شیخ مفید

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



محمد بن محمد بن نعمان، (۳۳۶-۴۱۳ ق) ملقب به شیخ مفید، متکلم و فقیه برجسته و از مراجع بزرگ شیعه در عصر خویش بود که در سال ۳۳۶ هجری در حوالی بغداد دیده به جهان گشود. از جمله اساتید وی ابن‌قولویه قمی، شیخ صدوق، ابن‌ولید قمی، ابوغالب زراری و برخی از شاگردان او سیدمرتضی علم الهدی، سیدرضی، شیخ طوسی، نجاشی است. تعدادت تالیفات شیخ مفید تا ۱۷۱ مورد شمارش شده است که برخی از این تالیفات عبارتند از: المقنعه، الفرائض الشرعیه، مختصر التذکرة بأصول الفقه، البیان فی تألیف القرآن و الارشاد. ایشان در سال ۴۱۳ در بغداد وفات کرد و در حرم مطهر امام جواد (علیه‌السّلام) پائین پای آن حضرت و نزدیک قبر استادش ابن‌قولویه مدفون گردید.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، در سال ۳۳۶ هجری در حوالی بغداد دیده به جهان گشود. در عصر مفید، بغداد مرکز علوم اسلامی بود و در پایگاه خلفای عباسی، فقه مذاهب مختلف تدریس می‌شد و در کنار مکاتیب، مکتب شیخ مفید جلوه خاصی داشته و از رونق بیشتری برخوردار بود. مفید در عصر خودش از مبتکران علم کلام و فقه استدلالی به شمار می رفت. امام زمان (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) درباره او ضمن توقیعی خطاب به وی می فرماید: «شیخ السدید و مولی الرشید الاخ الولی الناصر لنا...».
شیخ طوسی درباره او می‌گوید: «ابوعبدالله مفید، معروف به ابن‌معلم، از متکلمان طایفه امامیه است که در فقه و کلام بر همه مقدم، فکرش عالی و حاضر جواب بود. ریاست شیعه در آن زمان به وی منتهی می شد».

شخصیت علمی

[ویرایش]

شیخ مفید از چهره‌های بسیار درخشان شیعه در جهان اسلام است. او هم متکلم است و هم فقیه. ابن‌ندیم در فن دوم از مقاله پنجم «الفهرست» که در باره متکلمان شیعه بحث می‌کند، از او به عنوان «ابن‌المعلم» یاد کرده و او را ستایش می‌نماید. کتاب معروف او در فقه نیز «المقنعة» است.
ابویعلی جعفری که داماد مفید بوده است، می‌گوید: «مفید شب‌ها مختصری می‌خوابید و بقیه شب را به نماز یا مطالعه یا تدریس یا تلاوت قرآن مجید می‌گذرانید.»

تحصیلات

[ویرایش]

شیخ مفید از شاگردان ابن‌ابی‌عقیل است. وی در حومه بغداد دیده به جهان گشود و دانش‌های ابتدایی را در خانواده و زادگاه خویش به پایان برد.
او در یک خانواده پرسابقه و اصیل در تشیع و از سلاله نیکان و پاکان به دنیا آمد. سراسر وجود خاندان او مالامال از عشق به اهل‌بیت رسالت (علیهم‌السّلام) بود.
وی راهی بغداد گردید و در آنجا از محضر اساتید و دانشمندان کسب علم (دانش) و دانش نمود تا در علم کلام، فقه و اصول سرآمد دانشمندان گردید.

شیخ مفید از دیدگاه بزرگان

[ویرایش]

شیخ مفید از دیدگاه دانشمندان شیعه و سنی دارای جایگاهی رفیع است که به کلماتی از بزرگان اشاره می‌کنیم:

← نجاشی


نجاشی، شاگرد نامدار و مورد اعتماد شیخ مفید درباره او می‌گوید: «محمد بن محمد بن نعمان بن عبد السلام بن جابر بن نعمان بن سعید بن جبیر، شیخ و استاد ما است- که رضوان خدا بر او باد- فضل او در فقه و حدیث و ثقه بودن او مشهورتر از آن است که توصیف شود. او تالیفات متعددی دارد.»

← شیخ طوسی


شیخ طوسی، شاگرد ارزنده مکتب او، در باره استاد در «فهرست» می‌نویسد: «محمد بن محمد بن نعمان، معروف به ابن‌المعلم، از متکلمان امامیه است. در عصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهی گردید. در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهنی دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات، حاضرجواب بود او بیش از ۲۰۰ جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد.»

← ابن حجر عسقلانی


ابن‌حجر عسقلانی نیز درباره او می‌گوید: «او بسیار عابد و زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت. جماعت بسیاری از محضر او بهره بردند. او بر تمام شیعیان حق دارد. پدرش در «واسط» زندگی می‌کرد و به آموزگاری می‌پرداخت و در «عکبری» کشته شد. گفته می‌شود که عضدالدوله به ملاقات او می‌شتافت و هنگام مریضی به عیادت او می‌رفت.»

← عماد حنبلی


عماد حنبلی، یکی دیگر از دانشمندان اهل سنت درباره او می‌گوید: «او بزرگی از بزرگان امامیه و رئیس بخش فقه و کلام و مباحثه می‌باشد. او با پیروان هر عقیده به مباحثه و مناظره می‌پرداخت. موقعیت شایان توجهی در تشکیلات دولت آل‌بویه داشت. او صدقه فراوان می‌داد. بسیار اهل خشوع و تهجد و اهل نماز و روزه و خوش لباس بود. او مورد زیارت و ملاقات عضد الدوله قرار می‌گرفت. نزدیک ۷۶ سال عمر کرد و بیش از ۲۰۰ جلد تالیف دارد. تشییع جنازه او شهرت دارد. در تشییع او بیش از ۸۰ هزار نفر از شیعیان شرکت جستند و درگذشت او در ماه رمضان بود. رحمت خدا بر او باد...».

← ابویعلی جعفری


فقیه بزرگوار ابویعلی جعفری که عنوان دامادی و جانشینی شیخ را نیز دارد، در حق استاد خویش گوید: (او اندکی از شب را می‌خوابید و باقی شبانه روز را یا نماز می‌خواند یا مطالعه می‌کرد یا درس می‌گفت یا قرآن تلاوت می کرد).
[۳] ابن‌ندیم، أبوالفرج، فهرست ابن‌ندیم، ص۲۲۶، چاپ الاستقامه.
[۴] ابن‌ندیم، أبوالفرج، فهرست ابن‌ندیم، ص۲۳۹، چاپ الاستقامه.

تمام دانشمندان که به نوعی به شرح حال او پرداخته‌اند، او را با جلالت قدر و عظمت علمی توصیف نموده‌اند.

اساتید

[ویرایش]

از جمله اساتید اویند:
ابن‌قولویه قمی
شیخ صدوق
ابن‌ولید قمی
ابوغالب زراری
ابن‌جنید اسکافی
ابوعلی صولی بصری
ابوعبدالله صفوانی

شاگردان

[ویرایش]

از جمله شاگردان اویند:
سیدمرتضی علم الهدی
سیدرضی
شیخ طوسی
نجاشی
ابوالفتح کراجکی
ابویعلی جعفر بن سالار

مکتب شیخ مفید

[ویرایش]

پیش از مفید، علم کلام و اصول فقه در میان دانشمندان اهل‌سنت رونقی به سزا داشت فقها و متکلمین بسیاری در اطراف بغداد گرد آمده و در رشته‌های گوناگون اصول عقائد، سرگرم بحث و مناظره بودند.
هر چند علم کلام پیش از مفید نیز در میان شیعیان سابقه داشته است، ولی در اثر محدودیتی که در کار شیعیان از نظر سیاسی بود، این موضوع از مرحله تالیف و تدوین کتاب تجاوز نمی‌کرد پیش از مفید شیخ صدوق که رئیس شیعیان بود سبک ساده‌ای را در تصنیف و تالیف به وجود آورده بود و آن را به صورت املا به صورت ساده به مستمعین القا می‌نمود مفید نیز در پیگیری مکتب استاد کوشید و با استفاده ازمبانی علم کلام و اصول فقه، راه بحث و استدلال را به روی شیعیان باز کرد و تلاش‌هایی را که متقدمین مانند ابن‌جنید اسکافی و قبل از او ابن‌عقیل فقیه معروف شیعه و عیاشی ریخته بودند، به صورت دلپذیری درآورد به گفته نجاشی کتاب کوچکی در اصول فقه تصنیف کرد که مشتمل بر تمام مباحث آن بود.

آثار

[ویرایش]

نجاشی ۱۷۱ جلد کتاب از تالیفات شیخ را ذکر کرده است که اسامی برخی ازآنها به این ترتیب است:

← فقه


۱. المقنعه
۲. الفرائض الشرعیه
۳. احکام النساء

← اصول


۱. مختصر التذکرة بأصول الفقه

← علوم قرآنی


۱. الکلام فی دلائل القرآن
۲. وجوه اعجاز القرآن
۳. النصرة فی فضل القرآن
۴. البیان فی تالیف القرآن

← تاریخ


۱. مسار الشیعه فی مختصر تواریخ الشریعة
۲. الارشاد
۳. الجمل

← علم کلام و عقائد


۱. اوائل المقالات
۲. نقض فضیله المعتزله
۳. الافصاح
۴. الایضاح
۴. الارکان

وفات

[ویرایش]

شیخ بزرگوار ما در سال ۴۱۳ در بغداد، پس از۷۵ سال تلاش و خدمت ارزنده درگذشت و مورد تجلیل فراوان مردم و قدردانی علما و فضلا قرار گرفت و به تعبیر شاگرد بزرگوارش شیخ طوسی که خود حاضر در صحنه بوده است، روز وفات او ازکثرت دوست و دشمن برای ادای نماز و گریستن بر او، همانند و نظیر نداشته است هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سیدمرتضی علم الهدی بر او نماز گزارد و در حرم مطهر امام جواد (علیه‌السّلام) پائین پای آن حضرت و نزدیک قبر استادش ابن‌قولویه مدفون گردید.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. نجاشی، ابوالعباس، رجال نجاشی، ص ۳۹۹.    
۲. خوئی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۱۲۱۳.    
۳. ابن‌ندیم، أبوالفرج، فهرست ابن‌ندیم، ص۲۲۶، چاپ الاستقامه.
۴. ابن‌ندیم، أبوالفرج، فهرست ابن‌ندیم، ص۲۳۹، چاپ الاستقامه.
۵. نجاشی، ابوالعباس، رجال نجاشی، ص۴۰۰-۴۰۳.    
۶. شیخ مفید، محمد بن نعمان، المقنعه.    
۷. شیخ مفید، محمد بن نعمان، احکام النساء.    
۸. شیخ مفید، محمد بن نعمان، مختصر التذکرة بأصول الفقه.    
۹. شیخ مفید، محمد بن نعمان، مسار الشیعه فی مختصر تواریخ الشریعة.    
۱۰. شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد.    
۱۱. شیخ مفید، محمد بن نعمان، الجمل.    
۱۲. شیخ مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات.    
۱۳. شیخ مفید، محمد بن نعمان، الافصاح.    


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «زندگی‌نامه شیخ مفید»، تاریخ بازیابی ۹۹/۸/۲۸.    
نرم افزار کتابخانه مهدویت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.






جعبه ابزار