• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

آپارتاید

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آپارتاید از جمله مباحث حقوقی می‌باشد و از نظر لغوی به معنای مجزا و جدا نگهداشتن است و در واقع به معنای سیستمی از تبعیض نژادی، مذهبی و قومی و جداسازی اجتماعی می‌باشد که غالبا به وسیله طیف اکثریت (حاکم) نسبت به گروه اقلیت اعمال می‌شود.



واژه آپارتاید (Apartheid) از نظر لغوی به معنای مجزا و جدا نگهداشتن است و در واقع به معنای سیستمی از تبعیض نژادی، مذهبی و قومی و جداسازی اجتماعی می‌باشد که غالبا به وسیله طیف اکثریت (حاکم) نسبت به گروه اقلیت اعمال می‌شود.
[۱] .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶

چنین نظامی غالبا با جداسازی فیزیکی و سرزمینی نژاد‌ها و محروم ساختن برخی از نژاد‌ها از منافع و خدمات عمومی مورد شناسایی قرار می‌گیرد. آپارتاید وضعیتی مشابه بردگی را برمردمی که در چنین شرایطی از حیث نژادی قرار می‌گیرد اعمال می‌نماید.
[۲] .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶
آپارتاید بی‌تردید نقض حقوق بشر محسوب شده و یک جرم بینالمللی می‌باشد. نمونه بارز و مصداق عینی اقدامات مربوط به آپارتاید را می‌توان در پیشینه تاریخی اقداماتی که در آفریقای جنوبی صورت پذیرفته مشاهده نمود.
[۳] .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶
نمونه کنونی این اقدام توسط صهیونیست‌ها با کشیدن دیوار حایل بین فلسطینیان و اسرائیلی‌ها و سایر رفتارهای تبعیض‌آمیز قابل مشاهده است. در ماده۲ کنوانسیون بینالمللی منع و مجازات جرم آپارتاید (نژاد پرستی
[۴] .International Convention on the prevention and Punishment Of the crime of Apartheid، UN GA Res، No، ۳۰۶۸ on ۳۰ NOV، ۱۹۷۳
«جرم آپارتاید» به گونه‌ای خاص و به این شرح تعریف شده است: «از نظر این کنوانسیون، عبارت «جنایت آپارتاید» که شامل سیاست‌ها و اعمال مشابه جدایی نژادی و تبعیض نژادی است نظیر آنچه در آفریقای جنوبی اعمال می‌شود عبارت است از: اعمال غیر انسانی زیر که به منظور استقرار و حفظ سلطه یک گروه نژادی علیه گروه‌های نژادی دیگر صورت می‌گیرد و به طور سیستماتیک آن‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد.


اعمال مزبور عبارتند از:

۲.۱ - انکار حق حیات و آزادی شخصی

انکار حق حیات و آزادی شخصی عضو یا اعضای یک گروه یا گروها از طریق:

۲.۱.۱ - قتل

قتل اعضای یک گروه یا گروه‌های نژادی.

۲.۱.۲ - شکنجه بدنی و روحی

اعمال آزار بدنی و روحی بر اعضای یک گروه یا گروه‌های نژادی، نقض آزادی و کرامت آن‌ها و اعمال شکنجه و رفتار‌های ظالمانه، غیر انسانی و تحقیر آمیز نسبت به آن‌ها.

۲.۱.۳ - زندانی کردن غیر قانونی

توقیف خودسرانه یا زندانی کردن غیر قانونی اعضای یک گروه یا گروه‌های نژادی.

۲.۲ - تحمیل شرایط خاص زندگی

تحمیل عمدی وضعیت و شرایط خاص زندگی بر یک گروه یا گروه‌های نژادی به منظور از بین بردن تمام یا بخشی از آنها.

۲.۳ - ممانعت از شرکت در امور کشور

هر گونه اقدام قانونگذاری یا اقدامات دیگر به منظور ممانعت از شرکت یک گروه یا گروه‌های نژادی در امور سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور و ایجاد عمدی شرایطی که مانع رشد گروه‌های نژادی می‌گردد، به ویژه با انکار حقوق و آزادی‌های اساسی آن‌ها نظیر حق کار، حق داشتن اتحادیه، حق آموزش، حق ترک کشور و بازگشت به آن، حق تابعیت، حق آزادی رفت و آمد و انتخاب محل اقامت، حق آزادی عقیده و بیان و حق آزادی اجتماعات.

۲.۴ - مرزبندی‌های نژادی

هر گونه اقدام و از جمله اقدام قانون گذاری که به منظور تقسیم مردم به مرزبندی‌های نژادی طراحی شده باشد و ایجاد محله‌ها و اماکن جدا‌گانه برای گروه‌های نژادی و ممانعت از ازدواج مختلط نژاد‌های مختلف و مصادره املاک گروه یا گروه‌های نژادی یا اعضای یک گروه.

۲.۵ - استثمار و بهره‌کشی

استثمار و بهره‌کشی از کار اعضای یک گروه یا گروه‌های نژادی و یا واداشتن آن‌ها به کار اجباری.

۲.۶ - تعقیب و محرومیت

تعقیب سازمانها و اشخاص و محروم کردن آن‌ها از حقوق و آزادی‌هایشان به خاطر مخالفت با آپارتاید.»
[۵] مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۳ـ۹۲.

به این ترتیب کنوانسیون بینالمللی منع و مجازات جرم نژادپرستی (آپارتاید)، آپارتاید را جنایت علیه بشریت و ناقض اصول حقوق بینالملل و اهداف و اصول سازمان ملل و تهدید جدی صلح و امنیت بینالمللی اعلام نموده است. آپارتاید، جدایی نژادی و در واقع نژادپرستی است و به یک معنی شامل مفهوم تبعیض نژادی می‌باشد ولی آنچه در کنوانسیون مزبور مطرح شده، مفهوم و منظور خاصی از نوع تبعیض نژادی بوده که با توجه به آنچه در آفریقای جنوبی در جریان بود، مد‌نظر قرار داده شد.
[۶] شریفیان، جمشید، راهبرد جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق بشر در سازمان ملل متحد، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۰، چاپ اول، ص۱۳۴ـ۱۳۳.



به طور کلی ممنوعیت آپارتاید، جدایی نژادی و در واقع تبعیض نژادی که به یک معنی مشمول مفهوم تبعیض نژادی است هم در منشور ملل متحد
[۷] .United Nations Charter signed on ۲۶ June ۱۹۴۵ entered into force on ۲۴ October ۱۹۴۵ art، ۱
و در اعلامیه جهانی حقوق بشر
[۸] .Universal Declaration of Human Rights، UN GA Res، ۲۱۷ A (III) on ۱۰ Dec ۱۹۴۸، art، ۲
و میثاقین
[۹] .International Covenant on Economic، Social and Cultural Rights (۱۹۶۶) art، ۲; Internalional Covenant on Civil and Political Rights (۱۹۶۶) art، ۲
مطرح شده و به طور خاص هم در کنوانسیون بینالمللی محو و منع هر نوع تبعیض نژادی
[۱۰] .International Convention on the Elimination of all forms of Racial Discrimination، UN GA Res، ۲۱۰۶ A (xx) on ۲۱ Des، ۱۹۶۵
مورد تاکید قرار گرفته است. به این ترتیب ممنوعیت آپارتاید و هر گونه نژادپرستی و تبعیض نژادی به گونه‌ای کلی تحت اصل عدم تبعیض (Non-Discrimination) در نظام حقوق بشر امری مسلم و پذیرفته شده است.
[۱۱] .Nihal Jayawickrama، the Judicial Application of Human Rights law National، Regional and International Jurisprudence، Cambridge University press، first published، ۲۰۰۲، PP، ۱۷۴_ ۱۷۹
با وجود تمامی این تلاش‌ها در عرصه بینالمللی باز هم نژادپرستی در برخی نظام‌ها وجود داشته و دارد. لذا در پی ادامه تلاش‌های مداوم و مستمر سازمان ملل متحد برای از بین آپارتاید و سیاست نژادپرستی و جدایی نژادی به ویژه آنچه در کشور آفریقای جنوبی وجود داشت، مجمع عمومی سازمان ملل در ۳۰ نوامبر ۱۹۷۳ طی قطعنامه شماره ۳۰۶۸ کنوانسیون بینالمللی منع و مجازات جرم نژادپرستی (آپارتاید) را به تصویب رساند. در ماده ۳ این کنوانسیون ضمن جرم انگاری این عمل، شرکت یا تشویق و همکاری و توطئه برای ارتکاب این جرم را نیز جرم محسوب نموده و مطابق ماده ۵ کنوانسیون مزبور متهم به این جرم قابل محاکمه در مرجع صالح می‌باشد.
[۱۲] مهرپور، حسین، نظام بین اللملی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۳ـ۹۱.



مطابق آیات و روایات، دین اسلام همه انسان‌ها را در کرامت ذاتی برابر دانسته و همه افراد بشر را در مبدا خلقت و ماده اصلی خلقت و ماهیت و مختصاتی که دارند یکسان دانسته و هیچ گونه تبعیضی را بر اساس نژاد به رسمیت نشناخته و بلکه در نقطه مقابل چنین تبعیضی را به شدت مورد نکوهش قرار داده است. در راستای همین تعالیم اسلامی در ماده ۱ اعلامیه اسلامی حقوق بشر (قاهره) آمده؛ «همه مردم در اصل شرافت انسانی و تکلیف و مسؤولیت برابرند بدون هیچ گونه تبعیضی از لحاظ نژاد ‌یا رنگ یا..» و در بند د ماده ۲۲ اعلامیه مزبور هم صریحاٌ بیان شده؛ «بر‌انگیختن احساسات قومی یا مذهبی و یا هر چیزی که منجر به بر انگیختن هر نوع حس تبعیض نژادی گردد جایز نیست.» موضع‌گیری کلی جمهوری اسلامی ایران در قبال این مساله را نیز می‌توان در بند ۹ و ۱۴ اصل سوم قانون اساسی مشاهده نمود که در آن رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینه‌ها و تساوی عموم افراد ملت در برابر قانون و دادگاه و... جزء وظایف عمده حاکمیت بر شمرده شده و در اصل نوزدهم نیز صریحأ بر برخورداری همه مردم ایران از حقوق مساوی و نفی هر گونه تبعیض بر اساس رنگ، نژاد، زبان و مانند این‌ها تأکید شده است. علاوه بر این دولت جمهوری اسلامی ایران با تصویب مجلس شورای اسلامی در بهمن ماه ۱۳۶۳ و تایید شورای نگهبان به کنوانسیون بینالمللی منع و مجازات جرم نژادپرستی (آپارتاید) (۱۹۷۳) ملحق شده و هیچ گونه حق شرطی نسبت به آن اعلام ننموده است.
[۱۹] مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۴.

بدین ترتیب آنچه از مجموعه نگرش‌های حقوقی بشری در سطوح مختلف به آپارتاید برداشت می‌شود این که هر گونه اقدامی مبنی بر تبعیض نژادی امری مذموم و ضد اخلاقی به شمار آمده که مطابق مقررات و موازین بینالمللی، منطقه‌ای و ملی ممنوع شده و قابل تعقیب و مجازات می‌باشد. اما با وجود وضع تمامی مقررات مختلف باز هم عملا در پاره‌ای از جوامع اشکال مختلفی از تبعیض نژادی در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، آموزشی و... مشاهده می‌شود.


۱. .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶
۲. .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶
۳. .H، Victor conde، A Handbook of International Human Rights Terminology، Second Edition & ۲۰۰۲، newyork، P، ۱۶
۴. .International Convention on the prevention and Punishment Of the crime of Apartheid، UN GA Res، No، ۳۰۶۸ on ۳۰ NOV، ۱۹۷۳
۵. مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۳ـ۹۲.
۶. شریفیان، جمشید، راهبرد جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق بشر در سازمان ملل متحد، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۰، چاپ اول، ص۱۳۴ـ۱۳۳.
۷. .United Nations Charter signed on ۲۶ June ۱۹۴۵ entered into force on ۲۴ October ۱۹۴۵ art، ۱
۸. .Universal Declaration of Human Rights، UN GA Res، ۲۱۷ A (III) on ۱۰ Dec ۱۹۴۸، art، ۲
۹. .International Covenant on Economic، Social and Cultural Rights (۱۹۶۶) art، ۲; Internalional Covenant on Civil and Political Rights (۱۹۶۶) art، ۲
۱۰. .International Convention on the Elimination of all forms of Racial Discrimination، UN GA Res، ۲۱۰۶ A (xx) on ۲۱ Des، ۱۹۶۵
۱۱. .Nihal Jayawickrama، the Judicial Application of Human Rights law National، Regional and International Jurisprudence، Cambridge University press، first published، ۲۰۰۲، PP، ۱۷۴_ ۱۷۹
۱۲. مهرپور، حسین، نظام بین اللملی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۳ـ۹۱.
۱۳. اسراء/سوره۱۷، آیه۷۰.    
۱۴. نسا/سوره۴، آیه۱.    
۱۵. حجر/سوره۱۵، آیه۲۶.    
۱۶. نحل/سوره۱۶، آیه۴.    
۱۷. حجر/سوره۱۵، آیه۲۹.    
۱۸. ص/سوره۳۸، آیه۷۲.    
۱۹. مهرپور، حسین، نظام بینالمللی حقوق بشر، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۳، چاپ دوم، ص۹۴.



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «آپارتاید Apartheid»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۹/۱۱/۰۶.    






جعبه ابزار