• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

تذکره‌نویسی فارسی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تا پیش از سده هفتم، سرگذشت شاعران و نمونه شعر آنان‌ به‌طور پراکنده در برخی آثار تاریخی و جغرافیایی و ادبی، نظیر چهارمقاله نظامی عروضی (تألیف ح۵۵۰) و آثارالبلاد و اخبارالعباد زکریای قزوینی (متوفی ۶۸۲)، ذکر می‌شد.

فهرست مندرجات

۱ - قدیمی‌ترین تذکره مشتمل بر شرح حال شاعران
۲ - نخستین کتابهای فارسی با عنوان تذکره
۳ - واژه تذکره در آثار محمدطاهر نصرآبادی
۴ - تذکره نویسی در دوره صفوی) و قاجار
۵ - تذکره های دوره قاجاریه
۶ - ویژه گیهای تذکره نویسی در دوره قاجاریه
۷ - تذکره های مصور
۸ - تلخیص تذکره های مفصّل
۹ - تذکره های طنزآمیز و تخیلی
۱۰ - معروفترین تذکره های معاصر
۱۱ - تذکره ‌هایی در شرح حال شاعران زن
۱۲ - تذکره ‌هایی در باره شاعران منطقه‌ای خاص
۱۳ - تألیف تذکره براساس تعلقات فکری و اعتقادی شاعران
۱۴ - سیر رواج تذکره نویسی فارسی در هند
۱۵ - شکوفاترین دوره تذکره نویسی فارسی در هند
۱۶ - تذکره های مشهور تخصصی در هند
۱۷ - تفاوت دوره سوم تذکره نویسی با سایر دوره ها
۱۸ - تذکره نویسی فارسی در افغانستان
۱۹ - تذکره های تألیف شده در افغانستان
۲۰ - تذکره های تألیف شده در تاجیکستان
۲۱ - روش تذکره نویسی
۲۲ - عنوان مدخل در تذکره
۲۳ - علت شهرت و برتری برخی تذکره ‌ها
۲۴ - گزینشهای شعری تذکره نویسان
۲۵ - تذکره نویسی عاملی برای نقد و نظریه پردازیهای ادبی
۲۶ - انتقاد تذکره نویسان از یکدیگر
۲۷ - اشاره تذکره ‌ها بر وقایع سیاسی و اوضاع اجتماعی
۲۸ - فوائد اشاره تذکره نویسان به زندگی نامه خود در تذکره ها
۲۹ - فهرست منابع
۳۰ - پانویس
۳۱ - منبع



در اوایل سده هفتم، محمد عوفی لباب الالباب را تألیف کرد که قدیمترین تذکره، مشتمل بر شرح حال شاعران، است.



نخستین کتابهای فارسی که در عنوان آن‌ها کلمه تذکره ذکر شده ــ از جمله تذکرة الاولیاء عطار در شرح احوال اولیا و مشایخ تصوف و رساله آغاز وانجام معروف به تذکره تألیف نصیرالدین طوسی (متوفی ۶۷۲) در باره معاد ــ «تذکره» به مفهومی که بعد‌ها در ادب فارسی رایج شد (کتابی در شرح حال شاعران)، نبودند.
[۱] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۷۸۴ـ ۷۸۶، تهران ۱۳۴۳ ش.
قزوینی
[۲] عوفی، ج۱، صو ـ ح.
از کتابی با عنوان مناقب الشعراء تألیف موفق الدین ابوطاهر خاتونی، از رجال دوره محمد بن ملکشاه (متوفی ۵۱۱)، نام برده است که این اثر در دست نیست تا بتوان در باره آن داوری کرد، اما نجم الدین ابوبکر محمد راوندی ، از نویسندگان اواخر قرن ششم، آن را مرقّع گونه‌ای دانسته است.
[۳] محمد بن علی راوندی، کتاب راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، ج۱، ص۵۷، چاپ محمد اقبال، تهران ۱۳۳۳ ش.
اشاره دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعراء (تألیف ۸۹۲)
[۴] دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، ج۱، ص۳۵، چاپ محمد عباسی، تهران (۱۳۳۷ش).
[۵] دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، ج۱، ص۶۶، چاپ محمد عباسی، تهران (۱۳۳۷ش).
به این کتاب، نشان می‌دهد که مناقب الشعراء دست کم تا قرن نهم شناخته شده بوده است. پس از لباب الالباب، تذکرة الشعراء سرمشق تذکره نویسان شد.



محمدطاهر نصرآبادی برای نخستین بار واژه تذکره را به معنای شرح حال شاعران در عنوان اثر خود، تذکره نصرآبادی (تألیف ۱۰۸۳ـ۱۰۹۰)، به کار برد.
[۶] محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۲، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
این تذکره مشتمل بر شرح حال شاعران و نمونه اشعار آنان است.



تذکره نویسی در دوره صفوی (ح ۹۰۶ـ ۱۱۳۵) و قاجار (۱۲۱۰ـ۱۳۴۴) رونق یافت. در تذکره های این دو دوره، علاوه بر شرح حال شاعران برجسته، شرح حال سرایندگانی که گاه به تفنن شعر می‌سرودند نیز آورده می‌شد. نمونه این تذکره ها، عَرَفات العاشقین تقی الدین بلیانی (تألیف ۱۰۲۴) و مجمع الفصحا ی هدایت (تألیف ۱۲۸۴) است.



در دوره قاجار تذکره نویسی چنان رواج یافت که حتی شاهزادگان قاجار نیز تذکره نوشتند، از جمله سیف الدوله سلطان محمد ، پسر فتحعلی شاه، بزم خاقان را در ۱۲۴۵ نوشت و علیرضا میرزای قاجار کتاب بستان البدایع را در اواسط قرن سیزدهم و بستان العشاق را در ۱۲۴۶ تألیف کرد.
[۷] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۹۳ـ، تهران ۱۳۶۳ ش.




تألیف تذکره ‌هایی که معیار انتخاب شاعران در آنها، ممدوح یا حامی شاعران بود نیز گویای اهمیتی است که دربار قاجار برای این نوع آثار قایل می‌شد، از جمله اینگونه تذکره هاست: اقبال نامه تألیف محمدباقر میرزای خسروی کرمانشاهی در ۱۳۱۹ در شرح حال شاعرانِ مداح اقبال الدولة غفاری (حاکم کرمانشاه) و انجمن روشن تألیف صفای زواره‌ای در ۱۲۶۸ در شرح حال شاعرن مداح چراغعلی خان زنگنه (حاکم اصفهان)،
[۸] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۹] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
ویژگی دیگر تذکره نویسی در دوره قاجار کاربرد انواع تفنن در تذکره نویسی بود، از جمله تألیف تذکره های منظوم همچون تذکره منظوم رَشحه تألیف میرزا محمدباقر رشحه اصفهانی در ۱۲۵۰
[۱۰] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۷۲ـ۳۷۶، تهران ۱۳۶۳ ش.




تذکره های مصور مانند انجمن ناصری و تذکره قدسیه، هر دو از میرزاابراهیم مدایح نگار که در اوایل قرن چهاردهم نگارش یافته‌اند و تصاویر سیاه قلم صاحبان تراجم در این دو کتاب کار ابوتراب غفاری است
[۱۱] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۱، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۲] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۲۰، تهران ۱۳۶۳ ش.




تلخیص تذکره های مفصّل، مانند اشعه شعاعیه تألیف محمدحسین شعاع شیرازی در ۱۳۳۶ـ ۱۳۳۷ که منتخبی از تذکره شعاعیه، نوشته خود او در ۱۳۲۰ـ۱۳۲۱ است.
[۱۳] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۴، تهران ۱۳۶۳ ش.




تألیف تذکره های طنزآمیز و تخیلی، مانند تذکره آش کشکیان از تقی دانش (متوفی ۱۳۲۶ ش) در شرح حال شاعران ساختگی و ذکر اشعار هزل آمیز سروده خود مؤلف.
[۱۴] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۶۹، تهران ۱۳۶۳ ش.




سنّت تذکره نویسی تا دوره معاصر ادامه یافته است. برخی از معروفترین تذکره های معاصر عبارت‌اند از: سخن و سخنوران بدیع الزمان فروزانفر (چاپ ۱۳۰۸ ش)، تذکره شعرای معاصر از انجمن ادبی فرهنگستان ایران (چاپ ۱۳۲۸ ش)، بهشت سخن تألیف مهدی حمیدی (چاپ ۱۳۳۴ ش)، صدف تألیف داریوش صبور (چاپ ۱۳۳۵ ش)، تذکره طلعت از طلعت عنقا (چاپ ۱۳۳۹ ش) و شعر هزار ساله فارسی از قاسم تویسرکانی و محمدجعفر محجوب (چاپ ۱۳۴۳ ش)،
[۱۵] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۳۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۶] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۹۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۷] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۱۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۸] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۰۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۹] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۴۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۰] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۶۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
تذکره سخنوران نامی ایران در تاریخ معاصر از محمداسحاق (چاپ ۱۳۷۱ ش) و سخنوران نامی معاصر ایران از سیدمحمدباقر برقعی (چاپ ۱۳۷۳ ش) در شش جلد.



در دوره معاصر با ایجاد تحولات اجتماعی، تذکره ‌هایی در شرح حال شاعران زن تألیف شده است، مثل از رابعه تا پروین تألیف کشاورز صدر (چاپ ۱۳۳۴ ش).
[۲۱] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۲ـ۲۴، تهران ۱۳۶۳ ش.




از دیگر تذکره های معاصر، تذکره ‌هایی در باره شاعران منطقه‌ای خاص است، مانند شکرستان پارس تألیف محمدحسین شعاع شیرازی در ۱۳۱۳، دانشمندان آذربایجان از محمدعلی تربیت (چاپ ۱۳۱۴ ش)، تذکره شعرای سمنان از نصرت اللّه نوحیان (چاپ ۱۳۳۷ ش)، بزرگان و سخنسرایان همدان از مهدی درخشان (چاپ ۱۳۴۱ش).
[۲۲] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۸۷ ـ۹۲، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۳] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۸۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۴] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۱۷، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۵] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۶۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۶] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۷۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۷] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۹۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۸] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۱۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۲۹] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۲۳ـ ۶۲۵، تهران ۱۳۶۳ ش.




تذکره ‌هایی نیز تألیف شده که اساس انتخاب شاعران در آن‌ها تعلقات فکری و اعتقادی آنان است، مانند تذکره شعرای قرن اول بهایی از نعمة اللّه ذکایی بیضائی (تألیف ۱۳۱۱ـ۱۳۴۲ش).
[۳۰] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۸۷، تهران ۱۳۶۳ ش.




تذکره نویسی فارسی در هند نیز رواج داشته است. سیر آن را به پنج دوره تقسیم کرده اند: ۱) از ابتدای سلطنت مسلمانان در هند در سده هفتم تا تأسیس حکومت تیموریان هند در ۹۳۲؛ ۲) از آغاز سلطنت ظهیرالدین بابر در ۹۳۲ تا پایان حکومت شاهجهان در ۱۰۶۸؛ ۳) از سلطنت اورنگ زیب در ۱۰۶۸ تا آغاز حکومت انگلیس در ۱۲۷۴؛ ۴) دوره تسلط انگلیس در هند از ۱۲۷۴ تا ۱۳۴۹؛ ۵) از ۱۳۴۹ تاکنون.
[۳۱] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۶ ـ ۱۲، تهران ۱۳۴۳ ش.




دوره سوم،
[۳۲] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۲۰۲ـ ۵۷۵، تهران ۱۳۴۳ ش.
با ۵۹ تذکره در خور توجه، از دوره های دیگر شکوفا‌تر بوده است. پیدایش تذکره های تخصصی در هند از نخستین تحولات در روند تذکره نویسی بود.



برخی از تذکره های مشهور تخصصی در هند اینهاست: روضه السلاطین تألیف فخری هروی در حدود ۹۶۰، در باره هشتاد تن از سلاطینی که شعر می‌سرودند.
[۳۳] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۳۵، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
تذکره میخانه تألیف عبدالنبی قزوینی در ۱۰۲۸ در باره سرایندگان ساقینامه ‌ها
[۳۴] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۳۹ـ ۷۴۰، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
و هفت آسمان تألیف مولوی احمدعلی در ۱۲۸۵ در باره مثنوی سرایان.



در دوره سوم، برعکس دو دوره پیشین، تقریباً تمام تذکره های فارسیِ تألیف شده در هند را خود مؤلفان هند نوشته اند. سبک انشای بیش‌تر تذکره نویسان این دوره ساده بود و بعضی از آنان برای اولین بار واژگان اردو و سندی را در تذکره ‌ها به کار بردند.
[۳۵] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۲۰۰ـ۲۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.
از جمله این آثار، مقالات الشعرا تألیف میرغلامعلی شیر، متخلص به قانع، است (تألیف ۱۱۷۴).
[۳۶] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۴۰۱ـ۴۱۴، تهران ۱۳۴۳ ش.




در افغانستان نیز که فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی بسیار نفوذ داشت، تذکره نویسی فارسی بویژه در سده های سیزدهم و چهاردهم رونق یافت.



برخی از تذکره های تألیف شده در آن‌جا عبارت‌اند از: تحفة الاحباب فی تذکرة الاصحاب تألیف قاری رحمة اللّه واضح بخاری در ۱۲۸۸، افضل التذکار فی ذکرالشعراء و الاشعار تألیف افضل مخدوم پیرمستی بخاری در ۱۳۲۲، بهار بدخشان تألیف عبدالکریم حسینی در ۱۳۰۲ ش، پرده نشینان سخنگوی تألیف ماگه رحمانی افغانی در ۱۳۲۹ـ۱۳۳۰ ش، و بهار افغانی نوشته ابوالقاسم عبدالحکیم رستاقی (چاپ ۱۳۵۰ ش).
[۳۷] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۳۸] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۲۴ـ۱۲۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۳۹] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۴۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۴۰] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۵۳، تهران ۱۳۶۳ ش.




در تاجیکستان نیز تذکره ‌هایی به فارسی نوشته شده است، از جمله تذکار اشعار تألیف شریفجان مخدوم صدر ضیاء در ۱۲۸۴ـ۱۲۸۶ش، و نمونه ادبیات تاجیک تألیف صدرالدین عینی در ۱۳۰۴ش



تذکره ‌ها غالباً از مقدمه و متن اصلی و خاتمه تشکیل می‌شوند. متن اصلی که در بر دارنده اطلاعات زندگینامه‌ای است، فصل بندیهای متنوع و ویژه‌ای دارد و تذکره نویسان در نامگذاری آن‌ها گاه از تعابیر ادبی و کنایی بهره جسته اند، مثلاً نام فصلهای آتشکده آذر بیگدلی (تألیف ۱۱۷۴)، مجمر، شعله، اخگر و شراره است و فصلهای شبستان تألیف مدرّسی یزدی (متخلص به شهلا) در ۱۲۷۴ـ۱۲۷۷، خلوتخانه، هنگامه، آستانه و ایوان نام دارد.
[۴۱] علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۳۸ـ۴۰، تهران ۱۳۴۳ ش.
[۴۲] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۴۷، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
[۴۳] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۴۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۴۴] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۵۰ـ ۲۵۵، تهران ۱۳۶۳ ش.




عنوان مدخل در تذکره، نام یا تخلص شاعر است و ترتیب مدخل‌ها یا تاریخی است مانند طبقات شاهجهانی تألیف محمدصادق خان دهلوی در ۱۰۴۵ و مرآت الخیال تألیف شیرعلی خان لودی در ۱۱۰۲، یا الفبایی است مانند خزانه عامره تألیف آزاد بلگرامی در ۱۱۷۶. در برخی تذکره ‌ها نیز هیچگونه نظم خاصی وجود ندارد.
[۴۵] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۴۵ـ۷۴۶، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
[۴۶] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۶۰ـ۷۶۱، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
[۴۷] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۸۸۱، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.

در پایان زندگینامه هر شاعر، نمونه‌ای از اشعار او به انتخاب تذکره نویس می‌آید و بدین ترتیب ذوق ادبی تذکره نویس نمایانده می‌شود.



در واقع، شهرت و برتری برخی تذکره ‌ها به سبب حُسن انتخاب نمونه های شعری است، مانند بتخانه تألیف ملامحمد صوفی مازندرانی در ۱۰۱۰، و ریاض الشعراء واله داغستانی.
[۴۸] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۵۲ـ۷۵۳، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
[۴۹] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۵۹۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۵۰] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۵۰ـ ۶۶۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
در مقابل، بعضی تذکره نویسان به سبب انتخاب نمونه های ضعیف، به بی ذوقی معروف شده اند، مانند حسین نوای همدانی مؤلف تذکره نوا (تألیف ۱۲۵۳).
[۵۱] احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۰، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.




گزینشهای شعری تذکره نویسان، تذکره ‌ها را به نحوی به نوع دیگری از آثار ادبی، یعنی گلچین‌ها و منتخبات اشعار، شبیه ساخته است، مانند تذکره خاور تألیف حیدرقلی میرزا در سده سیزدهم، که در واقع منتخبات اشعار است.
[۵۲] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۱۹، تهران ۱۳۶۳ ش.




این رویکرد خاص در تذکره نویسی به غنای نقد و نظریه پردازیهای ادبی نیز انجامیده است، چنانکه مثلاً در عقد ثریا تألیف مولوی احسان اللّه ممتاز لکهنوی در ۱۲۶۱، گزیده اشعار با نقد آن‌ها همراه است.
[۵۳] احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۶۵، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.

مولوی احمدعلی نیز در هفت آسمان
[۵۴] احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۳ـ ۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
در باره مثنوی و اوزان آن سخن گفته است.



انتقاد تذکره نویسان از یکدیگر، بابی در تضارب آرای ادیبان در شعرشناسی باز کرد، مثل انتقادهای معتمدالدوله فرهادمیرزا از سلیقه لطفعلی بیگ آذربیگدلی در انتخاب اشعار آتشکده
[۵۵] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۵، تهران ۱۳۶۳ ش.
یا مباحثات آرزو و صهبایی و قاری در باره شعر حزین لاهیجی.
[۵۶] محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعری درهجوم منتقدان: نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی، تهران ۱۳۷۵ ش.




تذکره ‌ها علاوه بر اطلاعات سودمند در حوزه تاریخ ادبیات، در باره وقایع سیاسی و اوضاع اجتماعی نیز اشاره های مهمی دارند که در تدوین کتب تاریخ سیاسی و اجتماعی به کار می‌آید، چنانکه اشاره سام میرزا در تحفه سامی به پیشه شاعران، مثلاً تاجدوز بودن تزریقی بیارجُمندیو توشمال بودن یوسف بیک توشمال
[۵۷] علی بن یوسف قفطی، انباه الرواة علی انباه النجاة، ج۱، ص۱۸۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج ۱، قاهره ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
و قورچی بودن مولانا سوسنی وضع اجتماعی آن دوره را نشان می‌دهد.



گاه تذکره نویسان، در باره زندگی و آثار خود مطالبی آورده‌اند که اینگونه مطالب در تدوین آثار زندگینامه‌ای از منابع مهم به شمار می‌آیند، مانند اشارات میرزا احمد جهرمی دیوان بیگی به آثار خود در حدیقة الشعراء
[۵۸] احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
و اطلاعاتی که بهگوان داس در سفینه هندی
[۵۹] بهگوان داس هندی، سفینه هندی، ج۱، ص۲۴۱ـ۲۵۹، چاپ محمد عطاءالرحمان عطاء کاکوی، چاپ سنگی پتنه ۱۳۷۷/ ۱۹۵۸.
و نصرآبادی
[۶۰] محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۴۵۷ـ۴، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
در باره خود داده‌اند. با آن‌که اخذ مطلب بدون ذکر منبع ــ که گاه در حد سرقت ادبی بوده ــ در تذکره نویسی دوره قاجار رواج داشته است،
[۶۱] احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۰، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
[۶۲] احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۴۶ـ۴۷، تهران ۱۳۶۳ ش.
در برخی تذکره ‌ها نام تذکره ‌هایی آمده که از منابع مؤلف بوده ولی بعد‌ها از میان رفته است، مانند ذکر نام حیات الشعرای متین کشمیری در تذکره خزانه عامره
[۶۳] میرغلامعلی بن نوح آزادبلگرامی، خزانه عامره، ج۱، ص۶ـ ۷، چاپ سنگی کانپور ۱۸۷۱.
، که اینگونه اشاره ‌ها از نظر اطلاعات کتاب شناختی سودمند است.
علاوه بر منابع مکتوب، تذکره نویسان گاه شخصاً در دیدار با شاعر از وی تقاضای زندگینامه و نمونه شعر می‌کرده اند.
[۶۴] احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
[۶۵] محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.

در سالهای اخیر با پیدایش سبکهای جدید نقد و تاریخ نگاری ادبی، از سبک مطنطن و عبارت پردازیهای منشیانه و افسانه پردازیهای بسیارِ تذکره نویسان، انتقاد شده است. با اینهمه، تذکره ‌ها نمونه‌ای از ادبیات زندگینامه‌ای‌اند و ازاین‌رو همواره مهم بوده اند.



(۱) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی، خزانه عامره، چاپ سنگی کانپور ۱۸۷۱.
(۲) احمد علی، هفت آسمان، کلکته ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
(۳) بهگوان داس هندی، سفینه هندی، چاپ محمد عطاءالرحمان عطاء کاکوی، چاپ سنگی پتنه ۱۳۷۷/ ۱۹۵۸.
(۴) دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، چاپ محمد عباسی، تهران (۱۳۳۷ش).
(۵) احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
(۶) محمد بن علی راوندی، کتاب راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، چاپ محمد اقبال، تهران ۱۳۳۳ ش.
(۷) سام میرزاصفوی، تذکره تحفه سامی، چاپ رکن الدین همایونفرّخ، تهران.
(۸) محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعری درهجوم منتقدان: نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۹) محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.
(۱۰) عوفی.
(۱۱) احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۱۲) احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
(۱۳) محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۱۴) علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران ۱۳۴۳ ش.
(۱۷) آقابزرگ طهرانی، الذریعه.
(۱۸) حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، در محمد بن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
(۱۹) ابن ابی طاهر، کتاب بلاغات النساء، قم، شریف رضی.
(۲۰) ابن انباری، نزهة الالباء فی طبقات الادباء، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره (۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
(۲۱) ابن جراح، الورقة، چاپ عبدالوهاب عزام و عبدالستار احمد فراج، قاهره ۱۹۵۳.
(۲۲) ابن حبیب، تذکرة النبیه فی ایام المنصور و بن یه، چاپ محمد محمدامین، قاهره ۱۹۷۶ـ۱۹۸۶.
(۲۳) ابن خاقان، قلائدالعقیان فی محاسن الاعیان، چاپ عبده سلیمان جزایری، پاریس ۱۲۷۷/۱۸۶۱، چاپ افست تونس ۱۹۶۶.
(۲۴) ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، أو، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۲۵) ابن معتز، طبقات الشعراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، قاهره ۱۳۷۵/ ۱۹۵۶.
(۲۶) ابن منظور، لسان العرب.
(۲۷) ابن ندیم، الفهرست.
(۲۸) ابوالفرج اصفهانی، الاغانی.
(۲۹) کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۴، نقله الی العربیة یعقوب بکر و رمضان عبدالتواب، ج ۵، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
(۳۰) اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج ۱ـ۲، در حاجی خلیفه، ج ۳ـ۴.
(۳۱) عبدالملک بن محمد ثعالبی، یتیمة الدهر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۳۲) محمد بن سلام جمحی، طبقات فحول الشعراء، چاپ محمود محمدشاکر، (قاهره ۱۹۵۲).
(۳۳) محمد بن یعقوب جندی کندی، السلوک فی طبقات العلماء و الملوک، چاپ محمد بن علی اکوع حوالی، صنعا ۱۴۱۴/ ۱۹۹۳.
(۳۴) حاجی خلیفه.
(۳۵) محمد عبدالغنی حسن، التراجم و السّیر، قاهره ۱۹۶۹.
(۳۷) دهخدا، فرهنگ دهخدا.
(۳۸) محمد بن حسن زبیدی، طبقات النحویّین و اللغویّین، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴.
(۳۹) زرکلی، ارشادالامة.
(۴۰) جرجی زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، ج ۳، مصر ۱۹۱۸.
(۴۱) سرکیس.
(۴۲) عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج ۲، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/ ۱۹۶۳.
(۴۳) حسن بن عبداللّه سیرافی، اخبار النحویّین البصریّین، چاپ طه محمد زینی و محمد عبدالمنعم خفاجی، قاهره ۱۳۷۴/ ۱۹۵۵.
(۴۴) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویّین و النُّحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۴.
(۴۵) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری، مجالس المؤمنین، تهران ۱۳۵۴ش.
(۴۶) محمد بن یحیی صولی، اخبارالشعراء المحدثین، چاپ هیورث دن، بیروت ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹.
(۴۷) عبدالرحمان عطبه، موسوعة المصادر و المراجع، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۸.
(۴۸) محمد قزوینی، یادداشتهای قزوینی، چاپ ایرج افشار، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۴۹) علی بن یوسف قفطی، انباه الرواة علی انباه النجاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج ۱، قاهره ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
(۵۰) احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
(۵۱) ادوارد ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/ ۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹.
(۵۲) یاقوت حموی، معجم الادباء، مصر ۱۳۵۵ـ۱۳۵۷/ ۱۹۳۶ـ ۱۹۳۸، چاپ افست بیروت.
(۵۳) امیل بدیع یعقوب، المعجم المفصّل فی اللّغویّین العرب، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷.


 
۱. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۷۸۴ـ ۷۸۶، تهران ۱۳۴۳ ش.
۲. عوفی، ج۱، صو ـ ح.
۳. محمد بن علی راوندی، کتاب راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق، ج۱، ص۵۷، چاپ محمد اقبال، تهران ۱۳۳۳ ش.
۴. دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، ج۱، ص۳۵، چاپ محمد عباسی، تهران (۱۳۳۷ش).
۵. دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی، ج۱، ص۶۶، چاپ محمد عباسی، تهران (۱۳۳۷ش).
۶. محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۲، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۷. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۹۳ـ، تهران ۱۳۶۳ ش.
۸. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۹. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۰. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۷۲ـ۳۷۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۱. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۱، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۲. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۲۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۳. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۴. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۶۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۵. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۳۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۶. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۹۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۷. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۱۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۸. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۰۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۹. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۴۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۰. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۶۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۱. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۲ـ۲۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۲. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۸۷ ـ۹۲، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۳. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۸۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۴. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۱۷، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۵. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۷۶۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۶. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۷۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۷. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۹۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۸. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۱۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۹. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۲۳ـ ۶۲۵، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۰. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۸۷، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۱. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۶ ـ ۱۲، تهران ۱۳۴۳ ش.
۳۲. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۲۰۲ـ ۵۷۵، تهران ۱۳۴۳ ش.
۳۳. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۳۵، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۳۴. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۳۹ـ ۷۴۰، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۳۵. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۲۰۰ـ۲۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.
۳۶. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۴۰۱ـ۴۱۴، تهران ۱۳۴۳ ش.
۳۷. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۳۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۸. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۲۴ـ۱۲۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۹. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۴۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۰. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۱۵۳، تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۱. علیرضا نقوی، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان، ج۱، ص۳۸ـ۴۰، تهران ۱۳۴۳ ش.
۴۲. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۴۷، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۴۳. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۴۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۴. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۵۰ـ ۲۵۵، تهران ۱۳۶۳ ش.
۴۵. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۴۵ـ۷۴۶، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۴۶. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۶۰ـ۷۶۱، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۴۷. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۸۸۱، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۴۸. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۵۲ـ۷۵۳، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۴۹. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۵۹۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
۵۰. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۶۵۰ـ ۶۶۶، تهران ۱۳۶۳ ش.
۵۱. احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۰، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
۵۲. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۲۱۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۵۳. احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان، ج۱۱، ص۷۶۵، اسلام آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ ش.
۵۴. احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۳ـ ۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
۵۵. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۵، تهران ۱۳۶۳ ش.
۵۶. محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعری درهجوم منتقدان: نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی، تهران ۱۳۷۵ ش.
۵۷. علی بن یوسف قفطی، انباه الرواة علی انباه النجاة، ج۱، ص۱۸۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج ۱، قاهره ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
۵۸. احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
۵۹. بهگوان داس هندی، سفینه هندی، ج۱، ص۲۴۱ـ۲۵۹، چاپ محمد عطاءالرحمان عطاء کاکوی، چاپ سنگی پتنه ۱۳۷۷/ ۱۹۵۸.
۶۰. محمدطاهر نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، ج۱، ص۴۵۷ـ۴، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۶۱. احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۰، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
۶۲. احمد گلچین معانی، تاریخ تذکره های فارسی، ج۱، ص۴۶ـ۴۷، تهران ۱۳۶۳ ش.
۶۳. میرغلامعلی بن نوح آزادبلگرامی، خزانه عامره، ج۱، ص۶ـ ۷، چاپ سنگی کانپور ۱۸۷۱.
۶۴. احمدعلی دیوان بیگی، حدیقة الشعراء، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ ش.
۶۵. محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تذکرهنویسی فارسی»، شماره۳۳۹۰.    


رده‌های این صفحه : تراجم | کتاب شناسی | کتب تراجم




جعبه ابزار