• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابومعاذ تومنی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تومَنی، ابومعاذ، از روستای تومن مصر و از متکلمان مرجئه و رئیس فرقه تومنیه بوده است. وی عقاید خود را در مورد چهار تا از صفات خداوند شامل: کلام، اراده، محبت و بغض بیان کرده است.



گزارشی از حوادث زندگی وی در دست نیست، جز آن‌که از مردم تومن (روستایی در مصر) بوده که گویا بعدها در بصره می‌زیسته است.
[۲] نسفی، میمون، تبصرة الادله، به کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.
او را رئیس فرقه‌ای به نام تومنیه ــ از فرقه‌های مرجئه ــ دانسته‌اند.
[۴] پزدوی محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.

در این میان، برخی آن‌ها را از مرجئۀ خالصه برشمرده‌اند،
[۸] شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۴۴، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.
اما اشعری با این‌ که ابومعاذ را از مرجئه دانسته، معتقد است که او و زهیر بن عبدالله اثری در «قدر» با معتزله موافق بوده‌اند.
پزدوی تومنیه را مرجئی ندانسته، و ذیل مذهب قدریه و معتزله آورده است.
[۱۱] پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۴۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
[۱۲] پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.



با توجه به این گزارش‌ها، و نیز گزارش کسانی چون مقریزی که ابومعاذ را فیلسوف دانسته،
[۱۳] مقریزی، احمد، الخطط، ج۲، ص۳۵۰، قاهره، ۱۲۷۰ق.
و ابن قیم جوزیه که هنگام تخطئۀ عقل‌گرایان، ابومعاذ را در میان آن‌ها آورده است، می‌توان نتیجه گرفت که او به عقل‌گرایی در کلام معروف بوده است.
اما بر پایۀ برخی از عقاید ابومعاذ می‌توان گفت که او کوشیده تا روش عقلانی‌اش با نص و نقل اختلافی نداشته باشد. بنابراین او را نمی‌توان عقل‌گرای صِرف دانست، بلکه با وجود اعتقادش بر عقل به عنوان یکی از منابع شناخت، در تعارض عقل با نقل کوشیده تا نقل را فرو نگذارد. شاید به همین دلیل برخی از عقاید او متناقض است.


بیشتر فرقه‌نویسان عقاید ابومعاذ را دربارۀ ایمان گزارش کرده‌اند، و تنها اشعری به دیگر آراء او نیز پرداخته است. اشعری همچنین گزارش کرده که ابومعاذ با بیش‌تر عقاید زهیربن عبدالله اثری موافق بوده، و تنها در مبحث کلام خداوند با او اختلاف داشته است. از آن‌جا که اشعری هر جا این دو اختلاف داشته‌اند، آن را گزارش کرده است، می‌توان مطالبی را که ذیل زهیر آورده، هم‌چون آراء او در خداشناسی، به ابومعاذ نسبت داد؛ چه، در منابع متأخرتر نیز آن عقاید را به ابومعاذ نسبت داده‌اند.
[۲۰] ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیه، ج۱، ص۳۹۹، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
[۲۱] ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
[۲۲] ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۱۸۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.


۳.۱ - مکان

ابومعاذ معتقد است که خداوند جسم نیست و نمی‌توان برای او حد و مرزی تعیین کرد؛ او با ذات خود در همه‌جا حضور دارد و جایی نیست که نباشد، و در هر مکانی که هست، با آن مکان تماسی ندارد. با این‌همه، خداوند بر عرش خود نیز تکیه زده است.
از سوی دیگر، بر آسمان فرودین که بر زبر دنیاست، نزول می‌کند تا دعای بندگان را بشنود.
[۲۳] نک‌: دارمی، عثمان، «الرد علی الجهمیة»، عقائد السلف، ص۲۸۵، به کوشش علی سامی نشار و عمار طالبی، اسکندریه، ۱۹۷۱م.
خداوند در روز قیامت نیز می‌آید، زیرا خود در قرآن فرموده «وَ جاءَ رَبُّکَ…». اما این بدان معنی نیست که او به مکانی خالی از خود حرکت می‌کند. او دربارۀ چگونگی چنین آرائی توضیح نمی‌دهد و آن را «بلاکیف» می‌داند.
[۲۷] ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۱۸۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.


۳.۲ - حرکت

حرکت خداوند قائم به ذات خداوند است و خارج از او نیست صفات دیگر خداوند نیز این‌گونه‌اند. البته ابومعاذ تنها دربارۀ ۴ صفت خداوند سخن گفته است: کلام، اراده، محبت و بغض. عقاید او دربارۀ صفات با نظرش دربارۀ خلق رابطۀ مستقیم دارد.

۳.۳ - اراده

ابومعاذ مخلوق را فعلی حاصل از ارادۀ خداوند و قول «کُن» دانسته است.
[۳۰] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۰.
اما نه این عمل ارادی و نه خلق هیچ‌یک مخلوق نیستند. او خلق را نه مخلوق می‌داند و نه همچون زهیر اثری محدَث، بلکه آن «حدَث» است که در اینجا بر «رویداد» بودن آن تأکید کرده است.
[۳۲] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۱.

از سوی دیگر، ارادۀ خداوند نیز خلق چیزها نیست. بلکه به آن امر می‌کند. بنابراین ارادۀ خداوند یا ایجاد است که همان خلق است و یا امر است که خلق نیست.
ابن‌تیمیه به جای واژۀ حدث از حادث استفاده کرده است
[۳۵] پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
و او را از متکلمانی دانسته است که معتقدند هر حادثی مخلوق نیست و حوادث را به دو دسته تقسیم می‌کنند: حوادثی که قائم به ذات، اراده و قدرت خداوند هستند، و خلق مخلوقات از این دسته است، یعنی خلق قائم به ذات خداوند و به محض بروز قدرت و ارادۀ او حاصل می‌شود؛ دستۀ دیگر از حوادث از خداوند دورند که به آن‌ها مخلوق گویند.
[۳۶] ابن‌تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، به کوشش عبدالرحمان نجدی، ج۶، ص۳۲۰، ریاض، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.

اما به نظر می‌رسد که برداشت ابن‌تیمیه در این‌باره درست نباشد. هرچند ابومعاذ اعتقاد دارد که ارادۀ خداوند در صورت ایجاد همان خلق است، آن را از حوادث نمی‌داند. از سوی دیگر، در هیچ منبعی گزارش نشده است که ابومعاذ دربارۀ قدرت خدا سخنی گفته باشد.

۳.۴ - کلام

ابومعاذ کلام خداوند را نیز قائم به ذات خداوند دانسته است، البته نه در هیچ مکانی، بلکه در خود خداوند. از این‌رو، کلام خدا نه جسم است، نه عرض، نه مخلوق، نه خلق و نه مفعول، بلکه حدث است و فعل. گویا او «خلق» بودن قرآن را به این سبب نمی‌پذیرد که ممکن است میـان دو فعل خداوند ــ کلام و اراده ــ تـلاقـی رخ دهد.
[۴۱] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۱.

البته ابن‌تیمیه بر آن است که ابومعاذ کلام خداوند را صفت ذات و صفت فعل دانسته است، و خداوند به اراده و قدرت خود تکلم می‌کند.
[۴۲] ابن‌تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، به کوشش عبدالرحمان نجدی، ج۶، ص۲۱۹، ریاض، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.


۳.۵ - حب و بقض

ابومعاذ در کنار کلام و ارادۀ خداوند، محبت و بغض او را نیز از صفات او دانسته است، صفاتی که قائم به ذات خداوند است.
دقیقاً دانسته نیست که او چرا تنها به این ۴ صفت اشاره کرده است و منظور او از محبت و بغض خداوند چیست. شاید او این دو صفت را به این معنا به کار برده که خداوند در اعمال نیک با محبت می‌نگرد و از گناهان اکراه دارد، یا مؤمنان را به سبب اعمالشان دوست دارد و نسبت به ملحدان بغض دارد.
[۴۶] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۰.


۳.۶ - روئیت خدا

ابومعاذ رؤیت خداوند را ممکن می‌دانست و برآن بود که خداوند روز رستاخیز در حالی که بر عرش خود تکیه زده است، دیده می‌شود؛ در این‌باره نیز او قائل به «بلاکیف» بودن موضوع بود.
نسفی از اشعری نقل می‌کند که ابومعاذ از آن دسته بصریان بود که مسئلۀ رؤیت را جدای از درک در آیۀ «لا تُدْرِکُهُ الْاَبْصارُ...» می‌دانستند، و معتقد بودند که انسان خدا را می‌بیند، اما نمی‌تواند او را درک کند.
[۴۹] نسفی، میمون، تبصرة الادلة، ص۴۳۷-۴۳۸، به کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.


۳.۷ - ایمات

دربارۀ ایمان، ابومعاذ معتقد بود که آن مجموعه‌ای از خصلت‌هاست که انسان را از کافر شدن مصون می‌دارد. هیچ‌یک از این ویژگی‌ها به تنهایی ایمان به شمار نمی‌آید، اما اگر کسی همه یا یکی از آن‌ها را فرو گذارد، کافر است.
[۵۳] رازی، محمد، تبصرة العوام، ج۱، ص۶۰، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۴ش.

اشعری و دیگر فرقه‌نویسان تا شهرستانی نامی از این خصلت‌ها نبرده‌اند، اما شهرستانی این ویژگی‌ها را معرفت، تصدیق، محبت، اخلاص و اقرار به آنچه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آورده، دانسته است. اینکه چرا و بر چه اساسی شهرستانی چنین خصلتهایی را به آن‌ها نسبت داده، معلوم نیست.
این ویژگی‌ها، به‌ جز اخلاص، در دیگر گروه‌های مرجئی نیز یافت می‌شود، اما برخی محققان بر آن‌اند که اخلاص از خصلت‌های ایمان در مرجئه نیست.
[۵۷] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۷.


۳.۸ - کفر

حال اگر کسی گناهی انجام دهد، یا فریضه‌ای را ترک گوید که جزئی از آداب ایمان است، اما مسلمانان بر کفر وی اجماع نداشته باشند، در این صورت کافر نیست؛ حتی فاسق نیز به شمار نمی‌آید، بلکه او به «فسق» منسوب است.
[۶۱] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.
به اعتقاد ابومعاذ مرتکب گناه کبیره نیز کافر نیست و همچنان مؤمن می‌ماند، اما نه دوست خداست و نه دشمن او در اینجا او به نوعی «منزلة بین المنزلتین» قائل است.
[۶۳] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.

ابومعاذ معتقد است که تنها در دو مورد گناه به کفر می‌انجامد: نخست آن‌که شخص گناهی انجام دهد که مسلمانان بر کفر بودن آن اجماع داشته باشند؛ دیگر آن‌که اعمال و فرایضی را آگاهانه انکار کند. در اینجا کفر به علت ترک عمل ــ کـه گنـاهی سـاده ممکن است بـاشد ــ نیست، بلکه بـه علت آگاهی و تعمد فرد است. بنابراین اگر کسی نماز نخواند یا روزه نگیرد، به سبب انکار یا کوچک شمردن آن فریضه، کافر است، اما اگر چنین نیتی نداشته باشد، کافر نیست.
حتی اگر کسی پیامبری را مجروح کند یا بکشد، کفرش به سبب ارتکاب چنین اعمالی نیست، بلکه به علت دشمنی کردن و خوار شمردن پیامبران کافر به شمار می‌آید.
[۶۶] Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.
[۶۷] رازی، محمد، تبصرة العوام، ج۱، ص۶۰، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۴ش.


۳.۹ - ثواب و عقاب

ابومعاذ هم‌چون برخی از معتزلیان در نظام ثواب و عقاب به موازنه قائل است. بر پایۀ این نظر، خداوند اعمال نیک و اعمال بد را می‌سنجد، و اگر هر یک از آن دو بر دیگری رجحان داشت، شخص به بهشت می‌رود یا عذاب می‌بیند. با این‌همه، او هم‌چنان به عقاید مرجئی خود پایبند بود، چه کیفر و عذاب ابدی تنها برای کافران است، از این‌رو فضل الٰهی ممکن است شامل حال فرد شود و او را از عذاب برهاند و وارد بهشت کند.


(۱) قرآن کریم.
(۲) ابن تیمیه احمد، بیان تلبیس الجهمیة، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
(۳) ابن تیمیه مجموع فتاوی، به کوشش عبدالرحمان نجدی، ریاض، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.
(۴) ابن قیم جوزیه محمد، الصواعق المرسلة، به کوشش علی بن محمد الدخیل الله، ریاض، ۱۴۱۲ق.
(۵) اشعری علی، مقالات الاسلامیین، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
(۶) بغدادی عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.
(۷) پزدوی محمد، اصول‌الدین، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
(۸) دارمی عثمان، «الرد علی الجهمیة»، عقائد السلف، به کوشش علی سامی نشار و عمار طالبی، اسکندریه، ۱۹۷۱م.
(۹) رازی محمد، تبصرة العوام، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۴ش.
(۱۰) شهرستانی محمد، الملل و النحل، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.
(۱۱) عضدالدین ایجی عبدالرحمان، المواقف، بیروت، عالم‌الکتب.
(۱۲) مقریزی احمد، الخطط، قاهره، ۱۲۷۰ق.
(۱۳) نسفی میمون، تبصرة الادلة، به کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.
(۱۴) یاقوت، بلدان.
(۱۵) Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲.


۱. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۶۰.    
۲. نسفی، میمون، تبصرة الادله، به کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.
۳. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۱۹۰، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.    
۴. پزدوی محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
۵. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۶۶، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.    
۶. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۰۲، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.    
۷. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۶۶، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.    
۸. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۴۴، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.
۹. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۳۹، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۰. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۱. پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۴۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
۱۲. پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
۱۳. مقریزی، احمد، الخطط، ج۲، ص۳۵۰، قاهره، ۱۲۷۰ق.
۱۴. ابن‌قیم جوزیه، محمد، الصواعق المرسلة، ج۲، ص۷۸۹، به کوشش علی بن محمد الدخیل الله، ریاض، ۱۴۱۲ق.    
۱۵. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۶. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۷. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۶۶، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۸. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۸۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۱۹. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۹۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۲۰. ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیه، ج۱، ص۳۹۹، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
۲۱. ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
۲۲. ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۱۸۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
۲۳. نک‌: دارمی، عثمان، «الرد علی الجهمیة»، عقائد السلف، ص۲۸۵، به کوشش علی سامی نشار و عمار طالبی، اسکندریه، ۱۹۷۱م.
۲۴. فجر/سوره۸۹، آیه۸۹.    
۲۵. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۲۱۵، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۲۶. اشعری علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۲۹۹، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۲۷. ابن‌تیمیه، احمد، بیان تلبیس الجهمیة، ج۲، ص۱۸۶، به کوشش محمدبن عبدالرحمان بن قاسم، مکه، ۱۳۹۲ق.
۲۸. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۸۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۲۹. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۴۱، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۰. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۰.
۳۱. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۶۶، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۲. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۱.
۳۳. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۶۶، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۴. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۸۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۵. پزدوی، محمد، اصول‌الدین، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش هانز بیترلینس، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
۳۶. ابن‌تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، به کوشش عبدالرحمان نجدی، ج۶، ص۳۲۰، ریاض، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.
۳۷. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۸. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۹۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۳۹. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۰. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۸۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۱. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۱.
۴۲. ابن‌تیمیه، احمد، مجموع فتاوی، به کوشش عبدالرحمان نجدی، ج۶، ص۲۱۹، ریاض، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م.
۴۳. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۳۰۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۴. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۸۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۵. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۵۹۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۶. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۴۰.
۴۷. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۲۹۹، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۴۸. انعام/سوره۶، آیه۱۰۳.    
۴۹. نسفی، میمون، تبصرة الادلة، ص۴۳۷-۴۳۸، به کوشش کلود سلامه، دمشق، ۱۹۹۰م.
۵۰. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۳۹، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۵۱. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۱۹۲، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.    
۵۲. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۶۶، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.    
۵۳. رازی، محمد، تبصرة العوام، ج۱، ص۶۰، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۴ش.
۵۴. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۴۴، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.    
۵۵. عضدالدین ایجی، عبدالرحمان، المواقف، ج۸، ص۳۹۸، بیروت، عالم‌الکتب.    
۵۶. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۳۲-۱۴۱، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۵۷. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۷.
۵۸. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۵۹. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۲۰۴، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.    
۶۰. شهرستانی، محمد، الملل و النحل، ج۱، ص۱۴۴، به کوشش عبدالعزیز محمد وکیل، قاهره، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۸م.    
۶۱. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.
۶۲. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۴۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۶۳. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.
۶۴. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۰، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    
۶۵. بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۱۹۲، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح.    
۶۶. Van Ess, J, Theologie und Gesellschaft im ۲ und ۳ jahrhundert Hidschra, Berlin, ۱۹۹۲، ج۲، ص۷۳۸.
۶۷. رازی، محمد، تبصرة العوام، ج۱، ص۶۰، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۴ش.
۶۸. عضدالدین ایجی، عبدالرحمان، المواقف، ج۱، ص۴۲۸، بیروت، عالم‌الکتب.    
۶۹. اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، ج۱، ص۱۵۱، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.    



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابومعاذ تومنی»، شماره۶۱۹۷.    


رده‌های این صفحه : متکلمین اهل سنت | مرجئه




جعبه ابزار