• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

الهیات بنیادگرا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بنیادگرایی بر مبادی و اصول نخستین و سنن بنیادینی تکیه می‌کند که در یک مکتب فکری و یا یک مذهب، با ارجاع به بنیان‌گذار به طور همه جانبه و برگشت‌ناپذیر، مورد قبول واقع می‌شود و هرگونه تفسیر تاریخی و نسبی را نسبت به این مبادی رد می‌کند. این اصطلاح در فضای الهیات و کلام سابقه چندانی ندارد و از حدود سال‌های ۱۹۱۰ میلادی در واکنش به الهیات لیبرال و در حوزه پروتستان پدیدار شد.
بنیادگرایى تنها مخصوص مسیحیت نیست، بلکه سایر ادیان را نیز در برمی‌گیرد. به مرور زمان اصطلاح بنیادگرایی درباره یهودیان و دیگر ادیان و مذاهب مثل هندوان نیز به کار رفت حتی مطبوعات غربی آن را در مورد بعضی نهضت‌های مدعی احیاء اسلام نیز به کار بردند تا آنجا که از دهه ۱۹۷۰ میلادی و به خصوص بعد از پیروزی انقلاب در ایران این لفظ وقتی به تنهایی و بدون قید مسیحیت یا... به کار می‌رفت بر بنیادگرایی اسلامی دلالت می‌کرد.



بنیادگرایی (fundamentalism) در لغت به معنای حفظ اصول و مبانی است که رجوع به آنها به نحوی توصیه می‌شود. این اصطلاح در فضای الهیات و کلام سابقه چندانی ندارد و از حدود سال‌های ۱۹۱۰ میلادی در واکنش به الهیات لیبرال و در حوزه پروتستان پدیدار شد. وا کاوی تاریخی این‌ اندیشه ما را به دوران بسط اولیه مسیحیت برای مقابله با افکاری که کلیسا آنها را بدعت می‌پنداشت می‌رساند.
اوائل قرن چهارم شوراهایی تشکیل شد، تا مسیحیت و مسیحی را تعریف کنند. شورای نیقیه اولین شورائی بود که با عنوان اعتقادنامه رسولان (Apostleps Creed) اصولی را برای مسیحی بودن تعیین کرد تشکیل این شوراها در دوران قرون وسطا هم ادامه یافت و در برخی موارد، اصول دیگری نیز به آن مرامنامه اولیه اضافه شد. (شورای کالسدون؛ Chalcedon) در سال ۱۴۵۱ میلادی پس از مشاجرات مفصل درباره جوهره مسیح اعتقاد به الوهیت کامل مسیح و در عین حال انسان بودن کامل وی را تصویب کرد.) در دوره مدرن که مسیحیت و الهیات هم از سوی عقل‌گرائی فلسفی و هم از جانب اکتشافات علوم تجربی مورد هجوم واقع شده بود.
این مساله مطرح شد که اگر مسیحیت بخواهد به حیات خود ادامه دهد، باید از جنبه‌های اساطیری و راز آلودگی خود کاسته و صورتی عقلانی بیابد. به همین دلیل تلاش‌های برای دفاع از مسیحیت و ساحت دین آغاز شد. این تلاش‌ها ابتدا منجر به پیدایش فرقه‌ای اصلاح طلب در مسیحیت به نام پروتستان و سپس پیدایش الهیات جدید را در پی داشت که عمده‌ اندیشمندان آن را نیز پروتستان‌ها تشکیل می‌دادند زیرا در کلیسای کاتولیک با وجود مرجعیت سنتی پاپ‌ها و عقیده به خطاناپذیری آنان جائی برای کلیسا پویایی وجود ندارد.
[۱] هانس کونگ، تاریخ کلیسای کاتولیک، حسن قنبری، مرکز مطالعات ادیان، ۱۳۸۴، فصل هفتم.



اولین کسی که به عنوان تجسم تغییر در پارادایم قدیم و تاسیس یک پارادایم جدید در الهیات مسیحی از او یاد می‌شود شلایر ماخر (Schieier macher) است،
[۲] . Kung Huns، Christianity، Essen's، and Future Continuum، ۱۹۹۵
او نه تنها پایه‌گذار الهیات لیبرال (Liberal Theology)، که پایه‌گذار الهیات معاصر (Contemperory Theology) است.
[۳] تونی لین، تاریخ تفکر مسیحی، روبرت آسریان، فرزان، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۰.

ویژگی منحصر به فرد دین در نظر او، تجربه اسرارآمیز دینی است.
[۴] . Kung Huns، Christianity، Essen's، and Future Continuum، ۱۹۹۵، p۶۸
به نظر او ایمان یک تجربه شخصی از امر مطلق است و الهیات باید به بررسی این تجربه بپردازد.
[۵] مجموعه مؤلفان، مقدمه بر الهیات معاصر، همایون همتی، نقش جهان، ۱۳۷۹، ص۴۹.
شلایر ماخر با این کار عملاً حوزه شناخت و دین را از هم جدا کرد و در این فضا الهیات لیبرال توانست رشد کند.
لیبرالیست‌ها معتقد بودند که چون قالب‌های سنتی مسیحیت یارای هماهنگی با اقتضائات دوره جدید را ندارد، باید مسیحیت را طوری عرضه نمود که جهان جدید بتواند آن را بفهمد.
[۶] ویلیام هوردن، راهنمای الهایت پروتستان، طاطه وس میکائیلیان، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۶۸.
بگونه‌ای که به تدریج عقل انسان به عنوان تنها داور معتبر شناخت حقائق هستی مطرح شد و کم‌کم در همه حوزه‌های حیات اجتماعی قرن نوزدهم حاکم شد.
[۷] . Kornard Heker، Encyclopedia of Theology Edited By Karl Rahner، Bunrs، Qutes London، ۱۹۸۱
در مقابل لیبرال‌ها در حوره پروتستان انجیل‌گرایان پدیدار گشتند.


این نهضت ابتدا در کشورهای انگلیسی زبان و کم‌کم به سوی آمریکا کشیده شد.
[۸] . Mircea Eliade، The Encyclopedia of Religion، Vol ۵، p۱۹۰
انجیلی‌ها نیز به دنبال این بودند که خود را با دنیای جدید هماهنگ سازند اما بر این امر نیز پافشاری می‌کردند که هماهنگ شدن نباید منجر به مسخ و تحریف انجیل گردد. شور بازیافته مسیحیت، به وسیله انجیلی‌ها در دهه هفتاد قرن نوزدهم با پدیده بنیادگرایی دینی آشنا شد.
این پدیده ابتدا با عنوان تقریرگرایی (Dispensationalism) شناخته می‌شد که نام خود را از نوعی فلسفه اعتقاد به تاریخ، مبتنی بر این اصل که تاریخ بشری از آغاز خلقت تا زمان ظهور دوباره مسیح، بر طبق مشیت الهی در هفت مرحله سیر می‌کند، گرفته بود. این جنبش بعدها توسط کشیش محلی به نام انیجر سون اسکافیلد (۱۸۴۳-۱۹۲۱) به صورت یک جریان مذهبی آمریکایی در آمد.
وی نسخه‌ای از ترجمه کتاب کینگ جیمز از کتاب مقدس را که مورد تایید بود دریافت کرده و بر آن شرح و حاشیه‌ای افزود که مفاهیم جنبش تقریرگرایی را تجسم می‌نمود. این اقدام در سال ۱۹۰۹ تحت عنوان «کتاب مقدس مرجع اسکافیلد» انتشار یافت و مبدا بنیادگرایی آمریکایی قرار گرفت. اما تاریخ ظهور عمومی این اصطلاح مربوط به انتشار یک سلسله از مقالات است که در سال ۱۹۱۰ در دوازده جلد تحت عنوان «بنیاد» منتشر گردید. و شامل نود مقاله است که روحانیون پروتستان در مخالفت با هرگونه حل و فصل یا راه‌حل میانه پذیرش نوگرائی به رشته تحریر در آوردند.
[۹] . Gilles Kepet، The Revenge of Good، op. cit، pp۱۰۵-۶



در دهه دوم قرن بیستم اصطلاح بنیادگرایی به مناسبت اختلاف کلیساها در مورد نظریه داروین، در مطبوعات آمریکا رواج یافت و اگر چه در جریان معرفی جان اسکابز ـ یکی از معلمان ایالت تنسی که نظریه داروین را تدریس کرده بود ـ به دادگاه شکست خوردند، ولی ثابت کردند که یک طیف فکری نیرومند در متن مذهب آمریکا هستند. چنانچه اخلاق‌گرایی متعصبانه پروتستان‌ها نیز موجب ممنوعیت قانونی شرب خمر از سال ۱۹۱۹ تا سال ۱۹۳۳ شد.
شرایط رکود بزرگ ۱۹۲۹ در آمریکا زمینه را برای نقد نوگرایی و پیشرفت به صورت جدی‌تر مطرح کرد. از اینجا بود که کم‌کم جنبش‌ بنیادگرایی وارد یک مهمانی ناخوانده به نام سیاست شد. دشمنی با کمونیسم که مورد اجماع ملت بود به وسیله جنبش بنیادگرایی به صورت یک جریان مردمی در آمد و آراء دیوان عالی در خصوص ممنوعیت برگزاری نماز در مدارس و جواز سقط جنین مورد انتقاد قرار گرفت و از همه مهم‌تر این‌که جنبش بنیادگرایی با این اصل قانون اساسی که باید کلیسا و دولت جدا باشند، به مخالفت پرداخته و از طریق اعمال فشار بر کاخ سفید و کنگره، در سیاست‌های عمومی آمریکا و همچنین پیروان عمومی خود تاثیر می‌گذاشتند.
[۱۰] رضا هلال، تفکیک آمریکا، القاهره، الاعلامیه للنشر، ۱۹۹۸.

بنابراین، جنبش بنیادگرایی به دلیل مخالفت با لیبرالیسم و اعتقاد به خطاناپذیری متون مقدس و معجزات کتاب مقدس به ویژه تولد مسیح از مریم باکره و بازگشت مسیح رشد و نمود پیدا کرد. این جنبش به واقع پاسخی است محافظه‌کارانه به تفسیرهای نوگرایان که در عین حال به تغییر شکل مذهب پروتستان متناسب با اکتشافات علمی جدید و معارف دینی معتقدند.
[۱۱] . Louis Casber، The fundamentalist Morment op. cit. p۲۱۹

به تعبیر دیگر اصطلاح بنیادگرایی بر جریان‌های متعصب دینی، در مسائل عقیدتی و اخلاقی اطلاق می‌شود که به خطاناپذیری لفظی کتاب مقدس (چه عهد عتیق و چه جدید) ایمان دارند و معتقدند که کتاب مقدس متضمن دستورالعمل‌هایی برای تمامی شئون زندگی از جمله امور سیاسی و به ویژه حاوی پیش‌گویی‌هایی در مورد حوادث آینده است که به رستاخیز بنی‌اسرائیل و بازگشت دوباره مسیح مربوط می‌شود. و کسانی را که تا کنون به این عقیده ایمان ندارند هدایت می‌کند.
[۱۲] رضا هلال، مسیحیت صهیونیست و بنیادگرای آمریکا، علی جنتی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان، ۱۳۸۳، قم، ص۲۴۵-۲۵۰.



پروفسور‌ هارولد بلوم اصول پنجگانه عقائد بنیادگرایی را چنین بیان می‌کند:
۱. کتاب مقدس همواره سخن صواب می‌گوید.
۲. تولد مسیح از مریم باکره.
۳. رنج‌های مسیح به خاطر فدا شدن برای انسان‌ها بوده است.
۴. برخاستن مسیح از میان مردگان.
۵. بازگشت دوباره مسیح برای حکومت بر جهان در هزاره خوشبختی.
به اعتقاد بلوم، اصول ۲ و ۳ و ۴ از قدیم جزء معتقدات مسیحیان بوده است ولی اصول ۱ و ۵ مهم‌ترین اصول در اعتقادات بنیادگرایان به شمار می‌آیند.
[۱۳] . Harold Bloom، The American Riligion، op. cit. p۲۱۹



ناگفته نماند که بنیادگرائی به دو جریان پیش از هزاره و پساهزاره تقسیم شدند که گروه اول معتقد به ظهور مسیح پیش از هزار سال خوشبختی هستند و تاریخ را به هفت دوره تقسیم می‌کنند. اما پساهزاره‌ها معتقدند که بعد از هزار سال حکومت سلامت معنوی و تنگ شدن دایره شر و فساد و سلطنت مسیح بر دل‌های اکثریت انسان‌ها، شیطان ظاهر شده و شر و ارتداد را ایجاد می‌کند. سپس مسیح با شکوه و عظمت خواهد آمد و همه مردگان را زنده خواهد کرد، رستاخیز همگانی و جایگاه ابدی انسان‌ها در آن روز خواهد بود.
[۱۴] . Robert G. Clous، The Meaning of Millennium، IVP، ۱۹۷۷



به مرور زمان اصطلاح بنیادگرایی درباره یهودیان و دیگر ادیان و مذاهب مثل هندوان نیز به کار رفت حتی مطبوعات غربی آن را در مورد بعضی نهضت‌های مدعی احیاء اسلام نیز به کار بردند تا آنجا که از دهه ۱۹۷۰ میلادی و به خصوص بعد از پیروزی انقلاب در ایران این لفظ وقتی به تنهایی و بدون قید مسیحیت یا... به کار می‌رفت بر بنیادگرایی اسلامی دلالت می‌کرد.
در دهه ۱۹۹۰ میلادی استعمال این واژه که دال بر یک نوع تفکر اسلامی بود کاملاً رواج داشت و متاسفانه کم‌کم بدون در نظر گرفتن تفاوت‌های میان انواع احیاء دین در اسلام، به عنوان برچسبی مذموم به همگی اطلاق شد. که به نظر می‌رسد این اطلاق بیشتر صبغه سیاسی یا تبلیغاتی دارد، تا این‌که حاکی از واقعیت و معرفتی در پس ظاهر این اصطلاح باشد. به همین جهت حتی اگر قائل به وجود عوارض مشترکی بین تمام بنیادگرایان دینی ـ یا اسلامی ـ شویم، هرگز نمی‌توان همه آنها را در یک جبهه و دارای یک هدف و یا یک مسیر دانست.
چه این‌که میان جریان حنبلی در قرون اولیه اسلام، جریان ابن تیمیه در قرن هشتم، جریان وهابیت در عربستان، اخوان المسلمین در مصر و مکتب انقلابی اصولی امام خمینی در میان اهل تشیع که اغلب همگی را از مصادیق بنیادگرائی می‌دانند، جز یک سری شباهت‌های بدوی نقطه مشترکی وجود ندارد و جستار در کشف روابط میان این مکاتب فکری مجالی گسترده‌تر می‌طلبد.


۱. هانس کونگ، تاریخ کلیسای کاتولیک، حسن قنبری، مرکز مطالعات ادیان، ۱۳۸۴، فصل هفتم.
۲. . Kung Huns، Christianity، Essen's، and Future Continuum، ۱۹۹۵
۳. تونی لین، تاریخ تفکر مسیحی، روبرت آسریان، فرزان، ۱۳۸۰ش، ص۳۹۰.
۴. . Kung Huns، Christianity، Essen's، and Future Continuum، ۱۹۹۵، p۶۸
۵. مجموعه مؤلفان، مقدمه بر الهیات معاصر، همایون همتی، نقش جهان، ۱۳۷۹، ص۴۹.
۶. ویلیام هوردن، راهنمای الهایت پروتستان، طاطه وس میکائیلیان، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۶۸.
۷. . Kornard Heker، Encyclopedia of Theology Edited By Karl Rahner، Bunrs، Qutes London، ۱۹۸۱
۸. . Mircea Eliade، The Encyclopedia of Religion، Vol ۵، p۱۹۰
۹. . Gilles Kepet، The Revenge of Good، op. cit، pp۱۰۵-۶
۱۰. رضا هلال، تفکیک آمریکا، القاهره، الاعلامیه للنشر، ۱۹۹۸.
۱۱. . Louis Casber، The fundamentalist Morment op. cit. p۲۱۹
۱۲. رضا هلال، مسیحیت صهیونیست و بنیادگرای آمریکا، علی جنتی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان، ۱۳۸۳، قم، ص۲۴۵-۲۵۰.
۱۳. . Harold Bloom، The American Riligion، op. cit. p۲۱۹
۱۴. . Robert G. Clous، The Meaning of Millennium، IVP، ۱۹۷۷



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «الهیات بنیادگرا»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۸/۷/۰۸.    






جعبه ابزار