• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

امپدکلس

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِمْپِدُکْلِس، یا انباذقلس، انبادقلس، بندقلس، فیلسوف یونانی از دوره پیش از سقراط می باشد.

فهرست مندرجات

۱ - زندگینامه
       ۱.۱ - پدر امپدکلس بانفوذترین فرد شهر
       ۱.۲ - امپدکلس قهرمان آزادی
       ۱.۳ - تبعات همنشینی با فیثاغورسیان
       ۱.۴ - بنیانگذار پزشکی در ایتالیا
۲ - جریان درگذشت امپدکلس
۳ - اثر منظومه ای فلسفه
۴ - آثار امپدکلس قربانی هلنیسم
۵ - عقاید امپدکلس در اثر آمونیوس
۶ - آثار امپدکلس در منابع مورخان
۷ - امپدکلس از فیلسوفان بزرگ یونان
۸ - عقیده امپدکلس در مورد هویت ازلی
       ۸.۱ - خدا علت العلل
       ۸.۲ - نخستین معلول
       ۸.۳ - علت های فعال در جهان هستی
۹ - اصول نظریات امپدکلس
       ۹.۱ - نظریه امپدکلس در مورد صفات خدا
       ۹.۲ - امپدکلس جامع صفات خدا
۱۰ - جهان شناسی امپدکلس
       ۱۰.۱ - بسیط بودن جواهر و پیوند آنها
       ۱۰.۲ - الگوی اصلی جواهر در دیدگاه امپدکلس
       ۱۰.۳ - نظریه امپدکلس در مورد آسمان وستارگان
       ۱۰.۴ - جهان شناسی امپدکلس از قول شهرستانی
       ۱۰.۵ - خصوصیت جزء و کل از منظر امپدکلس
       ۱۰.۶ - اختلاف در منابع
       ۱۰.۷ - تفاوت جواهر از حیث برسی با حواس
۱۱ - گرایش عرفانی امپدکلس
       ۱۱.۱ - گزارشی از جایگاه نفوس و استغفار
       ۱۱.۲ - جایگاه روان های ناپاک در نظر امپدکلس
۱۲ - فهرست منابع
۱۳ - پانویس
۱۴ - منبع


زندگی و سرگذشت این فیلسوف، چنانکه باید، بر ما روشن نیست و آنچه درباره وی می‌دانیم، پراکنده و ناقص است. تنها منبع مهم آگاهی ما درباره وی «زندگی‌ها و عقاید فیلسوفان برجسته»، نوشته دیوگِنِس لائِرتیوس (پایان سده ۲ م) است. پدرش مِتُن نام داشت و نیز پدربزرگش همنام خود وی بود. زادگاه او شهر معروف آکراگاس (جیرجنتی ۲ کنونی) در جزیره سیسیل بوده است.

۱.۱ - پدر امپدکلس بانفوذترین فرد شهر

به گواهی دیودورُس مورخ بزرگ سیسیلی (سده ۱ م) و مؤلف تاریخ معروف « جهان باستان »، پدر امپدکلس در ۴۷۰ ق.م در شورش مردمان شهر آکراگاس برای بیرون راندن ثراسیدایُس فرمانروای خودکامه آن شهر و پایه گذاری حکومتی دموکراتیک سهم مهمی داشته، و پس از آن، یکی از با نفوذترین مردان آن شهر به شمار می‌رفته است.

۱.۲ - امپدکلس قهرمان آزادی

زندگی شخصی و اجتماعی امپدکلس با افسانه های فراوان آمیخته شده است. آنچه می‌توان دور از افسانه از سرگذشت وی به دست آورد، این است که وی یکی از هواداران سرسخت دموکراسی در شهر زادگاه خود بوده است و در حوادثی که پس از مرگ ثِرُن فرمانروای خودکامه آکراگاس در ۴۷۲ ق م روی داده بود، سهم بسیار مهمی داشته است. امپدکلس همچنین یک توطئه حزب آریستو کراتیک «اشرافی»، معروف به توطئه «هزار تن» را با زیرکی و شایستگی هر چه تمام تر افشا نمود و به یاری مردم ریشه کن کرد. از این رو، همشهریانش خواستند که او را به فرمانروایی آکراگاس برگزینند، اما وی نپذیرفت و ترجیح داد که به عنوان شهروندی ساده از ستایش و محبت ایشان برخوردار شود از ارسطو نقل می‌شود که امپدکلس قهرمان آزادی ، و مخالف هرگونه فرمانروایی بوده است.

۱.۳ - تبعات همنشینی با فیثاغورسیان

همچنین گفته می‌شود که وی پایه گذار یک فرقه دینی بوده، و حتی ادعای خدایی می‌کرده است و پیروانش وی را می‌پرستیده اند. البته ریشه این افسانه را باید در این جست وجو کرد که امپدکلس با فیثاغورسیان همنشین بوده، و در میان آنان پیروانی داشته است. از سوی دیگر، نهضت دینی ارفئوسی که در سده های ۶ و ۵ ق م در یونان و به ویژه در سرزمین یونان بزرگ، یعنی بخش ایتالیایی و مستعمرات یونانی نفوذ بسیار یافته بود، بی شک در نظریات دینی و عرفانی امپدکلس، تأثیر ژرف و وسیعی نهاده بود، زیرا به ویژه می‌توان گفت که در زمان این فیلسوف ، آن فرقه در آکراگاس پیروان قابل ملاحظه ای داشته است.

۱.۴ - بنیانگذار پزشکی در ایتالیا

ارسطو امپدکلس را کاشف هنر سخنوری نامیده است گفته می‌شود که گُرگیاس فیلسوف سوفیست مشهور، شاگرد وی بوده است. جالینوس، پزشک نامدار نیز امپدکلس را بنیان گذار مکتب پزشکی ایتالیا می‌شمارد. شاید به علت اشتغال امپدکلس به پژوهش های پزشکی بوده است که در افسانه‌ها وی را مردی جادوگر و معجزه گر معرفی کرده‌اند و گفته‌اند که دختری را که مدتی از مرگش گذشته بود، بار دیگر زنده کرده بوده است فعالیت های وی برای بهداشت مردمان آکراگاس نیز مشهور است و گفته می‌شود که وی مرداب های پیرامون آن شهر را از پشه مالاریا پاک ساخت و از این راه خدمتی ارجمند به بهداشت همشهریان خود کرد.


درباره چگونگی مرگ امپدکلس نیز افسانه های گوناگون پرداخته شده است. در یکی از آنها گفته می‌شود که وی خود را در یکی از دهانه های آتشفشانی کوه اِتنا افکند تا پیروانش که وی را تا حد پرستش بزرگ می‌داشتند، باور کنند که وی به خدایان پیوسته، و در جهان نیز یکی از آنان بوده است. اما به هر حال، باید گفت که امپدکلس یا پس از دیدار از جشن های المپیاد، به زادگاهش بازنگشت، یا به علت نفوذ روزافزون گروه های اشرافی و آشفتگی زندگی سیاسی، ناخواسته آکراگاس را ترک گفت و به پلوپُنز، ناحیه معروفی در خاک اصلی یونان که اکنون مورئا نامیده می‌شود، مهاجرت کرد و در آنجا پس از چندی درگذشت


آثار گوناگونی، از جمله ۴۳ تراژدی به امپدکلس نسبت داده می‌شود، اما دو اثر اصیل شعری - یکی به نام «درباره طبیعت» و دیگری به نام «پالایش ها» - از وی باقی‌مانده است. شعر «درباره طبیعت» دو هزار بیت داشته، اما اکنون یک پنجم آن در دست است و از شعر دوم نیز تنها چند قطعه باقی‌مانده است. امپدکلس پس از پارمنیدس، دومین فیلسوف یونانی است که فلسفه خود را در قالب یک شعر آموزشی - حماسی ریخته، و دارای شیوه ای پخته، زبانی پرمجاز، موجز و گاه دشوار است. اکنون همه قطعه های بازمانده از امپدکلس را در کتاب پژوهشگر و زبان شناس مشهور آلمانی هِرمان دیلس، با عنوان «قطعه های پیش از سقراطیان» می توان یافت.
[۱] خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۴۳- ۳۶۵، تهران، ۱۳۵۰ش.



امپدکلس در منابع عربی ، تقریباً همه آنچه در منابع عربی درباره امپدکلس آمده، مجعول است و با عقاید اصیل فیلسوف یونانی اندک همانندی ندارد. از سوی دیگر می‌دانیم که در دوران فرهنگی هِلِنیسم، به ویژه در آثار فلسفی نوافلاطونی، به انگیزه نیازها و ضرورت های فلسفی آن دوران، گرایشی پدید آمده بود که چهره های برجسته فلسفی یونان باستان را باز سازی کنند و از ایشان سیماهایی بسازند که گاهی حتی کمترین همانندی به چهره های اصیل تاریخی آنان ندارد و نیز عقاید، نظریات و اندیشه‌هایی به ایشان نسبت دهند که هرگز از آن ایشان نبوده است و در میان آثار اصیل بازمانده آنان، کمترین نشانی از آنها نمی‌توان یافت.
در این میان، امپدکلس نیز دچار چنین سرنوشتی شده است. همین منابع نوافلاطونی - یا بهتر بگوییم، نوشته‌هایی که در آن دوران پدید آمدند - غالباً اصلی ‌ترین و مهم ‌ترین منابعی بودند که در نخستین سده های اسلامی به عربی برگردانده شدند و این ترجمه‌ها نیز به نوبه خود، تنها منبع در دسترس برای عقاید نگاران عرب زبان به شمار می‌رفتند.


در میان اینگونه ترجمه ها، یکی از کهن ‌ترین منابع، رساله ای است با عنوان آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل فی المبادی فی الباری، منسوب به آمونیوس (۵۱۷ یا ۵۲۶م) فیلسوف نوافلاطونی که اکنون تنها دست نوشته آن در مجموعه ای، در کتابخانه ایاصوفیه در ترکیه یافت می‌شود. در این دست نوشته، در برگ ۱۰۹ چپ به بعد و ۱۳۰ راست به بعد، عقاید منسوب به امپدکلس بازگو می‌شود «این رساله در شماره گذاری مستقل ما ۷۵ صفحه را در بر می‌گیرد و ارجاع های این مقاله به این شماره گذاری است».


آنچه مورخان و عقاید نگاران کهن درباره امپدکلس مجعول و آراء و عقاید وی نوشته اند، در این منابع آمده است،
صوان الحکمة ابوسلیمان منطقی سجستانی (پس از۳۹۱ ق/۱۰۰۰م)، تحقیق ماللهند ابوریحان بیرونی (۴۲۰ق/۱۰۴۸م).
الفِصَل ابن حزم اندلسی (۴۵۶ق/۱۰۶۴م).
طبقات الامم صاعد اندلسی (۴۶۲ق/۱۰۶۹م).
الملل و النحل شهرستانی (۵۴۹ ق /۱۱۵۳ م).
تاریخ الحکماء قفطی (۶۴۶ق/۱۲۴۸م).
عیون الانباء ابن ابی اصیبعه (۶۶۸ق/۱۲۷۰م).
روضة الافراح و نزهة الارواح شهرزوری ( سده ۷ق/۱۳م).
همچنین در غایة الحکیم منسوب به مجریطی نیز به برخی از عقاید امپدکلس مجعول اشاره می‌شود.
[۲] مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۵-۲۹۴، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.



بیشتر آنچه از عقاید و نظریات امپدکلس مجعول در منابع عربی نقل می‌شود، درباره خداشناسی ، جهان شناسی ، انسان شناسی و گرایش عرفانی اوست، در حالی که به نظریات اصیل وی، در برخی از منابع، تنها به اشاره ای کوتاه بسنده می‌شود.
در این منابع، امپدکلس یکی از ۵ فیلسوف بزرگ یونان به شمار می‌آید که «اساطین حکمت » نامیده می‌شوند، و پس از وی فیثاغورس، سقراط، افلاطون و ارسطو قرار دارند. این منابع او را همزمان با داوود پیامبر می‌دانند و بر آنند که وی حکمت را از لقمان حکیم در شام فراگرفت، سپس به سرزمین یونان رفت و در آنجا درباره آفرینش جهان سخنانی گفت که ظاهر آنها طعن به روز رستاخیز و معاد بود، و همین امر سبب شد که گروهی از مردمان از وی دوری کنند.
گفته می‌شود که وی در این باره نوشته ای هم داشته است که قفطی آن را در بیت المقدس دیده بوده است.
[۳] صاعد اندلسی، طبقات الامم، ج۱، ص۷۲، به کوشش حیات بوعلوان، بیروت، ۱۹۸۵م.
[۴] قفطی علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۵، به کوشش لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
[۵] ابن ابی اصیبعه احمد، عیون الانباء، ج۱، ص۳۶، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ۱۲۹۹ ق /۱۸۸۲م.
[۶] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۷، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
[۷] شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۰ -۵۱، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.



خداشناسی، چنین می‌نماید که نخستین منبع اصلی یا یکی از منابع اصلی عقاید نگاران عرب زبان درباره نظریات خداشناسی امپدکلس مجعول - بی واسطه یا با واسطه - همان آراء الفلاسفة آمونیوس بوده است.
منبع اصلی دیگر درباره برخی از عقاید امپدکلس مجعول رساله نوادر الفلاسفة فی آراء الحکماء الیونانیین است «نسخه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، شم ۲۱۰۳». در آراءالفلاسفه گفته می‌شود که به عقیده امپدکلس، تنها هویت ازلی از آن خداست که با ازلیت دهر همراه است، بلکه هر ازلیتی در زیر ازلیت اوست، خدا علم محض ، اراده محض ، جود و عزت محض است، او قدرت ، خیر و عدل است، اما نه بدان معنا که نیروهایی یافت می‌شوند که به آنها خدا گفته می‌شود، بلکه او «هویت» است و همه این هاست. خدا تنها مبدِع است، اما نه مبدع از چیزی، و نه این‌که چیزی با او بوده است. او چیزی بسیط را ابداع کرد که نخستین بسیط معقول، یعنی همان عنصر نخستین است. سپس بسیاری چیزهای مبسوط دیگر را از آن مُبدَع بسیط یگانه اول پدیدار ساخت. پس از آن، چیزهای مرکب را از آن بسائط پدید آورد.

۸.۱ - خدا علت العلل

خدا مبدأ نرینه و مادینه عقلی، فکری و وهمی است. خدا همچون مبدِع، صورت‌ها را نه به گونه علم و اراده آفریده است، بلکه به گونه ای که او فقط علت است، چون اگر مبدِع، صورت‌ها را به گونه ای که وی علت آنهاست، ابداع کرده باشد، آنگاه وی هست و دیگر معلولی نیست، وگرنه معلول با علت است، و اگر گفته شود که معلولی همبودِ علت است، آنگاه معلول غیر از علت نیست، بلکه معلول همیشه و همواره معلول است، چون زیر علت است، و اگر علت، علت علت‌ها باشد، پس علت همه معلول های زیر اوست. بدین سان، معلول به هیچ روی با علت نبوده است، وگرنه نام علت و معلول باطل می‌شد.
خدا «او» است و هیچ چیز مرکب یا بسیطی در جهان با او نیست. پس هنگامی که امپدکلس می‌گوید که «او» هست و چیزی دیگر نیست، آنگاه خدا باقی می‌ماند و هر چیز مرکب یا بسیطی را او بدان گونه ابداع کرده است. خدا هر چیزی را ابداع کرده، و خودش فقط علت است.
[۸] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۵ -۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
[۹] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۷- ۲۵۸، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.


۸.۲ - نخستین معلول

سپس گفته می‌شود که معلول نخستین، عنصر است، معلول دوم با میانجی آن، عقل است، معلول سوم با واسطه هر دو آنها، نَفْس است، اینها بسائط و میانجی‌ها هستند، و پس از آنها چیزهای مرکبند. در جای دیگری از همان منبع گفته می‌شود که نخستین مبدَع، عنصر نخستین است که عقل با وساطت آن ابداع شده است. این عنصر از لحاظ ذات عقل، نخستین بسیط است، اما از لحاظ ذات عنصر، مرکب از محبت و غلبه است که از این دو، جوهرهای بسیط روحانی ، بسیط جسمانی و مرکب جرمانی ابداع شده اند.
[۱۰] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
[۱۱] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۷، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
[۱۲] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۸-۲۵۹، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.


۸.۳ - علت های فعال در جهان هستی

در اینجا باید اشاره کنیم که دو اصطلاح « محبت » و «غلبه» ترجمه ای از واژه های مهر و ستیز است که امپدکلس اصیل آنها را دو انگیزه و علت فعال در جهان هستی می‌داند.
[۱۳] خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۷۲- ۳۷۵، تهران، ۱۳۵۰ش.
از سوی دیگر، خدا یا مبدع نخستین، متحرک به گونه سکون است، زیرا او مبدِع عقل و عنصر است که آن دو متحرک به گونه سکونند.
[۱۴] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۱۱، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
[۱۵] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۴، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.



درباره صفات خدا نیز عقاید نگاران نظریاتی را به امپدکلس مجعول نسبت می‌دهند. در این باره نخست ابوسلیمان سجستانی گزارشی بسیار کوتاه، اما درست و دقیق از اصول نظریات امپدکلس اصیل می‌دهد که آن را تقریباً حرف به حرف از کتاب الا¸راء الطبیعیه (منسوب به پلوتارک) نقل می‌کند، بر این پایه که امپدکلس به ۴ عنصر آتش ، هوا ، آب و زمین قائل بوده، و مبادی را مهر و ستیز می‌دانسته است، بدان سان که از این دو، مهرانگیزه پیوستن و اتحاد ، و ستیز انگیزه گسستن و پراکندگی می‌شود
[۱۶] ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۱، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
[۱۷] «الا¸راءالطبیعیة»، منسوب به پلوتارک، ارسطوطالیس فی النفس، ج۱، ص۱۰۳، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۴م.


۹.۱ - نظریه امپدکلس در مورد صفات خدا

ابوسلیمان، سپس به نظریه امپدکلس درباره صفات خدا می‌پردازد. بنابر این نظریه، صفات خدا مانند علم ، جود ، اراده و قدرت ، در او مکانی متمیز ندارند که ویژه هر یک از آنها باشد و همان گونه که می‌گوییم هر یک از موجودات جهان ، معلوم، مقدور و مراد و فیض جود خداست، بی آنکه این معانی را پایانی باشد، به همان گونه ما ایجاد کننده آنها را موصوف به علم، جود، قدرت و اراده می‌کنیم، هر چند خود او یکی و یگانه است.
و نیز همان گونه که وجود خدا به هیچ‌ یک از موجودات جهان یا موجوداتی که محقق به وجود امکانیند - یعنی به حسب صفت - همانند نیست، و ذات خدا نیز واجب الوجود است - نه به حسب صفت - به همان گونه نیز وحدانیت (یکتایی) خدا همانند یکتایی چیزی از موجودات جهان نیست، زیرا یکتایی های این جهان به سبب اجزائشان، یا معانی شان یا نظایرشان دستخوش تکثرند، در حالی که ذات خدا برتر از این است.
بدین سان، اگر هم روا باشد که خدا به علم، جود، قدرت و اراده موصوف شود، از ویژه ‌ترین صفات او این است که او بذاته حق است و بذاته حکیم است و معنای «حق» این است که هستی وی بدان گونه است که اطلاق ناهستی بر او ممکن نیست و معنای «حکیم» نیز این است که او ایجاد کننده هر چیزی بنابر کامل ‌ترین غرض شایسته آن است.
[۱۸] ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۷، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.


۹.۲ - امپدکلس جامع صفات خدا

صاعد اندلسی نیز گزارش می‌دهد که امپدکلس نخستین کسی است که به جمع میان صفات خدا معتقد بوده است، چنانکه همه صفات وی به یک چیز می‌انجامد و خدا در حقیقت واحد است و به هیچ روی متکثر نمی‌شود.
[۱۹] صاعد اندلسی، طبقات الامم، ج۱، ص۷۳، به کوشش حیات بوعلوان، بیروت، ۱۹۸۵م.

وی سپس عین عبارات ابوسلیمان را نقل می‌کند و این نشان دهنده آن است که یا وی آنها را از صوان الحکمه برگرفته است، یا هر دو ایشان آنها را از منبع مشترک دیگری برگرفته اند.
[۲۰] قفطی علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۶، به کوشش لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.



جهان شناسی، در جهان شناسی امپدکلس مجعول نیز نظریاتی به وی منسوب است که همه بازتابنده گرایش نوافلاطونی است. نخست گفته می‌شود که وی در سلسله مراتب هستی به ۵ جوهر معتقد بوده است که نام های آنها در منابع به شکل های گوناگون و با تقدم و تأخر آورده می‌شود، ماده نخستین (هیولای نخستین)، عقل ، نَفْس ، طبیعت ، ماده دوم (هیولای دوم) یا عنصر جرمی و جسمانی، یا عقل، نَفْس، هیولی، صورت و جسم .
[۲۱] مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۶-۲۸۷، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.
[۲۲] شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۴، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.


۱۰.۱ - بسیط بودن جواهر و پیوند آنها

سپس گفته می‌شود که از این جوهرهای پنجگانه، ۳ جوهر پاک و بی پوسته، و روحانی و بسیطند و یکی بعد از دیگری قرار می‌گیرند و هر یک محیط بر جوهری است که در زیر آن است، اما آن دو جوهر دیگر، کرانه آن سپهر روحانیند. از این روست که این جوهرها بسیطند، زیرا نور محیط بر آنهاست، و از آنجا که هر یک از این جوهرها محیط بر آن دیگری است، مانند احاطه یک سپهر بر سپهر دیگر، بدین سان، نور هر یک از این جوهرها، پیوسته و چسبیده به نور آن جوهر دیگر است، و نور جوهری که پایین تر از آن دیگری قرار دارد، با یک پیوند به نوری که از جوهر بالاتر می‌آید، پیوسته است، تنها با این تفاوت که آن نور به اولی پیش از دومی، و به دومی پیش از سومی می‌رسد، این پیوند میان آن دو ناگسستنی است، تا این‌که به طبیعت می‌رسد و در آنجا گسسته می‌شود، زیرا سپهر نَفْس محیط بر سپهر طبیعت نیست، در حالی که سپهر طبیعت محیط بر سپهر ماده (هیولای دوم) است، به همان سان که عقل به نفس با نور ماده نخستین مدد می‌رساند و آن نور را بر طبیعت می‌پاشد.
[۲۳] شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۴ - ۵۵، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.


۱۰.۲ - الگوی اصلی جواهر در دیدگاه امپدکلس

در اینجا باید اشاره کنیم که الگوی اصلی جوهرهای پنجگانه امپدکلس مجعول را باید در نظام هستی افلوطین یافت که در آنجا مبادی پنجگانه عبارتند از واحد ، عقل، نَفْس، طبیعت و ماده یا هیولی از سوی دیگر، گزارش می‌شود که به عقیده امپدکلس مجعول، جهان در کل آن به ۱۲ قسم منقسم می‌شود که ۴ قسم از آنها اجرام فرودین، یعنی زمین ، آب ، هوا و آتش ، و ۸ قسم دیگر اجرام فرازین، یعنی آسمان های هفتگانه و کرسی محیط بر آنهایند، برتر از این جهان، جهانی هست نورانی که عقل زیبایی و درخشندگی و شکوه آن را ادراک نمی‌کند، و نفوس زکیه مشتاق راه یافتن به آنند، هر یک از این اقسام در زیر قسم بالاتر از آن جای دارد، و برای آن به منزله باری است.

۱۰.۳ - نظریه امپدکلس در مورد آسمان وستارگان

نظریه دیگر امپدکلس مجعول این است که آسمان، در جریان پیدایشی دیگر، از ستارگان تهی می‌شود، زیرا سبب استواری ستارگان در آسمان، سرعت حرکت های سپهرهای حامل آنهاست، هر متحرکی به سکون می‌گراید، چون سپهرها از چرخش باز ایستند، ستارگان آنها پراکنده می‌گردند و در حالی که مانند دایره ای شعله ور به یکدیگر پیوسته اند، محیط بر زمین می‌شوند. از سوی دیگر هر نَفْس پلشت آلوده بدکاری، در این زمینی که شعله آتش آن را فرا گرفته است، باقی می‌ماند، اما برای نفوس زکیه ، آسمان همچون زمین می‌گردد، و آسمان ایشان، آسمانی نورانی می‌شود که از آسمان کنونی شریف تر است و در آنجا زیبایی محض و لذت ناب است.
[۲۴] ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
[۲۵] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۴، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.


۱۰.۴ - جهان شناسی امپدکلس از قول شهرستانی

شهرستانی نیز نکاتی بر نظریات جهان شناسی امپدکلس مجعول می‌افزاید که از آن میان، نکته توجه انگیز این است که طبق آن نظریه، چون عنصر نخستین صورت های معقول روحانیی را که در خود داشت، در عقل تصویر کرد و عقل نیز آنچه از عنصر (معلول نخستین) دریافت داشته بود، در نَفْس صورت بخشید، نَفْس کلی آنچه از عقل بهره برده بود، در طبیعت کلی صورت بخشید. و بدین سان، در طبیعت پوسته‌هایی پدید آمدند که همانند آن و نیز همانند عقل روحانی لطیف نیستند. از سوی دیگر، چون عقل به آن پوسته‌ها نگریست و روح‌ها و مغزها را در اجسام و پوسته‌ها دید، صورت هایی زیبا، شریف و درخشنده بر آنها پاشید که همانا صورت های نفوس هم شکل صورت های عقلی لطیف روحانیند، تا این‌که آنها را سامان دهند و با فرق نهادن میان پوسته‌ها و مغزها، سبب شوند که مغزها به جهان خود صعود کنند. نفوس جزئی، اجزاء نفس کلیند، مانند اجزاء خورشید درخشان از روزنه های خانه، طبیعت کلی نیز معلول نفس است.

۱۰.۵ - خصوصیت جزء و کل از منظر امپدکلس

میان جزء و طبیعت نیز فرق هست و جزء نیز غیر از معلول است. خاصیت نفس کلی مهر و محبت است، زیرا چون نفس به عقل و زیبایی و درخشندگی آن نگریست، او را مانند عاشقی دوست داشت و خواهان یگانگی با او شد و به سوی او به جنبش درآمد، اما خاصیت طبیعت کلی ستیزه (غلبه) و جدال است، زیرا چون پدید آمد، دیده و بینایی نداشت که با آنها نفس و عقل را ادراک کند و به آنها عشق ورزد، بلکه نیروهای متضادی از آن دو فرا ریختند که در بسائط عناصر متضادند و در مرکبات قوای متضاد مزاجی، طبیعی، گیاهی و حیوانی .
[۲۶] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۰-۲۶۱، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.


۱۰.۶ - اختلاف در منابع

در منبع دیگری، این نظریه امپدکلس مجعول گزارش می‌شود که طبیعت جوهری بسیط، و دارای صورت یگانه ای است، بدان سان که صورت‌ها را یکی پس از دیگری، یعنی صورتی را پس از تباهی صورت دیگر - نه همه را با هم- می پذیرد. در طبیعت همچنین نیروی حیات هست، اما این صورت حیات است، چنانکه کودک بالقوه در همه صنعت‌ها سازنده است و چون آنچه در او بالقوه است، ظاهر شود و کودک آزموده گردد، آنگاه سازنده بالفعل می‌شود.

۱۰.۷ - تفاوت جواهر از حیث برسی با حواس

همچنين‌ از امپدكلس‌ مجعول‌ گزارش‌ مى‌شود كه‌ هر جوهری كه‌ با حواس ‌ پنجگانه بيرونى‌ ادراك‌ شود، جوهر جرمى‌ جسمانى‌ محض‌، مركب‌، فانیو تباه‌ شونده‌ است‌، زيرا مکان ‌ محيط بر آن‌ است‌ و نيز حدودی آن‌ را در بر گرفته‌اند. هر جوهری كه‌ نه‌ حواس‌ پنجگانه بيرونى‌، بلكه‌ حواس‌ پنجگانه درونى‌ روحانى‌ آن‌ را ادراك‌ كنند، آن‌ جرم‌ جوهری روحانى‌ و بسيط محض‌ است‌ كه‌ در نور ربوبيت‌ جاودانه‌ باقى‌ است‌ و از ميان‌ نمى‌رود و تباه‌ نمى‌شود، زيرا مكانى‌ محيط بر آن‌ نيست‌ و حدی نيز آن‌ را در بر ندارد، و نيز هر جوهری كه‌ برخى‌ از حواس‌ پنجگانه بيرونى‌ آن‌ را ادراك‌ كنند، جرمى‌ است‌ ميان‌ بسيط روحانى‌ و مركب‌ جسمانى‌، آنچه از آن جسمانی است -مانند حرکت زمانی و رنگ ها - به جسمانیات می‌پیوندد و همراه آن از میان می‌رود، و آنچه از آن روحانی است - مانند روشنایی و نور - به روحانیت فرازین می‌پیوندد و با آن یگانه می‌شود و باقی می‌ماند.
[۲۷] مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۹، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.



انسان شناسی و عرفان، درباره امپدکلس اصیل، گزارش هایی در دست است که نشانگر گرایش عرفانی اوست.
[۲۸] خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۸۶، تهران، ۱۳۵۰ش.

می دانیم که وی زیر تأثیر جهان بینی، آموزش‌ها و نیز شیوه زندگی ارفئوسی ها و فیثاغورسی ها بوده است. در برخی از پاره های بازمانده از نوشته های او نیز گرایش صریح عرفانی وی آشکار می‌شود.
[۲۹] خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۲، تهران، ۱۳۵۰ش.
[۳۰] خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۶۲- ۳۶۵، تهران، ۱۳۵۰ش.


۱۱.۱ - گزارشی از جایگاه نفوس و استغفار

گزارش‌ها درباره گرایش عرفانی امپدکلس مجعول بسی بیش‌تر و صریح ترند. مثلاً در یک گزارش آمده است که به گفته وی، روان‌ها یا نفوس انسان ها، نخست در مکانی عالی و شریف جای داشته‌اند و پس از گناه کردن به این جهان افتاده اند. خود امپدکلس نیز برای گریز از خشم خدا به این جهان آمده است تا یاری دهنده به نفوسی باشد که عقل هایشان آشفته شده است. بدین سان، مانند مرد دیوانه ای با آوازبلند به آدمیان فرمان می‌دهد که این جهان و آنچه در آن است، فرو هلند و به سوی جهان نخست عالی و شریف خود بازگردند و نزد خدا استغفار کنند تا از این راه به آرامش و نعمتی که در آغاز در آن به سر می‌بردند، دست یابند
[۳۱] «اثولوجیا»، منسوب به افلوطین، افلوطین عندالعرب، ج۱، ص۲۳، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۵م.


۱۱.۲ - جایگاه روان های ناپاک در نظر امپدکلس

در گزارش دیگری آمده است که به عقیده امپدکلس، این جهان، از زمین تا آسمان - تا سپهرماه - پلشت و پر از پلیدی هاست .
[۳۲] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۳، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.

در جای دیگری از همین منبع گزارش می‌شود که به عقیده امپدکلس، روان های ناپاک، در آویخته به این جهان باقی می‌مانند تا از نَفْس کلی یاری بجویند و چون نَفْس جزئی از نَفْس کلی یاری بجوید و این نیز نزد عقل التماس و زاری کند و عقل هم نزد خدا التماس کند، آنگاه خدا نور خود را بر عقل فرو می‌ریزد و عقل از آن نور بر نَفْس کلی فرو می‌ریزد و نَفْس کلی نوری را که از خدا گرفته است، بر این جهان فرو می‌ریزد و نفس‌ها روشنی می‌گیرند و این جهان بار دیگر روشن می‌شود تا این‌که نفوس جزئی با نفس کلی رو به رو می‌شوند و به آن می‌پیوندند و به جهان آن ملحق می‌شوند.
[۳۳] آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
[۳۴] بیرونی ابوریحان، تحقیق ماللهند، ج۱، ص۶۴ – ۶۵، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۷ ق/ ۱۹۵۸م.
[۳۵] شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۶، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
[۳۶] مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۹۳-۲۹۴، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.

در اینجا باید اشاره کنیم که در منابع عربی، ابن مَسَرّه عارف مشهور اندلسی (۳۱۹ق/۹۳۱م) پیرو و هوادار سرسخت عقاید و نظریات امپدکلس بوده است.


(۱) «الا¸راءالطبیعیة»، منسوب به پلوتارک، ارسطوطالیس فی النفس، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۴م.
(۲) آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
(۳) ابن ابی اصیبعه احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ۱۲۹۹ ق /۱۸۸۲م.
(۴) ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
(۵) «اثولوجیا»، منسوب به افلوطین، افلوطین عندالعرب، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۵م.
(۶) بیرونی ابوریحان، تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۷ ق/ ۱۹۵۸م.
(۷) خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، تهران، ۱۳۵۰ش.
(۸) شهرزوری محمد، نزهة الارواح، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.
(۹) شهرستانی محمد، الملل و النحل، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
(۱۰) صاعد اندلسی، طبقات الامم، به کوشش حیات بوعلوان، بیروت، ۱۹۸۵م.
(۱۱) قفطی علی، تاریخ الحکماء، به کوشش لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
(۱۲) مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.


۱. خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۴۳- ۳۶۵، تهران، ۱۳۵۰ش.
۲. مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۵-۲۹۴، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.
۳. صاعد اندلسی، طبقات الامم، ج۱، ص۷۲، به کوشش حیات بوعلوان، بیروت، ۱۹۸۵م.
۴. قفطی علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۵، به کوشش لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
۵. ابن ابی اصیبعه احمد، عیون الانباء، ج۱، ص۳۶، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ۱۲۹۹ ق /۱۸۸۲م.
۶. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۷، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۷. شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۰ -۵۱، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.
۸. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۵ -۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۹. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۷- ۲۵۸، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۱۰. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۱۱. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۷، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۱۲. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۵۸-۲۵۹، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۱۳. خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۷۲- ۳۷۵، تهران، ۱۳۵۰ش.
۱۴. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۱۱، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۱۵. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۴، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۱۶. ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۱، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
۱۷. «الا¸راءالطبیعیة»، منسوب به پلوتارک، ارسطوطالیس فی النفس، ج۱، ص۱۰۳، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۴م.
۱۸. ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۷، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
۱۹. صاعد اندلسی، طبقات الامم، ج۱، ص۷۳، به کوشش حیات بوعلوان، بیروت، ۱۹۸۵م.
۲۰. قفطی علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۶، به کوشش لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
۲۱. مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۶-۲۸۷، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.
۲۲. شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۴، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.
۲۳. شهرزوری محمد، نزهة الارواح، ج۱، ص۵۴ - ۵۵، به کوشش خورشید احمد، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۶ ق/ ۱۹۷۶م.
۲۴. ابوسلیمان سجستانی محمد، صوان الحکمة، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به کوشش عبدالرحمان بدوی، تهران، ۱۹۷۴م.
۲۵. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۴، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۲۶. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۰-۲۶۱، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۲۷. مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۸۹، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.
۲۸. خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۸۶، تهران، ۱۳۵۰ش.
۲۹. خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۲، تهران، ۱۳۵۰ش.
۳۰. خراسانی (شرف) شرف الدین، نخستین فیلسوفان یونان، ج۱، ص۳۶۲- ۳۶۵، تهران، ۱۳۵۰ش.
۳۱. «اثولوجیا»، منسوب به افلوطین، افلوطین عندالعرب، ج۱، ص۲۳، به کوشش عبدالرحمان بدوی، قاهره، ۱۹۵۵م.
۳۲. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۳، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۳۳. آراء الفلاسفة باختلاف الاقاویل، منسوب به آمونیوس، ج۱، ص۴۶، نسخه خطی کتابخانه ایاصوفیه ترکیه، شم ۲۴۵۰.
۳۴. بیرونی ابوریحان، تحقیق ماللهند، ج۱، ص۶۴ – ۶۵، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۷ ق/ ۱۹۵۸م.
۳۵. شهرستانی محمد، الملل و النحل، ج۲، ص۲۶۶، به کوشش احمد فهمی محمد، قاهره، ۱۳۶۷ ق /۱۹۴۸م.
۳۶. مجریطی مسلمه، غایة الحکیم، ج۱، ص۲۹۳-۲۹۴، به کوشش ریتر، هامبورگ، ۱۹۳۳م.



شرف الدین خراسانی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی برگرفته از مقاله «امپدکلس».    


رده‌های این صفحه : تراجم | فلاسفه یونان




جعبه ابزار