• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابن‌کرامه ابوسعد حاکم‌ محسّن‌ بن‌ محمد جشمی بیهقی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِبْن‌ِکَرّامه‌، ابوسعد حاکم‌ محسّن‌ بن‌ محمد بن‌ کرّامه جُشَمی‌ بیهقی‌ (۴۱۳- مق ۴۹۴ق‌/۱۰۲۲-۱۱۰۱م‌)، متکلم‌ معتزلی‌ و شخصیت‌ برجسته زیدی بود.



کنیه او را ابوسعید نیز آورده‌اند.
[۱] ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
وی از اعقاب‌ حضرت‌ علی‌ (ع‌) و سیزدهمین‌ پشت‌ از محمد حنفیه‌
[۲] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۹، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
و از ناحیه بیهق‌،
[۳] فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
از قصبه جشم‌، از توابع‌ نیشابور بوده‌ است‌.
[۴] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۵] یاقوت‌ حموی، معجم البلدان‌، ج۲، ص۱۴۱.
جشم‌ نام‌ قبیله‌ای از عرب‌ هم‌ بوده‌ و احتمال‌ می‌رود که‌ قبیله مزبور در خراسان‌ ساکن‌ شده‌ بوده‌ است‌.از آن‌جا که‌ حاکم‌ بنابر نسب‌نامه‌اش‌ عرب‌ بوده‌ و مورخان‌ او را از قبیله جشم‌ گفته‌اند، بسا که‌ مقصود از انتساب‌ حاکم‌ به‌ جشم‌، انتساب‌ او به‌ این‌ قبیله‌ بوده‌ باشد و قصبه جشم‌ نیز به‌ سبب‌ سکنای‌ این‌ قبیله‌ در آن‌جا چنین‌ نامیده‌ شده‌ باشد.
[۶] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۷_۶۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



امری که‌ بیهقی‌ بودن‌ حاکم‌ را تأیید می‌کند، این‌ است‌ که‌ او تفسیری مبسوط و نیز تفسیری موجز به‌ زبان‌ فارسی‌ نوشته‌
[۷] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
و نیز شاهدی در دست‌ است‌ که‌ بعضی‌ کتاب‌هایش‌ را به‌ فارسی‌ تصنیف‌ کرده‌ بوده‌ است‌.
[۸] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



حاکم‌ در خراسان‌ نشو و نما یافت‌، سپس‌ از آن‌جا مهاجرت‌ کرد و به‌ مکه‌ رفت‌. زمان‌ این‌ مهاجرت‌ دانسته‌ نیست‌ و معلوم‌ هم‌ نیست‌ که‌ آیا از ابتدا به‌ مکه‌ رفته‌ بوده‌ است‌ یا به‌ جای دیگر؟ البته‌ این‌ حقیقتی‌ است‌ که‌ در اواسط سده ۵ق‌ منازعات‌ بین‌ شعیه‌ و سنی‌ در نیشابور بالا گرفت‌.
[۹] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۸ -۶۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
در واقع‌ پس‌ از انحطاط دولت‌ آل‌ بویه‌ و زوال‌ قدرت‌ آنان‌ وضع‌ معتزله‌ به‌ خطر افتاد و در معرض‌ آزار و تضییق‌ قرار گرفتند. در ۴۵۶ق‌ در جامع‌ منصور، معتزله‌ را لعن‌ کردند و از آن‌ پس‌ لعن‌ و ضرب‌ و شتم‌ و حمله‌ به‌ آنان‌ کاری متداول‌ و پسندیده‌ شد.
[۱۰] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۳۷، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
در چنین‌ اوضاع‌ و احوالی‌ طبیعی‌ بود که‌ معتزله‌ از جاهایی‌ که‌ بر ایشان‌ خطر ایجاد می‌کرد، به‌ نواحی‌ امن‌ مهاجرت‌ کنند. بدین‌ لحاظ بسیاری از علمای معتزل‌ از نیشابور و خراسان‌ خارج‌ شدند. آرامش‌ مکه‌ و اینکه‌ بسیاری از بزرگان‌ زیدیه‌ در این‌ شهر مقیم‌ بودند، آنجا را تبدیل‌ به‌ مرکزی برای جذب‌ زیدیه‌ کرده‌ بود و اگر حاکم‌ نیز به‌ آنجا رهسپار شده‌ باشد، تعجبی‌ ندارد، ولی‌ در مورد او نکته پذیرفتنی‌تر این‌ است‌ که‌ در اواخر عمرش‌ به‌ مکه‌ رفت‌ و دلایلی‌ نیز وجود دارد که‌ این‌ فرض‌ را تأیید می‌کند.
[۱۱] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۹ -۷۰، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



ابن‌کرامه‌ بر اثر سوءقصدی در مکه‌ به‌ قتل‌ رسید و کسانی‌ که‌ به‌ قتل‌ او اقدام‌ کردند، احتمالاً دایی‌های او و گروهی‌ از جبریه‌ بودند و این‌ به‌ سبب‌ کتابی‌ بود که‌ با نام‌ رسالة الشیخ‌ ابی‌ مره یا من‌ ابی‌ مرة الی‌ اخوانه‌ المجبره نوشته‌ بود.
[۱۲] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۴، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۱۳] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
[۱۴] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



وی این‌ رساله‌ را در طعن‌ مجبّره‌ نوشته‌ و آنان‌ را از اتباع‌ ابلیس‌ انگاشته‌ بود. بعضی‌ نیز سبب‌ قتلش‌ را اعتزال‌ او و یا غلوّش‌ در اعتزال‌ و حب‌ اهل‌ بیت‌ دانسته‌اند ولیکن‌ به‌ اغلب‌ احتمال‌، عنوان‌ تحریک‌ کننده رساله مذکور و اینکه‌ دایی‌هایش‌ نیز در معرض‌ تیغ‌ انتقاد او قرار گرفته‌ بودند، باعث‌ قتلش‌ شده‌ بود.
[۱۵] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳-۷۴، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



حاکم‌ که‌ عالمی‌ ذوفنون‌ بود، تصانیف‌ بسیاری از خود برجای گذاشت‌، به‌ ویژه‌ در علم‌ تفسیر که‌ او را فرید زمانش‌ خواندند.
[۱۶] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۲۱۶، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۱۷] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۱۸] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۱۹] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
[۲۰] سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
در این‌ زمینه‌ زمخشری، مفسر معروف‌، از جمله‌ شاگردان‌ِ او بود
[۲۱] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
و گفته‌اند که‌ تفسیر کشاف‌ او از تفسیر حاکم‌ گرفته‌ شده‌ است‌، بجز اینکه‌ زمخشری در آن‌ با تعقید سخن‌ گفته‌ است‌.
[۲۲] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲،صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
رابطه استادی و شاگردی حاکم‌ و زمخشری بر محققان‌ و عالمان‌ قدیم‌ و جدید تا حدود بسیاری پوشیده‌ مانده‌ است‌. برخی‌ گفته‌اند اولین‌ تفسیر مبسوط معتزلی‌، تفسیر زمخشری است‌ با نام‌ الکشاف‌ عن‌ حقایق‌ التنزیل‌، لیکن‌ حقیقت‌ این‌ است‌ که‌ زمخشری در اثر خود به‌ تفسیر استادش‌ حاکم‌، نظر داشته‌ و بر آن‌ مبنا به‌ تفسیر اقدام‌ کرده‌ است‌.
[۲۳] سید، فؤاد، حاشیه‌ بر العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌ِ امام‌ تقی‌الدین‌ فاسی‌، ج۶، ص۲۱۸، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
از دیگر شاگردان‌ حاکم‌، قاضی‌ اسحاق‌ بن‌ عبدالباعث‌ بوده‌ که‌ در ۴۴۱ق‌ نزد وی رفته‌ و از او کسب‌ علم و حدیث‌ کرده‌ است‌.
[۲۴] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.



اولاد و اعقاب حاکم نیز در علم‌ و معرفت‌ از پایگاه‌ ویژه‌ای برخوردار بودند و لقب‌ «حاکم‌» که‌ داشتند، می‌تواند دلیلی‌ بر مقام‌ علمی‌ آنان‌ باشد. از حاکم‌ فرزندی به‌ نام‌ محمد و معروف‌ به‌ حاکم‌ باقی‌ ماند. حاکم‌ عفیف‌ القضاة هادی و حاکم‌ موفق‌ از فرزندان‌ حاکم‌ محمد بودند، از ابن‌عفیف‌ القضاة هادی نیز فرزندی به‌ نام‌ جدش‌ حاکم‌ ابوسعد محسن‌ باقی‌ ماند که‌ در ادب‌ و شعر دستی‌ داشت‌.
[۲۵] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۸-۳۶۹، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.



از استادان‌ حاکم‌ ۳ تن‌ از همه‌ مهم‌ترند: ابوحامد احمد بن‌ محمد بن‌ اسحاق‌ نجار (یا نجاری، د ۴۳۳ق‌) که‌ اولین‌ استاد او بود و بیشترین‌ اثر را بر وی گذاشت‌، علی‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ احمد نیشابوری (ابن‌ابی‌ الطیب‌، د ۴۵۷ق‌) که‌ ساکن‌ بیهق‌ بود و پس‌ از ابوحامد مهم‌ترین‌ مربی‌ او شمرده‌ می‌شد و قاضی‌ القضاة ابومحمد عبدالله‌ بن‌ حسین‌ ناصحی‌ (د ۴۴۷ق‌) که‌ حاکم‌ فقه‌ را نزد او خوانده‌ بود. وی همچنین‌ از ابوعبدالرحمان‌ سلمی‌، ابوالحسین‌ عبدالغافر بن‌ محمد فارسی‌، قاضی‌ ابوالحسن‌ حافد، ابوالحسین‌ وخشی‌، ابوعلی‌ وخشی‌ و امیر ابوالفضل‌ میکالی‌ نیز حدیث‌ آموخت‌.
[۲۶] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۲۰، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۲۷] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷- ۳۶۸، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۲۸] فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲ -۶۹۳، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
[۲۹] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۶- ۷۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



مربیان‌ اصلی‌ او از شاگردان‌ با واسطه‌ یا بی‌واسطه قاضی‌ عبدالجبار، از اهل‌ عدل‌ (معتزله‌) بودند
[۳۰] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۶- ۷۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
و در شکل‌ دادن‌ به‌ تفکر معتزلی‌ وی سهم‌ اساسی‌ داشتند. به‌ ویژه‌ که‌ در روزگار حاکم‌ فکر شیعی‌ و معتزلی‌ بر نیشابور غالب‌ بود.
[۳۱] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۳۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
مورخان‌ به‌ اتفاق‌ آرا او را متکلم‌ معتزلی‌ و از مذهب‌ زیدیه‌ دانسته‌اند،
[۳۲] فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
[۳۳] ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
[۳۴] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۳۵] جنداری، احمد، ج۱، ص۳۲، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
تا جایی‌ که‌ از ائمه زیدیه معتزله‌ در عصر خویش‌ شمرده‌ شده‌ است‌.
[۳۶] سید، فؤاد، حاشیه‌ بر العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌ِ امام‌ تقی‌الدین‌ فاسی‌، ج۶، ص۲۱۸، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
وی نخست‌ حنفی‌ مذهب‌ بود، ولی‌ از حنفیه‌ برید و به‌ شیعه زیدیه‌ پیوست‌.
[۳۷] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، ج۴، ص۴۱۳، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
اما در تاریخ‌ بیهق‌ خبری از حاکم‌ نقل‌ شده‌ که‌ روایت‌ آن‌ با چند واسطه‌ از مالک‌ بن‌ انس‌ است‌
[۳۸] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
و این‌ می‌تواند حاکی‌ از تسامح‌ نسبی‌ او در تشیع‌ باشد - چنانکه‌ زیدیه‌ غالباً از چنین‌ تساهلی‌ برخوردار بودند.


حاکم‌ را برجسته‌ترین‌ مورخ‌ معتزله‌ از بعد از ابوهاشم‌ جبائی‌ (د ۳۲۱ق‌) تا اواخر سده ۵ق‌ و یکی‌ از مهم‌ترین‌ مورخان‌ زیدیه‌ شمرده‌اند. در واقع‌ بعد از قاضی‌ عبدالجبار وی برجسته‌ترین‌ فرد از مکتب‌ جبائیه‌ شمرده‌ می‌شود.موفقیت‌ او در تلخیص‌ دقیق‌ کتب‌ قاضی‌ و آراءِ جبائیه‌ و استفاده‌ از عبارات‌ واضح‌ و دوری از طرزبیان‌ مغلق‌ قاضی‌، به‌خصوص‌ چشمگیر است‌، به‌ طوری که‌ بعد از قاضی‌ از مشهورترین‌ متکلمان‌ جبائیه‌ و شاید آخرین‌ رجل‌ این‌ گروه‌ بود.یحیی‌ بن‌ حمید در نزهة الانظار در ستایش‌ حاکم‌، او را «رأس‌ عدلیّه‌»، «ناصرِ عدلی‌ مذهبان‌»، «قاطع‌» و «قاصم‌» می‌خواند.
[۳۹] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۸۳ -۸۴، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
[۴۰] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۴۵۱-۴۵۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



از جمله خدمات‌ علمی‌ِ کم‌سابقه حاکم‌ در این‌ زمینه‌، نگارش‌ فصلی‌ است‌ در باب‌ «خروج‌ اهل‌ عدل‌» که‌ آن‌ را بر طبقات‌ افزوده‌، و در آن‌ از جنگ‌های معتزلیان‌ و کسانی‌ که‌ بر بنی‌ امیه‌ خروج‌ کرده‌ بودند، یاد کرده‌ است‌.در این‌ فصل‌ وی پیوند بین‌ شیعه‌ و معتزله‌ و عدم‌ اعتزال‌ معتزله‌ در امر سیاست‌ را شرح‌ داده‌ است‌.
[۴۱] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۴۵۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



او در طریق‌ اهل‌ اعتزال‌ پیروی ابوعلی‌ جبایی‌ را می‌کرد، اما سند مذهب‌ اعتزال‌ زمان‌ خود را با چند واسطه‌ به‌ محمد حنفیه‌ می‌رساند که‌ او نیز مستقیماً از پدر خود حضرت‌ علی‌ (ع‌) و وی از رسول‌ اکرم‌ (ص‌) آن‌ را اخذ کرده‌ بود. به‌ عقیده حاکم‌ و دیگر معتزله‌، محمد حنفیه‌ در علم‌ کلام‌ از منزلتی‌ عظیم‌ برخوردار بود و حتی‌ از امام‌ حسن‌ و امام‌ حسین‌ (ع‌) نیز پیش‌تر می‌رفت‌.
[۴۲] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۲۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
[۴۳] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
[۴۴] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۱۳۱، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.



حاکم‌ اعتقاد راسخ‌ به‌ نظر و تفکر و تدبر داشت‌، اما به‌ شرطی‌ که‌ به‌ معرفةالله‌ منتج‌ شود. اتخاذ نظر به‌ اندیشه‌ و تعقل‌ شخصی‌ را لازم‌ می‌دانست‌ و ایمانی‌ را که‌ به‌ تقلید حاصل‌ آمده‌ باشد، فاسد می‌شمرد. بدین‌سان‌ برهان‌ و استدلال‌ را در امر دین‌ ضروری می‌دانست‌. به‌ رغم‌ او هر مذهبی‌ که‌ دلیلی‌ برایش‌ نباشد، باطل‌ است‌.
[۴۵] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۹۷-۲۰۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
به‌ عقیده حاکم‌ برای معرفت‌ نبوات‌ و شرایع‌، قول‌ به‌ عدل‌ و توحید از اول‌ِ ضروریات‌ است‌: «واجب‌ است‌ اولاً خداوند تعالی‌ به‌ صفات‌ و عدلش‌ شناخته‌ آید، سپس‌ تعلم‌ نبوات‌ و سپس‌ دانستن‌ فقه‌ و شرایع‌ و حدیث‌ و تفسیر ، زیرا معرفت‌ شرع‌ جز به‌ معرفت‌ کتاب‌ و سنن‌ تمام‌ نمی‌شود و با این‌ ترتیب‌ این‌ علوم‌ واجب‌ می‌گردد» و نیز از اوست‌ که‌ «هیچ‌ علمی‌ از علوم‌ صحیح‌ نیست‌، مگر بعد از معرفت‌ خداوند و توحید و عدل‌ او».
[۴۶] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۷۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



معتزله‌ پس‌ از اعتقاد به‌ عدل‌ خداوند به‌ قبول‌ تفویض‌ معتقدند و هر که‌ به‌ تفویض‌ بی‌اعتقاد باشد، از شناخت‌ عدل‌ خدا و معرفةالله‌ قاصر آمده‌، گمراه‌ و سرگردان‌ است‌. پس‌ مخالفت‌ با جبر برای معتزله‌ امری غیر از دفاع‌ از دین‌ نیست‌. حاکم‌ با مذهب‌ جبر دشمنی‌ تمام‌ داشت‌، آن‌ را مناقض‌ قرآن‌ و از نمونه‌های بارز کفر می‌شمرد. او به‌ فِرق‌ مختلف‌ چون‌ مرجئه‌ و خوارج‌ نیز پرداخت‌ و آن‌ها را رد کرد، ولی‌ هیچ‌ یک‌ چون‌ جبریه‌ دشمنی‌ او را برنمی‌انگیختند. مذهب‌ جبر در نظر او شامل‌ هر عقیده مخالف‌ مذهبی‌ عدل‌ و توحید می‌شد. وی حتی‌ بزرگ‌ترین‌ مناقض‌ مکتب‌ خود را قول‌ به‌ جبر می‌دانست‌، تا جایی‌ که‌ می‌گفت‌ «هر شری از مذهب‌ جبر است‌». او و قاضی‌ عبدالجبار مذهب‌ اشعریه‌ را جزئی‌ از طایفه گسترده‌ مجّبره‌ می‌دانستند و حاکم‌ در ردّ شدید خود بر این‌ طایفه‌ البته‌ اشاعره‌ را نیز در نظر داشته‌ است‌.
[۴۷] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۲۰۷-۲۱۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.



به‌ هر تقدیر اگر حاکم‌ در ابتدای حال‌ - زمانی‌ که‌ حنفی‌ مذهب‌ بود - به‌ مکتب‌ اعتزال‌ و یا شاخه بهشمیّه آن‌ پای‌بندی تمام‌ داشت‌، پس‌ از انتقال‌ به‌ مذهب‌ زیدیه‌ قطعاً نمی‌توانست‌ با آنان‌ موافقت‌ تام‌ داشته‌ باشد، زیرا اگرچه‌ زیدیه‌ در بیش‌تر اصول‌ با متکلمان‌ معتزلی‌ متفقند، در قضیه امامت‌ از آن‌ جدا می‌شوند، و حتی‌ در فقه‌ نیز با اینکه‌ فقه‌ زیدی بسیار نزدیک‌ به‌ فقه‌ حنفی‌ است‌، ولی‌ با آن‌ مطابقت‌ کامل‌ ندارد. این‌ها همه‌ مجموعاً هویت‌ خاصی‌ به‌ زیدیّه‌ می‌بخشد. حاکم‌ نیز چون‌ دیگر زیدیه‌ از قائلان‌ به‌ امامت‌ زید بن‌ علی‌ بود و دلیل‌ حقانیت‌ زید را مانند همفکران‌ خود، در روایاتی‌ که‌ به‌ رسول‌ اکرم‌ (ص‌) یا به‌ ائمه‌ (ع‌) نسبت‌ می‌داد، جست‌وجو می‌کرد.
[۴۸] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۹۳، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
حاکم‌ تعلیم‌ بنیادی زیدیه‌ را تفضیل‌ حضرت‌ علی‌ (ع‌) بر دیگر صحابه‌ و اولویت‌ او در امامت‌ می‌داند و نیز قبول‌ اینکه‌ امام‌ پس‌ از حسین‌ علیهماالسلام‌ باید از اولاد آنان‌ باشد، و این‌ نه‌ به‌ وراثت‌ بلکه‌ به‌ فضل‌ و طلب‌ ثابت‌ می‌شود و نیز اینکه‌ بر امام‌ خروج‌ بر امرای جور واجب‌ است‌.
[۴۹] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۸۹، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.



وی با اینکه‌ شیعه‌ بود، اما از شیعه اثناعشریه‌ تحاشی‌ می‌کرد و اختلاف‌ آنان‌ را در تعیین‌ هر امام‌ پس‌ از درگذشت‌ امام‌ سابق‌، با عقیده آنان‌ درباره منصوص‌ بودن‌ امامت‌ ناسازگار می‌دانست‌.
[۵۰] ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۹۵-۹۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
افزون‌ بر این‌ او مهدویّت‌ خاصه‌ را نمی‌پذیرفت‌ و به‌ مشروعیت‌ خلافت‌ خلفای پیش‌ از حضرت‌ علی‌ (ع‌) و لزوم‌ انتخاب‌ امام‌ در هر زمان‌ و انعقاد پیمان‌ امامت‌ باور داشت‌.
[۵۱] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶-۳۵۷، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.



شمار تألیفات‌ ابن‌کرامه‌ به‌ چهل‌ و چند کتاب‌ می‌رسد، بعضی
[۵۲] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۵۳] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
شمار آن‌ها را چهل و دو کتاب ذکر کرده‌اند:
۱. شاید مهم‌ترین‌ اثر او تفسیر بر قرآن‌ کریم‌ باشد.بیهقی‌
[۵۴] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص‌۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
از تفسیری از او در ۲۰ مجلد سخن‌ می‌گوید و جنداری
[۵۵] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
آن‌ را تفسیری مشهور و شاخص‌ در بین‌ تفاسیر می‌شمارد.نام‌ آن‌ باید التهذیب‌ فی‌ التفسیر یا التهذیب‌ فی‌ تفسیر القرآن‌ باشد که‌ به‌ گفته ابن‌ابی‌ الرجال‌
[۵۶] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
در ۹ جزء بزرگ‌ نوشته‌ شده‌ بود.نسخه‌های ناقصی‌ از آن‌ در صنعا، قم‌ و میلان‌ موجود است‌.
[۵۷] عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
[۵۸] مرعشی‌، خطی‌، ج۵، ص۱۰۷.
تلخیصی‌ از این‌ کتاب‌ نیز موجود است‌ که‌ مؤلف‌ آن‌ دقیقاً معلوم‌ نیست‌ و با عنوان‌ التقریب‌ المختصر من‌ التهذیب‌ در کتابخانه عمومی‌ شرقی‌ بانکیپور موجود است‌.
۲. رساله ابلیس‌ الی‌ المجبره.
[۵۹] ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
این‌ کتاب‌ با نام‌های گوناگون‌ یاد شده‌ است‌: رسالة الشیخ‌ ابی‌ مره،
[۶۰] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۴، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
رسالة الشیخ‌ ابلیس‌ الی‌ اخوانه‌ المناحیس‌،
[۶۱] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
من‌ ابی‌ مره الی‌ اخوانه‌ المجبره.
[۶۲] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
[۶۳] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
در فهرست‌ میکروفیلم‌ها،
[۶۴] مرکزی، میکروفیلم‌ها، ج۳، ص۲۰۱.
این‌ کتاب‌ با نام‌ رساله ابلیس‌ الی‌ اخوانه‌ من‌ المجبره و المشبهة فی‌ الشکایة عن‌ المعتزله آمده‌ که‌ در ۱۶ باب‌ است‌.نسخه‌ای از آن‌ را نیز می‌توان‌ در صنعا با نام‌ الدّرة علی‌ لسان‌ الشیخ‌ ابی‌ مرّه الی‌ اخوانه‌ من‌ المجّبره یافت‌.
[۶۵] عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۱۶۲، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.

۳. عیون‌ المسائل‌، در علم‌ کلام‌ و شرح‌ آن‌.
[۶۶] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص‌۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
[۶۷] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۶۸] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
نسخه خطی‌ آن‌ در کتابخانه دانشگاه‌ لیدن‌ موجود است‌، شرح‌ العیون‌ هم‌ در همان‌ کتابخانه‌ و نیز صنعا وجود دارد.آنچه‌ هم‌ در مجموعه فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله چاپ‌ شده‌، طبقات‌ ۱۱ و ۱۲ معتزله‌، برگرفته‌ از شرح‌ العیون‌ است‌.
۴. کتاب‌ تنبیه‌ الغافلین‌ فی‌ (عن‌ / علی‌) فضائل‌ الطالبین‌، که‌ گفته‌اند در آیات‌ وارده‌ در شأن‌ امیرالمؤمنین‌ (ع‌) و اولاد اوست‌ و در موضوع‌ خود بی‌نظیر است‌.
[۶۹] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
به‌ قول‌ خود مؤلف‌، وی آیاتی‌ را که‌ اهل‌ تفسیر در باب‌ اهل‌ بیت‌ (ع‌) ذکر کرده‌اند، در آن‌جا گرد آورده‌ است‌.
[۷۰] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۶، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
نسخه‌هایی‌ از آن‌ در صنعا موجود است‌.
[۷۱] عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۶۶، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.

۵. کتاب‌ التأثیر و المؤثر فی‌ علم‌ الکلام‌،
[۷۲] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۷۳] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۴، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
کتابی‌ است‌ در اهم‌ّ موضوعات‌ کلامی‌ و چنانکه‌ مؤلف‌ خود اشاره‌ کرده‌، در آن‌ به‌ بحث‌ از علل‌ اشیاء، حدوث‌ افعال‌، کیفیت‌ خلق‌ و ایجاد، قدیم‌ یا محدث‌ بودن‌ جهان‌، قدرت‌ و علم و حیات‌ خداوند تعالی‌ و نظایر آن‌ها پرداخته‌ است‌.وی ادیان‌ را برپایه شناخت‌ این‌ امور می‌داند: مؤثرات‌، آنچه‌ بی‌تأثیر است‌، کیفیت‌ تأثیر، صفات‌ مؤثر و آنچه‌ بر آن‌ اثر می‌گذارد.
[۷۴] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.

۶. جلاء الابصار فی‌ متون‌ الاخبار،
[۷۵] ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
که‌ ابن‌اسفندیار
[۷۶] ابن‌اسفندیار، محمد، تاریخ‌ طبرستان‌، ج۱، ص‌۱۰۱، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌، تهران‌، ۱۳۲۰ش‌.
و جنداری
[۷۷] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
فقط آن‌ را جلاء الابصار خوانده‌اند.جنداری
[۷۸] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
این‌ کتاب‌ را مسند می‌خواند و می‌گوید که‌ در حدیث‌ مثل‌ آن‌ کتابی‌ نیست‌، ولیکن‌ کتاب‌ ظاهراً به‌ ترتیبی‌ است‌ که‌ نمی‌توان‌ آن‌ را مسند دانست‌،
[۷۹] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۰۷، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
زیرا در آن‌ کتاب‌ به‌ بیان‌ فرق‌ و اختلاف‌ در آراء و دیانات‌ پرداخته‌ است‌.
[۸۰] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.

۷. نصیحة العامه یا الرسالة فی‌ نصیحة العامه، کتابی‌ است‌ که‌ در بیان‌ مذاهب‌ باطل‌ و مذهب‌ صحیح‌ در عقاید تصنیف‌ شده‌ است‌.نسخی‌ از این‌ کتاب‌ در کتابخانه‌های صنعا، برلین‌ و جاهای دیگر وجود دارد.
[۸۱] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۸۲] عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۲۱۰، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.

۸. کتاب‌ السفینة فی‌ علم‌ التاریخ‌، در ۴ مجلد تألیف‌ شده‌ و در سیره انبیا، حضرت‌ رسول‌ (ص‌) و صحابه‌ و عترت‌ (ع‌) است‌.گفته‌اند که‌ این‌ کتاب‌ در زیدیه‌ اثر بسیاری داشته‌ و از آن‌ بسیار نقل‌ کرده‌اند.
[۸۳] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۸۴] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
[۸۵] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۵، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
[۸۶] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۱۱، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.

۹. السفینة الجامعة لانواع‌ العلوم‌، در ۴ مجلد و گفته‌اند که‌ در آن‌ بین‌ زهد و فقه‌ جمع‌ کرده‌ است‌. از این‌ کتاب‌ نسخه‌هایی‌ در صنعا و جاهای دیگر موجود است‌.
[۸۷] سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
[۸۸] عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۴۰۷، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.

۱۰. تنزیه‌ الانبیاء و الائمه
[۸۹] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
که‌ نسخه‌ای از آن‌ در کتابخانه دانشگاه‌ ییل‌ وجود دارد.


۱. کتاب‌ المؤثرات‌ در حدیث‌
[۹۰] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
بستان‌ الشرف‌
[۹۱] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۱۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
الرد علی‌ المجبره.
[۹۲] جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.

۲. کتاب‌ الامامة علی‌ مذهب‌ الزیدیه یا...الزیدیة الهادویه.
[۹۳] سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
[۹۴] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۴، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.

۳. تفسیری مبسوط و تفسیری موجز، هر دو به‌ فارسی‌.
[۹۵] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.

۴. کتاب‌ فی‌ الشروط و المحاضره،
[۹۶] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
که‌ فؤاد سید
[۹۷] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
آن‌ را با دو عنوان‌ کتاب‌ المحاضره و کتاب‌ الشروط آورده‌ است‌؛ برخلاف‌ این‌ مورد، ابن‌ابی‌ الرجال‌
[۹۸] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
از دو کتاب‌ ترغیب‌ المهتدی و تذکرة المنتهی‌ به‌ طور جداگانه‌ یاد می‌کند که‌ سید
[۹۹] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
دو کتاب‌ را با هم‌ تحت‌ یک‌ عنوان‌ آورده‌ است‌.
۵. کتاب‌ العقل‌.
[۱۰۰] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.

۶. کتاب‌ الاسماء و الصفات‌.
۷. کتاب‌ الحقائق‌ و الوثائق‌.
۸. المنتخب‌ فی‌ کتاب‌ الزیدیه
[۱۰۱] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
که‌ سید
[۱۰۲] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
آن‌ را با عنوان‌ کتاب‌ المنتخب‌ فی‌ فقه‌ الزیدیه آورده‌ است‌، اما زرزور
[۱۰۳] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص‌۱۱۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
احتمال‌ می‌دهد که‌ عنوان‌ آن‌ المنتخب‌ یا المنتخب‌ فی‌ الفقه‌ بوده‌ باشد.
۹. کتاب‌ الانتصار لسادات‌ المهاجرین‌ و الانصار.
۱۰. کتاب‌ تحکیم‌ العقول‌ فی‌ الاصول‌
[۱۰۴] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۱۰۵] بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
رساله الباهرة فی‌ الخاسره
[۱۰۶] سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
که‌ به‌ گفته زرزور
[۱۰۷] زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص‌۹۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
مقصود از آن‌ فرقه باطنیه‌ است‌.
۱۱. الرسالة الغرّاء.
[۱۰۸] ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.



(۱) ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
(۲) ابن‌اسفندیار، محمد، تاریخ‌ طبرستان‌، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌، تهران‌، ۱۳۲۰ش‌.
(۳) ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
(۴) ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
(۵) بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
(۶) جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
(۷) زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
(۸) سید، فؤاد، حاشیه‌ بر العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌ِ امام‌ تقی‌الدین‌ فاسی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
(۹) سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
(۱۰) سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
(۱۱) عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
(۱۲) فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
(۱۳) مرعشی‌، خطی‌.
(۱۴) مرکزی، میکروفیلم‌ها.
(۱۵) یاقوت‌ حموی، معجم البلدان‌.


۱. ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
۲. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۹، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۳. فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
۴. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۵. یاقوت‌ حموی، معجم البلدان‌، ج۲، ص۱۴۱.
۶. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۷_۶۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۷. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۸. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۹. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۸ -۶۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۰. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۳۷، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۱. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۶۹ -۷۰، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۲. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۴، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۱۳. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۱۴. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۵. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳-۷۴، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۶. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۲۱۶، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۱۷. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۱۸. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۱۹. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۲۰. سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
۲۱. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۲۲. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲،صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۲۳. سید، فؤاد، حاشیه‌ بر العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌ِ امام‌ تقی‌الدین‌ فاسی‌، ج۶، ص۲۱۸، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
۲۴. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۲۵. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۸-۳۶۹، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۲۶. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۲۰، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۲۷. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷- ۳۶۸، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۲۸. فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲ -۶۹۳، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
۲۹. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۶- ۷۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۳۰. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۶- ۷۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۳۱. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۳۸، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۳۲. فارسی‌، عبدالغافر، تاریخ‌ نیسابور، ج۱، ص۶۹۲، به‌ کوشش‌ محمد کاظم‌ محمودی، قم‌، ۱۴۰۲ق‌.
۳۳. ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
۳۴. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۳۵. جنداری، احمد، ج۱، ص۳۲، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۳۶. سید، فؤاد، حاشیه‌ بر العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌ِ امام‌ تقی‌الدین‌ فاسی‌، ج۶، ص۲۱۸، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
۳۷. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، ج۴، ص۴۱۳، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۳۸. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۲۵۱، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۳۹. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۸۳ -۸۴، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۰. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۴۵۱-۴۵۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۱. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۴۵۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۲. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۲۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۴۳. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۴۴. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۱۳۱، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۴۵. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۹۷-۲۰۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۶. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۷۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۷. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۲۰۷-۲۱۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۴۸. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۹۳، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۴۹. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۸۹، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۵۰. ابن‌مرتضی‌، احمد، المنیة و الامل‌، ج۱، ص۹۵-۹۶، به‌ کوشش‌ محمد جواد مشکور، بیروت‌، ۱۳۹۹ق‌/ ۱۹۷۹م‌.
۵۱. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶-۳۵۷، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۵۲. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۵۳. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۵۴. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص‌۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۵۵. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۵۶. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۵۷. عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
۵۸. مرعشی‌، خطی‌، ج۵، ص۱۰۷.
۵۹. ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
۶۰. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۴، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۶۱. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۶۲. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۶۳. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۷۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۶۴. مرکزی، میکروفیلم‌ها، ج۳، ص۲۰۱.
۶۵. عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۱۶۲، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
۶۶. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص‌۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۶۷. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۶۸. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۶۹. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۷۰. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۶، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۷۱. عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۶۶، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
۷۲. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۷۳. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۴، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۷۴. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۹۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۷۵. ابن‌شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، ج۱، ص۹۳، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
۷۶. ابن‌اسفندیار، محمد، تاریخ‌ طبرستان‌، ج۱، ص‌۱۰۱، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌، تهران‌، ۱۳۲۰ش‌.
۷۷. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۷۸. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۷۹. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۰۷، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۸۰. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۸۱. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۸۲. عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۲۱۰، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
۸۳. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۸۴. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۸۵. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۵، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۸۶. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۱۱، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۸۷. سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
۸۸. عیسوی، احمد محمد و دیگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ المکتبة الغربیة بالجامع‌ الکبیر بصنعاء، ج۱، ص۴۰۷، قاهره‌، ۱۹۷۸م‌.
۸۹. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۹۰. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۹۱. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص۱۱۳، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۹۲. جنداری، احمد، تراجم‌ الرجال‌ المذکورة فی‌ شرح‌ الازهارِ ابن‌مرتضی‌، ج۱، ص‌۳۲، صنعا، ۱۳۴۱ق‌.
۹۳. سید، ایمن‌ فؤاد، مصادر تاریخ‌ الیمن‌، ج۱، ص۹۵، قاهره‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
۹۴. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۴، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۹۵. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۹۶. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۹۷. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۹۸. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۹۹. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۱۰۰. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۱۰۱. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۱۰۲. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۱۰۳. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص‌۱۱۲، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۰۴. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۱۰۵. بیهقی‌، علی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج۱، ص۳۶۷، به‌ کوشش‌ قاری سید کلیم‌الله‌ حسینی‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۹۶۸م‌.
۱۰۶. سید، فؤاد، «ترجمه الحاکم‌ الجشمی‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزله ابوالقاسم‌ بلخی‌ و دیگران‌، ج۱، ص۳۵۶، تونس‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۴م‌.
۱۰۷. زرزور، عدنان‌، الحاکم‌ الجشمی‌ و منهجه‌ فی‌ تفسیر القرآن‌، ج۱، ص‌۹۹، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌/۱۹۷۱م‌.
۱۰۸. ابن‌ابی‌ الرجال‌، احمد، مطلع‌ البدور و مجمع‌ البحور، ج۴، ص۴۱۳، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله « ابن‌کرامه»، ج۴، ص۱۶۷۹.    






جعبه ابزار