• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

خانواده

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مقالات مرتبط: عشیره (مفردات‌قرآن).

خانواده، اولین نهاد اجتماعی و کوچک‌ترین واحد تشکیل دهنده جامعه است و شامل پدر، مادر و فرزندان می‌شود. ساختار گسترده، ساختار گسترده محدود و ساختار هسته‌ای، سه ساختاری است که در جوامع اسلامی از صدر اسلام تا جهان امروز، همچون دیگر جوامع، ملاحظه می‌شده است. صرفنظر از ساختار خانواده‌، معمولا هر خانواده از سه نسل تشکیل می‌شود که در کنار هم زندگی می‌کنند؛ نسل اول پدر بزرگ و مادر بزرگ‌ها، نسل دوم پدر و مادر، و نسل نسوم فرزندان را تشکیل می‌دهد. هر کدام از این نسل‌ها وظایفی را بر عهده دارند. خانواده با ازدواج یک مرد و زن تشکیل می‌شود که دارای اهدافی است ولی هدف اصلی آن در جوامع اسلامی بقای نسل و به دنیا آوردن فرزندان است.

فهرست مندرجات

۱ - تعریف
۲ - ساختار
       ۲.۱ - صورت پدرخطی
       ۲.۲ - موافقت اسلام با ساختار
       ۲.۳ - ساختارها در قرآن
۳ - انواع ساختار در جوامع اسلامی
       ۳.۱ - گسترده
              ۳.۱.۱ - نمونه شایع
              ۳.۱.۲ - کارکرد و تنوع
              ۳.۱.۳ - مسکن و اعضا
       ۳.۲ - گسترده محدود
       ۳.۳ - هسته‌ای
۴ - نسل‌ها
       ۴.۱ - نسل اول
       ۴.۲ - نسل دوم
       ۴.۳ - نسل سوم
۵ - کارکرد
۶ - وظایف و حقوق
۷ - اعضای خانواده
       ۷.۱ - مرد
              ۷.۱.۱ - توان جسمانی
              ۷.۱.۲ - توان اقتصادی
              ۷.۱.۳ - وظایف
              ۷.۱.۴ - شرط استطاعت
       ۷.۲ - زن
              ۷.۲.۱ - دیدگاه اسلام
              ۷.۲.۲ - در دروه جاهلی
              ۷.۲.۳ - وضعیت کنونی
       ۷.۳ - فرزندان
              ۷.۳.۱ - وظایف
              ۷.۳.۲ - در ادوار گذشته
              ۷.۳.۳ - در دوران جدید
       ۷.۴ - روابط
       ۷.۵ - کشش خویشی
۸ - اهداف ازدواج
       ۸.۱ - هدف اصلی
       ۸.۲ - پرورش فرزندان
       ۸.۳ - سرپرستی امور
۹ - برخی از احکام خانواده
۱۰ - فهرست منابع
۱۱ - پانویس
۱۲ - منبع

۱ - تعریف

[ویرایش]

هر خانواده از مجموعه‌ای از افراد تشکیل می‌یابد که در پیوند خویشاوندی و زیستی قرار دارند و معمولا در یک خانوار زندگی می‌کنند.

۲ - ساختار

[ویرایش]

کلیات وضع و ساختار خانواده در نظام اجتماعی مسلمانان مشابه با ادیان پیشرفته دیگر است.

۲.۱ - صورت پدرخطی


گفته می‌شود که ساختار خانواده امروزی اسلامی را می‌توان در سه هزار سال قبل از میلاد در بین النهرین باستان در جامعه سومری، بابلی، آشوری و غیره یافت. همین سنّت سامی در میان یهودیان و مسیحیان نیز استمرار یافته و در میان عرب پیش از اسلام نیز رایج بوده است.
این صورت از خانواده به صورت پدرخطی بوده که در بیش‌تر جوامع بشری نیز رواج داشته است.
در جوامع پدرخطی نام فرزند و میراث از شاخه پدری انتقال می‌یابد و فرزندان به نام پدرانشان شناخته می‌شوند، گو این‌که تمام خانواده‌های پدرخطی به یکسان پدرسالار نیستند.

۲.۲ - موافقت اسلام با ساختار


با وجود شمار درخور ملاحظه آموزه‌ها و توصیه‌های قرآنی و حدیثی درباره خانواده، در منابع اصلی اسلام به هیچ ساختار یا گونه معیّن نظام خانوادگی تأکید یا اشاره نشده است.
پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همواره در دوره حکومت اسلامی در مدینه در پی ایجاد نظام کارآمد حقوقی بود و در این زمینه اصلاحات درخور توجهی در حقوق فردی و اجتماعی، از جمله در قوانین و سنن مربوط به ازدواج و تشکیل خانواده و طلاق، پدید آورد اما در نظام و ساختار عمومی خانواده عربی تغییری نداد.

۲.۳ - ساختارها در قرآن


بنابر اشارات قرآنی و ادبیات صدر اسلام، واژه‌های مختلفی بر مفهوم ساختار خانوادگی دلالت داشتند که با در نظر گرفتن تفاوت‌های معنایی یا دست‌کم تفاوت در کاربرد آن‌ها در متون قرآنی صدر اسلام، صورت‌های مختلف خانواده، از خانواده هسته‌ای گرفته تا گسترده‌ترین انواع آن، در بافت قرآنی و سنّت عربی اسلامی اولیه نیز قابل شناسایی است.
مثلا در قرآن یکی از معانی واژه آل خاندان است، از جمله آل ابراهیم «...فَقَدْ آتَيْنَآ آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ... » که مراد از آن گویا خاندانی بسیار گسترده، شامل همه فرزندان و نسل حضرت ابراهیم (علیه‌السلام)، است.
واژه‌های قرآنی چون اهل «(...قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا...) »«(...لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ...)»«(وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُم...)»«(قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ)»«(...إِلَى أَهْلِهِ إِلاَّ أَن يَصَّدَّقُواْ...فَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ...)»«(...وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ)»«(...خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ...)»«(وَإِذَا انقَلَبُواْ إِلَى أَهْلِهِمُ انقَلَبُواْ فَكِهِينَ)»«(وَيَنقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا) »«(إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا)» و بیت «(...وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ)»«(...لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ...)» به خانواده در مقیاسی کوچک‌تر اشاره دارند.
واژه عشیره، «(وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ)» ذوی القربی و واژگان مشابه، «(...وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ...)»«(...وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى...)»«(...وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ...)» اولوالارحام و واژگان مشابه، «(...وَأُوْلُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ...)»«(لَن تَنفَعَكُمْ أَرْحَامُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ...)»«(...وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ)» در قرآن، بیشتر حاکی از روابط خویشاوندی است.
برخی اسلام‌پژوهان غربی آیاتی از قرآن را که در آن‌ها به خلقت زوجی اشاره شده است، «(...ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا...)»«(...ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا...)»«(...جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا...)»«(وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى)»«(وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا)»«(فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى)» حاکی از آن گرفته‌اند که قرآن بر تشکیل خانواده هسته‌ای تأکید دارد، در حالی‌که به نظر می‌رسد شکل خانواده و ابعاد آن از موضوعات و مضامین قرآنی محسوب نمی‌شود، بلکه در عمل، پیامبر اسلام ابتدا خانواده هسته‌ای تشکیل داد و سپس با افزودن بر تعداد همسران خود به نوعی به خانواده گسترده روی آورد، در عین‌حال که بر روابط خویشاوندی نیز تأکید داشت.

۳ - انواع ساختار در جوامع اسلامی

[ویرایش]

در واقع‌ به‌طور کلی در جوامع اسلامی از صدر اسلام تا جهان امروز، همچون دیگر جوامع سه ساختار عمده خانواده همواره ملاحظه می‌شده است:

۳.۱ - گسترده


۱) خانواده گسترده، معروف‌ترین گونه خانواده در جهان قدیم و شایع‌ترین ساختار خانوادگی در جوامع کشاورزی و توسعه نیافته است.
خانواده گسترده از چندین خانواده هسته‌ای و شماری از خویشاوندان مجرد یا وابسته تشکیل می‌شود که تحت ریاست پدر خانواده قرار دارند.

۳.۱.۱ - نمونه شایع


نمونه شایع این نوع خانواده در عالم اسلام شامل پدری میان سال و همسر او بود.
پدر و مادر پیر رئیس خانواده نیز با آنان زندگی می‌کردند.
گاه ممکن بود رئیس خانواده چند همسر داشته باشد که طبعاً همه زنان و فرزندانشان نیز عضو خانوار بودند.
همچنین برادران مجرد و نیز خواهران مجرد یا بیوه یا مطلّقه رئیس خانواده نیز عضو این خانواده گسترده بودند.
چنین خانواده‌ای بین