• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

تفسیر امام جعفر صادق

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تفسیر امام جعفرصادق، مجموعه ای از روایات تفسیری با صبغه ای عرفانی ـ اشاری منسوب به امام جعفر صادق علیه‌السلام است.

فهرست مندرجات

۱ - ناقل روایات
۲ - اسنادی در عدم روایت متن کامل احادیث از طریق سلمی
۳ - تفسیر منسوب به امام صادق
۴ - تفسیر الامام جعفر بن محمد الصادق
۵ - تفسیر نعمانی
۶ - سلسله راویان تفسیر
۷ - تفسیرابن عطا همتای تفسیر امام صادق
۸ - تفاوت‌ روایت سنّی و روایت شیعیِ مجموعه تفسیری امام جعفر صادق
۹ - گردآورندگان تفسیر امام صادق
       ۹.۱ - جابر بن حیان کوفی
       ۹.۲ - ابن ابی العوجاء
       ۹.۳ - فضیل بن عیاض مکی
       ۹.۴ - ذوالنون مصری
۱۰ - اصالت تفسیر امام جعفر صادق
       ۱۰.۱ - مخالفان اصالت تفسیر
              ۱۰.۱.۱ - ابن تیمیه
              ۱۰.۱.۲ - ابن خلدون
              ۱۰.۱.۳ - محمد حسین ذهبی
       ۱۰.۲ - موافقان اصالت تفسیر
              ۱۰.۲.۱ - لویی ماسینیون
۱۱ - سبک و محتوای تفسیر
۱۲ - تقسیم آیات قرآن به ۴ قسم در تفسیر
۱۳ - اصطلاحات و مفاهیمی بی ارتباط به امام صادق در تفسیر
۱۴ - ناسازگاری برخی روایات تفسیر با باورهای شیعه
       ۱۴.۱ - تفسیر کلمه آمین
       ۱۴.۲ - تفسیر کلمه الیوم
       ۱۴.۳ - تفسیر نورالارض
۱۵ - عدم وجود شواهد علمی و کافی برای اثبات اصالت تفسیر
۱۶ - انتشار تفسیر
۱۷ - فهرست منابع
۱۸ - پانویس
۱۹ - منبع



این روایات، به طور پراکنده، در قرن سوم هجری در محافل صوفیان کوفه و بغداد بازگو می‌شد.
[۱] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱. مقدمه ماسینیون، ص ۹.
نخستین بار ابوعبدالرحمان سُلَمی (متوفی ۴۱۲) آن‌ها را در کتاب حقایق التفسیر گردآوری کرد و آشنایی ما با این تفسیر تنها از طریق نقل قول‌های اوست.



هنوز روشن نیست که سلمی متن کامل تفسیر را روایت کرده است یا خیر. شواهدی ثابت می‌کند که وی متن کامل را روایت نکرده، چنانکه خرگوشی در تهذیب الاسرار، منتخباتی از این تفسیر را به دست داده که در کتاب سلمی نیست.
همچنین روزبهان بَقْلی (متوفی ۶۰۶) در کتاب عرایس البیان فی حقائق القرآن، قطعاتی نقل کرده که در حقائق التفسیر یافت نمی‌شود.
[۲] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۰، پانویس۴۵.




در مجموعه نافذ پاشا کتابخانه سلیمانیه تفسیری منسوب به امام جعفرصادق وجود دارد که گردآورنده آن احمدبن محمدبن حرب است. وی این تفسیرها را، بترتیب، از طریق ابوطاهربن مؤمن، ابومحمدحسن بن محمدبن حمزه، محمدبن حمزه (پدر حسن بن محمدابومحمدحسن بن عبدالله (عموی حسن بن محمدعلی بن محمدبن علی بن موسی الرضا علیه‌السلام، امام موسی بن جعفر و امام جعفرصادق علیهماالسلام روایت کرده است.
[۳] مکتب تفسیراشاری، ص۴۳.
[۴] باورینگ، ص۵۲.

در معرفی مآخذ زیادات حقائق التفسیر اشاره کرده که سلمی در این تفسیر، به نقل از ابوبکر احمدبن نصر بغدادی (متوفی بعد از ۳۶۵) و او نیز به نقل از عبداللّه بن احمدبن عامر، او نیز از پدرش و او از طریق امام علی بن موسی الرضا علیه‌السلام و پدرش از امام جعفرصادق علیه‌السلام سخنانی نقل کرده است.



علاوه بر این، در الذریعه
[۵] آقابزرگ طهرانی، ج۴، ص۲۶۹.
از رساله ای به نام تفسیر الامام جعفربن محمدالصادق یاد شده که نسخه ای از آن در کتابخانه علی پاشا در استانبول موجود است. بنا بر الذریعه، در کتاب‌های تذکره نویسان و عالمان رجال امامیه، به این کتاب اشاره ای نشده است و احتمال دارد تفسیر مذکور را برخی از اصحاب امامان از ائمه روایت کرده باشند. به نظر می‌رسد که این اثر همان نسخه پیشین باشد.



رساله دیگری نیز وجود دارد که به تفسیر نعمانی معروف است و گاه تفسیر امام جعفرصادق خوانده می‌شود. ابوعبدالله محمدبن ابراهیم نعمانی، معروف به ابن ابی زینب، از محدّثان سده چهارم و از شاگردان کلینی، کتاب تفسیر القرآن لاهل البیت را نگاشته و مجلسی در بحارالانوار این تفسیر را نقل کرده است.



مجموعه تفسیریِ مورد بحث، بترتیب، از طریق احمدبن محمدبن سعید، ابن عُقْدَه، احمدبن یوسف بن یعقوب جُعْفی، اسماعیل بن مهران، حسن بن علی بن ابی حمزه بطائنی و پدرش از اسماعیل بن جابر، از امام صادق نقل شده است که همه راویان آن شیعه هستند. اگرچه ابن عقده مذهب زیدی جارودی داشته است. و حسن بن علی بن ابی حمزه و پدرش نیز در شمار واقفه بودند.



این تفسیر را ــ که دست کم دو نسخه از آن موجود است ــ می‌توان همتای شیعی نسخه ابن عطا دانست که سلمی آن را در تفسیر خود نقل کرده است.
[۷] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
[۸] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه.
[۹] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۶.




نویا
[۱۰] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱، پانویس۴۸.
در باب تفاوت‌های محتوایی روایت سنّی و روایت شیعیِ مجموعه تفسیری امام جعفر صادق، به این نکته اشاره کرده که در متن سلمی، تمام روایت‌ها یا تفسیرهایی که به اهل بیت اشاره داشته‌اند، حذف شده‌اند و تنها یک جا
[۱۱] در نسخه خطی ینی جامع، ش۴۳.
در باب تفسیر آیه «فَتَلَقّی ' آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ...» روایتی نقل شده که کاملاً شیعی است و بعید است از تفسیری سنّی باشد.
نویا
[۱۳] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
، به رغم اشاره به تفاوت‌های دو مجموعه تفسیری مذکور، به این نتیجه رسیده است که با اثری واحد، دارای فکر و سبک و حتی محتوای معنوی واحد، روبروست و از آن مهمتر، در هر دو نسخه جملاتی با الفاظ یکسان یافت می‌شود.



در باب گردآورندگان یا راویان اثر نیز اختلاف نظر وجود دارد.

۹.۱ - جابر بن حیان کوفی


ماسینیون
[۱۴] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص ۱۲.
به نام چند تن اشاره کرده که نخستین آنها جابربن حیان کوفی (قرن دوم ) است.
از جمله دلایل وی این است که جابربن حیّان کتاب‌هایی به نام امام تألیف کرده؛ ذوالنون مصری (متوفی ۲۴۶)، که به ادعای ماسینیون نخستین ویراستار تفسیر امام جعفرصادق است، شاگرد ابن حیّان در علم کیمیا بوده؛ و ابن حیّان کتابهایی در زهد نوشته و لقبش نیز «صوفی » بوده است.
ابن ندیم
[۱۵] ابن ندیم، ص۴۲۲.
نیز در زمره کتاب‌های ابن حیّان به کتاب التفسیر اشاره کرده، اما آقابزرگ طهرانی
[۱۶] آقا برزرگ طهرانی، ج۴، ص۲۶۸.
در باره اینکه چنین کتابی تفسیر قرآن باشد تردید دارد. گرچه جابربن حیّان در کیمیا شاگرد امام صادق دانسته شده
[۱۷] تاریخ التراث العربی، ج۱، جزء۳، ص۲۶۷.
و ابن ندیم
[۱۸] ابن ندیم، ص۴۲۰.
این ادعا را به شیعیان نسبت داده، در هیچیک از کتاب‌های رجال شیعه از جابربن حیّان نامی برده نشده است.
نویا
[۱۹] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۲۹ـ۱۳۰.
دلیل این امر را در روایت‌هایی می‌یابد که در باره امام صادق نقل شده و منعکس کننده دو وجه واقعی و فراواقعی شخصیت ایشان است.

۹.۲ - ابن ابی العوجاء


شخصیت دیگری که از او به عنوان گردآورنده مجموعه تفسیری یاد می‌شود، ابن ابی العوجاء است.
ماسینیون
[۲۰] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۳.
برای تأیید این نظر نیز دلایلی آورده که به زعم خود او قوی اند، از جمله اینکه معتقد است ابن ابی العوجاء (که از طریق حَمّادبن سَلمه، از مریدان قدیم حسن بصری است ) اصول عقاید خود را اصلاح کرده و مجموعه ای از احادیث فراهم آورده بوده است. ماسینیون می‌افزاید که این مجموعه بر مشرب عرفانی است و گردآورنده آن، مانند حلاج، آماج دو تهمت ظاهراً متضاد (تشبیه و تعطیل ) است. دلایل مذکور کافی نیست و سخنان ماسینیون از حد احتمال فراتر نمی رود.
علاوه بر این، ابن ابی العوجاء در زمره اصحاب امام صادق ذکر نشده است. از آن مهمتر اینکه وی در ۱۵۵، به اتهام زندیق بودن، در کوفه به قتل رسیده
[۲۱] ابن اثیر، ج۶، ص۷.
و نه تنها از امام صادق روایتی نقل نکرده، بلکه مناظره‌هایی با حضرت داشته است.

۹.۳ - فضیل بن عیاض مکی


از دیگر کسانی که احادیث روایت شده از امام صادق را نقل کرده، فُضَیْل بن عِیاض مکی (متوفی ۱۸۷) است.
[۲۲] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
[۲۳] مقدمه ماسینیون، ص۹.

عالمان رجال وی را، که از مشایخ تصوف است، جزو محدّثان آورده و توثیق کرده اند. قاضی عیاض سبتی
[۲۴] ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۲، ص۲۱۴.
فضیل را از شاگردان مالک دانسته و گفته که وی از مالک حدیث و فقه آموخته است.

۹.۴ - ذوالنون مصری


ذوالنون مصری، سنّی مذهب دیگر، نیز از این احادیث یاد کرده است.
[۲۵] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
ذوالنون نیز از جمله شاگردان و دانش آموختگان مستقیم مالک بوده است.
[۲۶] ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۲، ص۱۸۹.
با این‌همه، نقل است که وی این احادیث تفسیری را از طریق فضل بن غانم خُزاعی از مالک اخذ کرده و مالک نیز احتمالاً آنها را از امام جعفرصادق گرفته بوده است.
[۲۷] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
[۲۸] مقدمه ماسینیون، ص۱۰.

محمدبن احمد ذهبی
[۲۹] ذهبی، ج۲، ص۳۳.
، به نقل از دارقُطنی، آورده که در اعتبار برخی از روایت‌هایی که ذوالنون از مالک نقل کرده، تردید هست، اما این روایت‌ها را مشخص نکرده است. ابن ندیم
[۳۰] ابن ندیم، ص۴۱۹.
[۳۱] ابن ندیم، ص۴۲۳.
ذوالنون را در زمره کسانی دانسته که در علم کیمیا تألیفاتی دارند، اما سخنی از تفسیر او به میان نیاورده است.



در صحت سخنان ماسینیون و پژوهشگران و شرق شناسان دیگر، در استناد این مجموعه به امام صادق، تردید فراوان وجود دارد. سخنان آن‌ها گاه از حدس و احتمال فراتر نمی‌رود و در شرح حال شخصیت‌های یادشده (فضیل بن عیاض، جابربن حیّان، ابن ابی العوجاء و ذوالنون مصری ) هیچ شاهدی وجود ندارد که بر این مدعا دلالت کند.
با این همه، در باب اصالت این تفسیر دو دیدگاه هست.

۱۰.۱ - مخالفان اصالت تفسیر


نخست دیدگاه منتقدان که تفسیر مذکور را یکسره مجعول و ساخته برخی صوفیان دوره‌های متأخر می‌دانند.

۱۰.۱.۱ - ابن تیمیه


ابن تَیْمیّه در این زمره جای دارد. وی در کتاب منهاج السنة النبویة
[۳۲] منهاج السنة النبویه، ج۸، ص۱۱
، در بخش مربوط به امام جعفرصادق، به احادیث دروغینی اشاره کرده که به آن حضرت نسبت داده شده و غالباً در باره علوم غریبه است. ابن تیمیّه افزوده است که ابوعبدالرحمان سلمی در کتاب حقائق التفسیر نیز مجموعه‌ای از روایات تفسیری را از امام صادق نقل کرده که یکسره صبغه باطنی دارند و آشکارا تحریف مراد خداوندند، در حالی که هر خردمندی می‌داند که چنین اقوالی از جعفربن محمد صادر نشده و آن‌ها را به دروغ به وی نسبت داده اند. به نوشته ابن تیمیّه
[۳۳] منهاج السنة النبویة، ج۲، ص۴۶۵.
، مجموعه کتاب‌های منسوب به امام صادق، از جمله تفسیر مذکور، در دوره‌های بعد نگارش یافته است.

۱۰.۱.۲ - ابن خلدون


ابن خلدون
[۳۴] ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۴۱۶.
نیز ضمن اشاره به کتاب جفر، منسوب به امام صادق، می‌گوید که در این کتاب تفسیر قرآن و معانی غریبی که از باطن آن مستفاد می شود نیز از امام جعفرصادق روایت شده است، ولی روایت کتاب پیوسته و متصل نیست. وی می‌افزاید که عین این کتاب دیده نشده و از آن کلمات و خبرهای شاذی که به هیچ دلیلی متکی نیست در میان مردم منتشر شده است.

۱۰.۱.۳ - محمد حسین ذهبی


محمدحسین ذهبی نیز
[۳۵] ذهبی، ج۲، ص۴۲۱.
با اشاره به حقائق التفسیر، بخش روایات تفسیری منقول از امام صادق را یکسره بی پایه و نامعتبر دانسته و آن را به برخی راویان شیعی نسبت داده است.

۱۰.۲ - موافقان اصالت تفسیر


در مقابل ناقدان، موافقان بر اصالت این تفسیر و صحت انتساب آن به امام جعفرصادق تأکید کرده اند.

۱۰.۲.۱ - لویی ماسینیون


لویی ماسینیون در صدر این گروه قرار دارد. وی در کتاب > تحقیق در مبادی اصطلاحات عرفان اسلامی < برای نخستین بار به اهمیت این تفسیر اشاره
[۳۶] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۰.
و برای تصحیح سند آن تلاش فراوان کرده است.
به گفته ماسینیون، تعیین اینکه از میان روایات محافل سنّی و عرفانی، کدام روایت‌ها محققاً از امام شیعیان به ما رسیده، دشوار است.
[۳۷] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۱.
با این همه، می‌افزاید با ملاحظه مقایسه‌های جالبی در اصول عقاید، میان برخی از کلمات تفسیر عرفانی منسوب به امام صادق از سویی، و سخنان پراکنده مَروی از طریق جداگانه به نقل از غلات شیعه (نُصیریه و دروزیه ) از سوی دیگر، پیشاپیش نمی‌توان انتساب کلمات این تفسیر عرفانی را به امام جعفرصادق بکلی رد کرد.
[۳۸] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۱.
[۳۹] مقدمه ماسینیون، ص۱۲.
ماسینیون چند نمونه از این مقایسه‌های عقیدتی را ذکر می‌کند، اما به گفته نویا
[۴۰] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
این نمونه‌ها به سبب ابهام آن‌ها قانع کننده نیستند.



در باب سبک و محتوای این تفسیر چند نکته گفتنی است: این تفسیر حدود ۳۵۰ روایت، در تفسیرِ ۳۱۰ آیه پراکنده از اول تا آخر قرآن کریم، را در بر دارد.
[۴۱] «پژوهشی در باره تفسیر عرفانی امام صادق (ع )»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ص۲۹۹.
ابتدا بخشی از آیه ذکر و سپس با عبارت‌هایی چون قال جعفر یا جعفرالصادق یا جعفربن محمد به تفسیر آن پرداخته شده است.
نکته دیگر اینکه تفسیر مذکور، تفسیر مأثور به شمار نمی‌آید؛ هیچیک از روایات یا احادیث، جز دو مورد که در برخی نسخ خطیِ موجود برای آنها سلسله سند ذکر شده، مستند نیستند.
سومین نکته اینکه در میان روایات عرفانی این تفسیر، روایت‌های کلامی نیز وجود دارد که از نظر سبک و روش متفاوت اند.
[۴۲] «پژوهشی در باره تفسیر عرفانی امام صادق (ع )»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ص۳۰۰.




تفسیر مذکور با روایتی از امام صادق آغاز می شود که طبق آن، آیات قرآن چهار قسم اند: عبارات، اشارات، لطایف و حقایق. عبارات برای عامه مردم، اشارات برای خواص، لطایف از آن اولیا و حقایق خاص انبیاست. روشن است که این تقسیم بندی با آموزه‌های صوفیانه کاملاً مطابقت دارد. در این تفسیر نیز به تفصیل به شرح و بیان حروف مقطعه پرداخته شده است.



همچنین در آن، اصطلاحات و مفاهیمی چون فنا، ماهیت
[۴۳] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۱، خواطر.
[۴۴] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۸.
، نورالدیمومیه یا نورالهویه
[۴۵] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۴۵.
، مشاهده
[۴۶] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۴۶.
، خلعة الهدایه
[۴۷] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۶۲.
؛ به کار رفته است. انتساب بسیاری از این تعبیرها به امام جعفرصادق صحیح نیست، زیرا عباراتی چون «فناء فی اللّه » و «بقاء باللّه » در دوره های بعد رایج شدند و بسیاری از عبارت‌های دیگر نشان از سده های سوم و چهارم دارند.
[۴۸] مکتب تفسیراشاری، ص۴۸.




از سوی دیگر برخی روایت‌های این تفسیر یکسره با باورهای شیعه امامیه ناسازگارند، از جمله:

۱۴.۱ - تفسیر کلمه آمین


در پایان آیات سوره حمد، روایتی از امام جعفرصادق در تفسیر کلمه آمین نقل شده،
[۴۹] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۳.
که تنها با مذهب فقهی اهل سنت سازگار است و فقیهان شیعه، به اتفاق، ذکر این کلمه را جایز نشمرده و حتی آن را از مبطلات نماز ذکر کرده اند.

۱۴.۲ - تفسیر کلمه الیوم


در تفسیر آیه «.. اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ...» نیز «الیوم » را اشاره به بعثت پیامبر دانسته است.
[۵۱] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۸.
و حال آنکه مفسران شیعه، به اجماع و با استناد به احادیث متواتر، آیه مزبور را ناظر به روز غدیر خم می‌دانند.

۱۴.۳ - تفسیر نورالارض


همچنین ذیل آیه «اَللّهُ نُورُ السَّمو'اتِ وَالاَرْضِ...» ، مطابق روایتی از امام صادق، نورالارض به خلفای چهارگانه تعبیر شده است.
[۵۳] همان، ج۱، ص۴۵.
ذیل آیه دهم سوره حدید، در باب خلیفه اول، تعبیری از امام صادق نقل شده که با باورهای شیعه چندان سازگار نیست.
بر این اساس، عجیب به نظر می‌رسد که چگونه نویا تفسیر نعمانی را همتای شیعی تفسیر امام جعفرصادق دانسته و گذشته از مقارنه‌های عقیدتی، دو اثر مذکور را دارای فکر و سبک و حتی محتوای واحد دانسته است. اگرچه خود وی، در جایی دیگر
[۵۴] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱، پانویس۴۸.
، به این نکته اشاره کرده که در متنی که سلمی در کتاب خود حفظ کرده، هر چه اشاره ای به اهل بیت داشته، حذف شده است.



در مجموع، دلایل و شواهد علمی معتبر برای اثبات اصالت این تفسیر و صحت انتساب آن به امام صادق در دست نیست و اطلاعات موجود، از حدس و گمان فراتر نمی‌رود. اگرچه باید به این نکته نیز توجه داشت که منشأ تاریخی تفسیر منسوب به امام صادق هرچه باشد، ورود این تفسیر به جهان تصوف هم زمان با شکل گیری تعالیم عرفانی و پدیدآمدن واژه‌های فنی صوفیانه بوده است و در واقع، به گفته نویا
[۵۵] تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۲.
، یکی از قدیمترین شواهدِ قرائت استنباطی یا تجربی قرآن است.



تفسیر امام جعفرصادق نخستین بار، پس از معرفی ماسینیون، به کوشش و تصحیح پل نویا در ۱۹۶۸ در بیروت منتشر شد.
مقدمه نویا بر این تصحیح، به فارسی ترجمه شده و به همراه مجموعه آثار ابوعبدالرحمان سلمی
[۵۶] مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۵-۸.
منتشر گردیده است. علاوه بر این نویا در پژوهشی مستقل به بحث در باره این تفسیر پرداخته است.
علی زیعور، پژوهشگر لبنانی، تفسیر امام صادق را تصحیح کرد و در ۱۹۷۹ با عنوان التفسیر الصوفی للقرآن عندالصادق به چاپ رساند.



سلیمان آتش، مکتب تفسیراشاری، ترجمة توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۸۱ ش.
•آقابزرگ طهرانی.
ابن اثیر.
•ابن تیمیّه، منهاج السنة النبویة، چاپ محمدرشاد سالم، ( حجاز ) ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
•ابن حبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳/۱۹۷۳ـ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت.
•ابن خلدون.
•ابن ندیم.
•محمدبن احمد ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳ـ ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت.
•محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، ج۱، جزء۳، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
•محمدبن حسین سلمی، مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی:بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، چاپ نصراللّه پورجوادی، ۱: حقائق التفسیر، تهران ۱۳۶۹ـ۱۳۷۲ ش.
محمدبن حسن طوسی، الفهرست، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ( ۱۳۵۶/۱۹۳۷ )، چاپ افست قم.
عیاض بن موسی قاضی عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۲، چاپ عبدالقادر صحراوی، مغرب ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
•کلینی.
محمدحسین مبلغ، «پژوهشی در باره تفسیر عرفانی امام صادق (ع )»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ش ۵ ـ۶ (بهار و تابستان ۱۳۷۵.)
•مجلسی، بحارالانوار.
احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
محمدحسن بن باقرنجفی، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج۱۰، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
پل نویا، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران ۱۳۷۳ ش.


 
۱. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱. مقدمه ماسینیون، ص ۹.
۲. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۰، پانویس۴۵.
۳. مکتب تفسیراشاری، ص۴۳.
۴. باورینگ، ص۵۲.
۵. آقابزرگ طهرانی، ج۴، ص۲۶۹.
۶. بحار الانوار ج۹۰، ص ۳۹۷.    
۷. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
۸. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه.
۹. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۶.
۱۰. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱، پانویس۴۸.
۱۱. در نسخه خطی ینی جامع، ش۴۳.
۱۲. بقره/سوره۲، آیه۳۷.    
۱۳. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
۱۴. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص ۱۲.
۱۵. ابن ندیم، ص۴۲۲.
۱۶. آقا برزرگ طهرانی، ج۴، ص۲۶۸.
۱۷. تاریخ التراث العربی، ج۱، جزء۳، ص۲۶۷.
۱۸. ابن ندیم، ص۴۲۰.
۱۹. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۲۹ـ۱۳۰.
۲۰. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۳.
۲۱. ابن اثیر، ج۶، ص۷.
۲۲. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
۲۳. مقدمه ماسینیون، ص۹.
۲۴. ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۲، ص۲۱۴.
۲۵. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
۲۶. ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج۲، ص۱۸۹.
۲۷. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱.
۲۸. مقدمه ماسینیون، ص۱۰.
۲۹. ذهبی، ج۲، ص۳۳.
۳۰. ابن ندیم، ص۴۱۹.
۳۱. ابن ندیم، ص۴۲۳.
۳۲. منهاج السنة النبویه، ج۸، ص۱۱
۳۳. منهاج السنة النبویة، ج۲، ص۴۶۵.
۳۴. ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۴۱۶.
۳۵. ذهبی، ج۲، ص۴۲۱.
۳۶. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۰.
۳۷. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۱.
۳۸. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، مقدمه، ص۱۱.
۳۹. مقدمه ماسینیون، ص۱۲.
۴۰. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱.
۴۱. «پژوهشی در باره تفسیر عرفانی امام صادق (ع )»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ص۲۹۹.
۴۲. «پژوهشی در باره تفسیر عرفانی امام صادق (ع )»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ص۳۰۰.
۴۳. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۱، خواطر.
۴۴. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۸.
۴۵. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۴۵.
۴۶. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۴۶.
۴۷. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۶۲.
۴۸. مکتب تفسیراشاری، ص۴۸.
۴۹. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۳.
۵۰. مائده/سوره۵، آیه۳.    
۵۱. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۲۸.
۵۲. نور/سوره۲۴، آیه۳۵.    
۵۳. همان، ج۱، ص۴۵.
۵۴. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۱، پانویس۴۸.
۵۵. تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ص۱۳۲.
۵۶. مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی: بخش‌هایی از حقائق التفسیر و رسائل دیگر، ج۱، ص۵-۸.



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تفسیرامام جعفرصادق»، شماره۳۷۰۴.    






جعبه ابزار