• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابن اطنابه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابن اطنابه عمرو بن‌ عامر بن‌ زید مَناة، از قبیله خزرج‌، شاعر جاهلی‌ که‌ به‌ مادرش‌ اِطنابة انتساب‌ یافته‌ است‌. زندگی‌ ابن‌ اطنـابه‌ کـه‌ احتمالاً در سـدۀ ۶م‌ می‌زیستـه‌، مانند زندگی‌ همۀ مردان‌ جاهلی‌، سخت‌ به‌ افسانه‌ درآمیخته‌ است‌. دربارۀ زندگی او دو روایت‌ نقل‌ کرده‌اند که‌ در این مقاله به آن اشاره می‌شود.



اِبْنِ اِطْنابه‌، عمرو «عامر در اشتباه‌ است‌.» بن‌ عامر بن‌ زید مَناة از قبیلۀ خزْرَج‌، شاعر جاهلی‌ که‌ به‌ مادرش‌ اِطنابة انتساب‌ یافته‌ است‌. اطنابة، دختر شهاب‌ بن‌ زِبّان‌ به‌ طایفۀ بنوالقَین‌ (که‌ از باب‌ تخفیف‌ بَلقَین‌ خوانده‌ می‌شود)، از شاخه‌های‌ خزرج‌، تعلق‌ داشت‌.
[۵] ابن‌ شجری،‌ علی‌ بن محمد، الحماسة، ج۱، ص۵۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۵ ق/ ۱۹۲۶ م.
عمرو، مردی‌ دلاور و «سید» قبیلۀ نیرومند خزرج بود و بسیاری‌ از فرزندان‌ و نوادگانش‌ در عصر اسلام‌، صاحب‌ نام‌ نیک‌ بودند: نواده‌اش‌ کَبْشه‌، مادر عبدالله‌ بن‌ رَواحه‌ شاعر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) بود. یکی‌ از نوادگانش‌ در نسل‌ بعد، عمرو نام‌ داشت‌ که‌ در کنار امام‌ حسین‌ (علیه‌السلام) شهید شد.


زندگی‌ ابن‌ اطنـابه‌ ــ کـه‌ احتمالاً در سـدۀ ۶ م‌ می‌زیستـه‌ ــ مانند زندگی‌ همۀ مردان‌ جاهلی‌، سخت‌ به‌ افسانه‌ درآمیخته‌ است‌. دربارۀ او دو روایت‌ نقل‌ کرده‌اند که‌ در آنها، باز شناختن‌ حقیقت‌ از افسانه‌ ممکن‌ نیست‌.

۲.۱ - یوم‌ فارع‌

روایت‌ نخست‌ به‌ یوْم‌ فارع‌ مربوط است‌: مردی‌ از بنو نَجّار (شاخه‌ای‌ از خزرج‌) پسری‌ از قُضاعه‌ را کشت‌. عم‌ این‌ پسر در «جوارِ» قبیلۀ اَوْس‌ می‌زیست‌. سید این‌ قبیله‌ که‌ مُعاذ بن‌ نُعمان‌بود، از باب‌ «حمایتِ جار»، خود را مکلف‌ به‌ ستاندن‌ خون‌ بهای‌ آن‌ پسر دید.
اما بنو نجّار از پرداختن‌ «دیه‌» یا تسلیم‌ قاتل‌ خودداری‌ می‌کردند و ناچار سپاهیان‌ دو قبیله‌، در فارع‌ که‌ در نزدیک‌ «اُطُم‌» حسّان‌ بن‌ ثابت‌ (ه‌ م‌) قرار داشت‌، روبه‌روی‌ هم‌ ایستادند. در این‌ میان‌ کسی‌ گفت‌: اگر خون‌بها داده‌ نشود، ما ابن‌ اطنابه‌ (رئیس‌ خزرج‌) را به‌ جای‌ قاتل‌ خواهیم‌ کشت‌. ابن‌ اطنابه‌ در پاسخ‌ این‌ سخن‌ قطعه‌ای‌ سرود (قطعۀ حائیه‌ در ۸ بیت‌)؛ سپس‌ جنگ‌ درگرفت‌. اما پیش‌ از آن که‌ کار به‌ پیروزی‌ و شکست‌ بینجامد، ابن‌ اطنابه‌ دیۀ مقتول‌ را پرداخت‌ و میان‌ دو قبیله‌ دوستی‌ استواری‌ برقرار کرد و در این‌ باب‌ لامیه‌ای‌ در ۲۰ بیت‌ پرداخت‌.
این‌ «اخبار» و اشعار را فقط ابن‌ اثیر (قرن‌ ۷ق/ ۱۳ م) نقل‌ کرده‌
[۱۰] ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۱، ص۶۶۸-۶۷۱.
و مرزبانی (قرن‌ ۴ق/ ۱۱ م‌) تنها به‌ نزاع‌ میان‌ دو قبیله‌ اشاره‌ دارد و چهار بیت‌ هم‌ از حائیۀ او آورده‌، اما آن‌ها را به‌ جنگ‌ فارع‌ ربط نداده‌ است‌.
این‌ روایت‌ که‌ رنگ‌ افسانۀ جاهلی‌ آشکارا بر چهرۀ آن‌ پیداست‌، معلوم‌ نیست‌ طی‌ ۷ قرن‌ پیش‌ از ابن‌ اثیر کجا بوده‌ و چگونه‌ به‌ دست‌ او رسیده‌ است‌. در عوض‌، لااقل‌ تعدادی‌ از ابیات‌ قطعۀ مذکور در آن‌ داستان‌، هم‌ از نظر معنی‌ و لحن‌ گفتار و هم‌ از نظر منبع‌، اصیل‌ به‌ نظر می‌آیند، هر چند ارائۀ حکم‌ قاطع‌ در این‌ باب‌ صحیح‌ نیست‌.
حائیۀ ۸ بیتی‌ که‌ در واقع‌ باعث‌ شهرت‌ ابن‌ اطنابه‌ شده‌، همۀ اعتبار خود را مدیون‌ معاویه‌ است‌. معاویه‌ گوید: زمانی‌ که‌ در صفین‌ دچار شکست‌ شدم‌ و آهنگ‌ فرار کردم‌، به‌ یاد شعر ابن‌ اطنابه‌ افتادم‌ و باز پایداری‌ کردم‌ تا پیروز شدم‌ داستان‌ و آن‌ ۳ یا ۴ بیت‌ معروف‌ در
[۲۱] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۵، ص۲۴۱.
و ابیاتی‌ از قطعه‌ بدون‌ ذکر داستان‌ آن‌ در
[۲۴] رسائل‌ اخوان‌ الصفاء، بیروت‌، ج۱، ص۲۰۹، دارصادر.
آمده‌ است. احمد به‌ ۱۶ منبع‌ غیر از منابع‌ ما اشاره‌ کرده‌ است‌.
[۲۶] احمد، مختـارالدین‌، حاشیه‌ بر الحماسة البصریة، ج۱، ص۳، (نک‌ : بصری‌ در همین مآخذ).
قطعۀ دوم‌ (لامیۀ ۲۰ بیتی‌) چنین‌ اقبالی‌ نیافت‌.
منابع‌ اصیلِ آن‌ اندک‌ است‌ و ما آن‌ را به‌ طور کامل‌ و همراه‌ با داستان‌ جنگ‌ در جایی‌ دیگر جز کتاب‌ ابن‌ اثیر نیافتیم‌، از این‌رو بعید نیست‌ که‌ بخش‌ اعظم‌ آن‌ را به‌ قیاس‌ چند بیت‌ اصیل‌، مثلاً ۵ بیتی‌ که‌ در مزربانی‌ آمده‌ است‌، ساخته‌ باشند.
[۳۰] ابن‌ شجری،‌ علی‌ بن محمد، الحماسة، ج۱، ص۵۶ -۵۷، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۵ ق/ ۱۹۲۶ م.
۱۳ بیت‌؛ یک‌ بیت‌. به‌ سبب‌ ابیاتی‌ از همین‌ قصیده‌ است‌ که‌ حسّان‌ بن‌ ثابت‌ وی‌ را «شاعرترین‌ شاعران‌ عرب‌» دانسته‌ است‌.

۲.۲ - کشمکش‌های‌ بین‌ قبایل‌

روایت‌ دوم‌ به‌ یکی‌ دیگر از کشمکش‌های‌ بین‌ قبایل‌ اشاره‌ دارد و مایۀ اصلی‌ داستان‌ «هیبت‌ مرد شجاع‌ حتی‌ در خواب‌» است‌: حارث‌، سید قبیلۀ بنومُرّه‌ با خالد، رئیس‌ قبیلۀ عامر بن‌ صَعْصَعه‌ نزد نُعمان‌ بن‌ مُنذِر (پادشاهبی: ح‌ ۵۸۰-۶۰۲ م‌) در حیره‌ گرد آمدند. نعمان‌، به‌ دنبال‌ نزاعی‌ که‌ میان‌ آن‌ دو رخ‌ داد، خالد را از تندخویی‌ حارث‌ ترسانید، اما خالد گفت‌: «مرا از وی‌ باکی‌ نیست‌، حتی‌ اگر من‌ در خواب‌ باشم‌، او مرا بیدار نخواهد کرد.»
اما حارث‌ او را در خواب‌ کشت‌. همین‌ موضوع‌ باعث‌ شد که‌ ابن‌ اطنـابه‌، دوست‌ خـالد، قطعه‌ای‌ (بـا قافیۀ ـ یا) در ستایش‌ خود و هجای‌ حارث‌ ــ که‌ دشمنان‌ را فقط در خواب‌ می‌کشد ــ بسراید، ۵ بیت‌ در
[۳۳] ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌ بن مسلم، عیون‌ الاخبار، ج۲، ص۱۸۴، بیروت‌، ۱۳۴۳ ق/ ۱۹۲۵ م.
دو بیت‌ در
[۳۴] ابن‌ درید، محمد بن حسن، الاشتقاق‌، ج۱، ص۴۵۳، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌، ۱۳۷۸ ق/ ۱۹۵۸ م.
یک‌ بیت‌ در
[۳۵] جاحظ، عمرو بن حیان، البیان‌ و التبیین‌، ج۳، ص۵۴، به‌ کوشش‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌، ۱۳۵۱ ق/ ۱۹۳۲ م.
۱۲ بیت‌ در ۲ بیت‌ در
حارث‌ از شنیدن‌ ابیات‌ او به‌ خشم‌ آمد و به‌ یثرب‌ شتافت‌. (از اینجا نتیجه‌ گرفته‌اند که‌ ابن‌ اطنابه‌ در یثرب‌ می‌زیسته‌ است‌) چون‌ به‌ خانۀ ابن‌ اطنابه‌ رسید ناشناس‌ و به‌ حیله‌ او را از خواب‌ بیدار کرد و بر آن‌ داشت‌ که‌ لباس‌ رزم‌ بپوشد و همراه‌ او به‌ صحرا رود، و آنگاه‌ خود را به‌ او شناساند. ابن‌ اطنابه‌ که‌ بیمناک‌ شده‌ بود، به‌ حیله‌ جان‌ خود را نجات‌ داد تفصیل‌ داستان‌ در: و با اندکی‌ اختلاف‌ در
[۴۱] ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۱، ص۵۵۹.
داستان‌ به‌ اینجا ختم‌ نمی‌شود، زیرا حارث‌ قصیده‌ای‌ در هجای‌ ابن‌ اطنابه‌ می‌سراید و زید الخلیل‌ الطائی به‌ دفاع‌ از او، به‌ قبیلۀ بنومُرّة حمله‌ می‌آورد و حارث‌ و زنش‌ را به‌ اسیری‌ می‌گیرد و قصیده‌ای‌ نیز در آن‌ باب‌ می‌سراید.
این‌ قطعۀ ابن‌ اطنابه‌ ظاهراً در سدۀ ۱ق/ ۷ م، از شهرت‌ بسیاری‌ برخوردار بوده‌ است‌، چنانکه‌ عزّة المَیلاء آن‌ را در «لحنی» که‌ گویا خود ساخته‌ بوده‌، می‌خوانده‌ است‌. در سدۀ ۳ق/ ۹ م‌ نیز سیبویه‌ به‌ یکی‌ از ابیات‌ آن‌ استشهاد کرده‌ است‌. بنابراین‌، مجموع‌ آثاری‌ که‌ اینک‌ از ابن‌ اطنابه‌ به‌ جای‌ مانده‌ (خواه‌ ابیات‌ اصیل‌ و خواه‌ ابیاتی‌ که‌ احتمالاً به‌ نام‌ او ساخته‌اند)، عبارت‌ است‌ از ۳ قطعه‌، یا ۴۰ بیت‌.


(۱) ابن ‌ابی‌الحدید، هبةالله‌ بن محمد، شرح‌ نهج‌البلاغة، بیروت‌، ۱۳۵۹ ق/ ۱۹۴۰ م.
(۲) ابن‌ اثیر، الكامل في التاريخ.
(۳) ابن‌ حزم،‌ علی‌ بن احمد، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق/ ۱۹۸۳ م‌.
(۴) ابن‌ خلکان‌، وفیات‌.
(۵) ابن‌ درید، محمد بن حسن، الاشتقاق‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌، ۱۳۷۸ ق/ ۱۹۵۸ م.
(۶) ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش ادوارد زاخائو، لیدن، ۱۳۲۱ ق/ ۱۹۰۳ م.
(۷) ابن‌ شجری،‌ علی‌ بن محمد، الحماسة، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۵ ق/ ۱۹۲۶ م.
(۸) ابن‌ عبدربه‌، احمد بن‌ محمد، العقد الفرید، بیروت‌، ۱۴۰۲ ق/ ۱۹۸۲ م.
(۹) ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌ بن مسلم، عیون‌ الاخبار، بیروت‌، ۱۳۴۳ ق/ ۱۹۲۵ م.
(۱۰) ابوتمام‌، حبیب‌ بن اوس، الوحشیات‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌ راجکوئی‌، قاهره‌، ۱۹۷۰ م.
(۱۱) ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.
(۱۲) احمد، مختـارالدین‌، حاشیه‌ بر الحماسة البصریة، (نک‌ : بصری‌ در همین مآخذ).
(۱۳) بصری،‌ صدرالدین‌، الحماسة البصریة، به‌ کوشش‌ مختارالدین‌ احمد، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۸۳ ق/ ۱۹۶۴ م.
(۱۴) بکری،‌ ابوعبید، سمط اللآلی‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز یمینی‌، علیگره‌، ۱۳۵۴ ق/ ۱۹۳۶ م.
(۱۵) جاحظ، عمرو بن حیان، البیان‌ و التبیین‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌، ۱۳۵۱ ق/ ۱۹۳۲ م.
(۱۶) جاحظ، عمرو بن حیان، الحیوان‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، بیروت‌، ۱۳۸۸ ق/ ۱۹۶۹ م‌.
(۱۷) رسائل‌ اخوان‌ الصفاء، بیروت‌، دارصادر.
(۱۸) سیبویه،‌ عمرو بن عثمان، الکتاب‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق/ ۱۹۸۳ م.
(۱۹) طبری‌، تاریخ‌، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌، ۱۹۶۰- ۱۹۶۸ م.
(۲۰) مبرد، محمد بن یزید، الکامل‌، بیروت‌، مکتبة المعارف‌.
(۲۱) مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.
(۲۲) نصر بن‌ مزاحم‌، وقعة صفین‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۶۵ ق/ ۱۹۴۶ م.


۱. ابن‌ اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۵۹۴.    
۲. بکری،‌ ابوعبید، سمط اللآلی‌، ج۱، ص۵۷۵، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز یمینی‌، علیگره‌، ۱۳۵۴ ق/ ۱۹۳۶ م.    
۳. طبری‌، تاریخ‌، ج۵، ص۲۴، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌، ۱۹۶۰- ۱۹۶۸ م.    
۴. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۵. ابن‌ شجری،‌ علی‌ بن محمد، الحماسة، ج۱، ص۵۶، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۵ ق/ ۱۹۲۶ م.
۶. ابن‌ حزم،‌ علی‌ بن احمد، جمهرة انساب‌ العرب‌، ج۱، ص۳۶۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق/ ۱۹۸۳ م‌.    
۷. بکری،‌ ابوعبید، سمط اللآلی‌، ج۱، ص۵۷۵، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز یمینی‌، علیگره‌، ۱۳۵۴ ق/ ۱۹۳۶ م.    
۸. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۳۷۴، به کوشش ادوارد زاخائو، لیدن، ۱۳۲۱ ق/ ۱۹۰۳ م.    
۹. ابن‌ حزم،‌ علی‌ بن احمد، جمهرة انساب‌ العرب‌، ج۱، ص۳۶۵، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق/ ۱۹۸۳ م‌.    
۱۰. ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۱، ص۶۶۸-۶۷۱.
۱۱. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص‌۲۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۱۲. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص‌۲۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۱۳. نصر بن‌ مزاحم‌، وقعة صفین‌، ص۳۹۵، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۶۵ ق/ ۱۹۴۶ م.    
۱۴. نصر بن‌ مزاحم‌، وقعة صفین‌، ص۴۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۱۳۶۵ ق/ ۱۹۴۶ م.    
۱۵. مبرد، محمد بن یزید، الکامل‌، ج۴، ص۵۷، بیروت‌، مکتبة المعارف‌.    
۱۶. طبری‌، تاریخ‌، ج۵، ص۲۴، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌، ۱۹۶۰- ۱۹۶۸ م.    
۱۷. ابوتمام‌، حبیب‌ بن اوس، الوحشیات‌، ج۱، ص۷۷، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌ راجکوئی‌، قاهره‌، ۱۹۷۰ م.    
۱۸. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص۹، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۱۹. ابن‌ عبدربه‌، احمد بن‌ محمد، العقد الفرید، ج۱، ص۱۰۴- ۱۰۵، بیروت‌، ۱۴۰۲ ق/ ۱۹۸۲ م.    
۲۰. ابن ‌ابی‌الحدید، هبةالله‌ بن محمد، شرح‌ نهج‌البلاغة، ج۱۸، ص۲۰۳، بیروت‌، ۱۳۵۹ ق/ ۱۹۴۰ م.    
۲۱. ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج۵، ص۲۴۱.
۲۲. ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌ بن مسلم، عیون‌ الاخبار، ج۲، ص۱۲۶، بیروت‌، ۱۳۴۳ ق/ ۱۹۲۵ م.    
۲۳. جاحظ، عمرو بن حیان، الحیوان‌، ج۶، ص۵۴۴، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، بیروت‌، ۱۳۸۸ ق/ ۱۹۶۹ م‌.    
۲۴. رسائل‌ اخوان‌ الصفاء، بیروت‌، ج۱، ص۲۰۹، دارصادر.
۲۵. بصری،‌ صدرالدین‌، الحماسة البصریة، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ مختارالدین‌ احمد، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۸۳ ق/ ۱۹۶۴ م.    
۲۶. احمد، مختـارالدین‌، حاشیه‌ بر الحماسة البصریة، ج۱، ص۳، (نک‌ : بصری‌ در همین مآخذ).
۲۷. ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۶۵۳-۶۵۴.    
۲۸. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص‌ ۲۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۲۹. ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۶۵۳-۶۵۴.    
۳۰. ابن‌ شجری،‌ علی‌ بن محمد، الحماسة، ج۱، ص۵۶ -۵۷، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۵ ق/ ۱۹۲۶ م.
۳۱. بصری،‌ صدرالدین‌، الحماسة البصریة، ج۱، ص۸۶، به‌ کوشش‌ مختارالدین‌ احمد، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۸۳ ق/ ۱۹۶۴ م.    
۳۲. مرزبانی،‌ محمد بن عمران، معجم‌الشعراء، ج۱، ص۲۰۴، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۱۳۷۹ ق/ ۱۹۶۰ م.    
۳۳. ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌ بن مسلم، عیون‌ الاخبار، ج۲، ص۱۸۴، بیروت‌، ۱۳۴۳ ق/ ۱۹۲۵ م.
۳۴. ابن‌ درید، محمد بن حسن، الاشتقاق‌، ج۱، ص۴۵۳، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌، ۱۳۷۸ ق/ ۱۹۵۸ م.
۳۵. جاحظ، عمرو بن حیان، البیان‌ و التبیین‌، ج۳، ص۵۴، به‌ کوشش‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌، ۱۳۵۱ ق/ ۱۹۳۲ م.
۳۶. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۱۷، ص۱۶۸، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.    
۳۷. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۶، ص۱۳، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.    
۳۸. ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۱، ص۶۵۳.    
۳۹. ابن‌ قتیبه‌، عبدالله‌ بن مسلم، عیون‌ الاخبار، ج۲، ص۱۸۴، بیروت‌، ۱۳۴۳ ق/ ۱۹۲۵ م.    
۴۰. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۱۱، ص۸۸۴، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.    
۴۱. ابن‌ اثیر، الکامل‌، ج۱، ص۵۵۹.
۴۲. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۱۷، ص۱۶۸، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.    
۴۳. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۱۱، ص۸۵، بیروت‌، ۱۹۷۰ م.    
۴۴. سیبویه،‌ عمرو بن عثمان، الکتاب‌، ج۳، ص۱۲۹، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ ق/ ۱۹۸۳ م.    



مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن اطنابه»، شماره۲۲.    


رده‌های این صفحه : شاعران عرب جاهلی




جعبه ابزار