵-۲۱۶.
۱۱۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۷۲.    
۱۱۱. طبری، احمد بن عبدالله، ذخائر العقبی، ص۱۴۱.    
۱۱۲. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.
۱۱۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۴۴-۳۴۵.    
۱۱۴. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷.    
۱۱۵. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳.    
۱۱۶. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۳، ص۲۸۵.
۱۱۷. مسعودی، علی بن الحسین، التنبیه و الاشراف، ص۲۶۰.    
۱۱۸. ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی‌، تذکرة الخواص، ج۲، ص۴۵۳.    
۱۱۹. ابن اثیر، عزالدین، الکامل، ج۱۰، ص۳۵۲.    
۱۲۰. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹.
۱۲۱. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۶.    
۱۲۲. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۵۵.    
۱۲۳. عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.
۱۲۴. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۶.    
۱۲۵. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۳۶۱.    
۱۲۶. بلوی، خالد، تاج المفرق، ص۶۵.    
۱۲۷. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰.    
۱۲۸. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.
۱۲۹. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
۱۳۰. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰.    
۱۳۱. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
۱۳۲. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.
۱۳۳. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۴.    
۱۳۴. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴.    
۱۳۵. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۴.    
۱۳۶. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۸.    
۱۳۷. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۴۳.
۱۳۸. خوارزمی، محمد بن اسحاق، اثارة الترغیب، ج۱، ص۳۵۱.    
۱۳۹. خیاری، احمد‌یاسین، تاریخ معالم المدینة المنوره، ص۳۵۲.
۱۴۰. کبریت مدنی، محمد، الجواهر الثمینه، ص۲۰۵.
۱۴۱. صبری پاشا، ایوب، موسوعة مرآة الحرمین، ج۴، ص۷۲۲-۷۲۳.    
۱۴۲. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۸۵.    
۱۴۳. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۳.    
۱۴۴. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.
۱۴۵. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۸.
۱۴۶. کردی، محمدطاهر، التاریخ القویم، ج۴، ص۱۷، ۲۰.
۱۴۷. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۷.
۱۴۸. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
۱۴۹. نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۱۰۷-۱۰۹.
۱۵۰. حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۶۷-۱۶۸.
۱۵۱. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۱.    
۱۵۲. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
۱۵۳. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.
۱۵۴. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۵.    
۱۵۵. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۱۹.
۱۵۶. مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۲، ص۱۰۱.
۱۵۷. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۰.    
۱۵۸. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۶.    
۱۵۹. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۱.    
۱۶۰. حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۶۷-۱۶۸.
۱۶۱. جعفریان، رسول، پنجاه سفر‌نامه، ج۵، ص۲۴۱.
۱۶۲. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
۱۶۳. طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۱۲.    
۱۶۴. ابن زباله، محمد بن حسن، اخبار المدینه، ص۲۰۹.
۱۶۵. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۳.    
۱۶۶. طبری، ابن جریر، تاریخ طبری، ج۴، ص۴۱۲.    
۱۶۷. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۵۵.    
۱۶۸. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۸.    
۱۶۹. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطه، ج۱، ص۳۶۱.    
۱۷۰. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۰.
۱۷۱. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۲.    
۱۷۲. عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.
۱۷۳. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۱.    
۱۷۴. نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۳۵.
۱۷۵. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۷.    
۱۷۶. نک:ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۷۳.    
۱۷۷. ابن نجار، محب‌الدین، الدرة الثمینه، ص۱۶۶.    
۱۷۸. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۰۳.    
۱۷۹. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳، ص۲۴۱.    
۱۸۰. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۳۰.    
۱۸۱. حنبل، احمد، مسند احمد، ج۴، ص۳۱.    
۱۸۲. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۶.    
۱۸۳. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله، المستدرک، ج۳، ص۲۱۰.    
۱۸۴. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۵۶.
۱۸۵. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ص۴۷۸.
۱۸۶. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۴۱.
۱۸۷. قاضی عیاض، ابی‌الفضل، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج۲، ص۵۲.    
۱۸۸. مقریزی، تقی‌الدین، امتاع الاسماع، ج۲، ص۵-۶.    
۱۸۹. ورثیلانی، حسن بن محمد، الرحلة الورثیلانیه، ج۲، ص۵۳۹.
۱۹۰. خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسه، ج۳، ص۲۸۲.    
۱۹۱. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۸.
۱۹۲. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۸-۴۷۹.
۱۹۳. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۴۲.
۱۹۴. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۴۷۹.
۱۹۵. نجفی، سید محمدباقر، مدینه‌شناسی، ص۳۹۴.
۱۹۶. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷.    
۱۹۷. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۱.
۱۹۸. حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، میقات حج، ش۵، ص۱۱۸، «توصیف مدینه».
۱۹۹. حافظ، علی، فصول من تاریخ المدینه، ص۱۷۳.
۲۰۰. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۲۶.
۲۰۱. دینوری، ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۸-۱۲۹.    
۲۰۲. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج۴، ص۱۷۷۸-۱۷۷۹.    
۲۰۳. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، ج۲، ص۲۸۶.
۲۰۴. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۵۵.    
۲۰۵. عبدری، محمد، رحلة العبدری، ج۱، ص۴۲۳.
۲۰۶. مرجانی، عبدالله، بهجة النفوس، ج۲، ص۱۰۴۹.
۲۰۷. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۲.    
۲۰۸. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۱.
۲۰۹. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۳.    
۲۱۰. جعفریان، رسول، آثار اسلامی، ص۳۴۸.
۲۱۱. نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۳۰۱-۳۰۲.
۲۱۲. نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۳۰۱-۳۰۳.
۲۱۳. نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۱۲۵.    
۲۱۴. سخاوی، شمس‌الدین، التحفة اللطیفه، ج۱، ص۴۲.    
۲۱۵. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۹۹.    
۲۱۶. خیاری، احمدیاسین، تاریخ معالم المدینه، ص۳۵۲.    
۲۱۷. مدنی، جعفر بن اسماعیل، نزهة الناظرین، ص۳۱۸.
۲۱۸. سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۰.    
۲۱۹. جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه، ج۵، ص۲۳۹-۲۴۰.
۲۲۰. ابن تیمیه، تقی‌الدین، الاخنائیه، ج۱، ص۱۵۰.    
۲۲۱. ابن تیمه، تقی‌الدین، الفتاوی الکبری، ج۵، ص۲۹۰.    
۲۲۲. قرطبی، شمس‌الدین، تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۳۸۰.    
۲۲۳. ابن تیمیه، تقی‌الدین، الاخنائیه، ج۱، ص۱۵۰.    
۲۲۴. ابن تیمه، تقی‌الدین، الفتاوی الکبری، ج۵، ص۲۹۰.    
۲۲۵. آلوسی، شهاب‌الدین، روح المعانی، ج۸، ص۲۲۵-۲۲۶.    
۲۲۶. ادیب غالب، محمد، من اخبار الحجاز و النجد، ص۱۰۴.
۲۲۷. ابن بشر، عثمان بن عبدالله، عنوان المجد، ص۱۳۷.
۲۲۸. یوسف، ماجری، البقیع قصة التدمیر، ص۸۴.
۲۲۹. قاجار، فرهادمیرزا، سفرنامه فرهاد میرزا، ص۱۴۱.
۲۳۰. یوسف، ماجری، البقیع قصة التدمیر، ص۱۱۳-۱۳۹.
۲۳۱. امینی، محمدامین، بقیع الغرقد، ص۴۹.    
۲۳۲. تخریب و بازسازی بقیع به روایت اسناد، ص۴۱-۶۰.
۲۳۳. مجله خرد، سال ۱۳۲۸ش، ش۲، به نقل از سایت خبر آنلاین.



دانشنامه حج و حرمین شریفین، برگرفته از مقاله «بقیع، بارگاه‌ها»، تاریخ بازیابی۱۴۰۰/۰۵/۱۳.    






جعبه ابزار