گیاه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
گیاه، آنچه از
زمین میروید و موجودی زنده و تحریکپذیر است که به محرکها -هر چند به کندی - پاسخ میدهد؛ لیکن خود به خود حرکت ندارد.
از آن در بابهای
طهارت،
صلات،
صوم،
زکات،
حج،
تجارت،
مزارعه،
مساقات،
شرکت،
غصب و
احیاء موات سخن گفتهاند.
احکام گیاه در بابهایی از
فقه بیان شده است.
زمین از مُطهِّرات است؛ لیکن بنابر
قول مشهور، راه رفتن روی گیاهان و علفهایی که زمین را پوشانده است، مطهِّر و پاک کننده شیء نجس نیست، مگر اینکه به حدی کم باشد که مانع صدق عنوان راه رفتن روی زمین نباشد.
به قول مشهور، گیاه از چیزهایی است که در صورت نجس شدن با تابش
آفتاب بر آن پاک میشود، به شرط آنکه از زمین کنده نشده باشد.
تیمم کردن بر گیاهان صحیح نیست.
گذاشتن دو شاخه تر و تازه بدون برگ در
کفن میت مستحب است.
آیا نمازگزار در حال اختیار میتواند
عورت خود را با گیاه و برگ درختان بپوشاند یانه؟ مسئله محل اختلاف است؛ اما در حال
اضطرار (نداشتن پوششی جز آن) اشکال ندارد.
سجده بر گیاهی که از زمین میروید و خوردنی و پوشیدنی انسانها نیست صحیح است.
آیا سجده بر گیاهی که در بعضی فصول یا برخی مناطق خوراک انسان است و در بعض دیگر نیست، صحیح است یا نه؟ اختلاف است.
به تصریح جمعی، سجده بر گیاهانی که از زمین نمیرویند، بلکه بر روی
آب میرویند، صحیح نیست.
برخی در صحت سجده بر چنین گیاهانی تردید و توقف کردهاند.
نقاشی کردن
مسجد به انواع گلها و بوتهها
مکروه است.
از میان گیاهان، به
گندم،
جو،
خرما و
کشمش با شرایطی
زکات تعلق میگیرد. در سایر گیاهان، چنانچه به صورت پیمانهای یا وزنی داد و ستد شوند و نیز در گیاهانی که زود فاسد میشوند، همچون سبزیها، زکات مستحب است.
بوییدن گیاهان معطر، بویژه گل نرگس بر روزهدار مکروه است.
بوییدن آنها بنابر قول مشهور بر
معتکف حرام است.
به قول مشهور، استفاده از گیاهان خوش بو؛ اعم از
خوردن،
بوییدن و حمل آنها بر
محرم مکروه است. قول مقابل مشهور حرمت آن است.
جویدن گیاه
اذخر هنگام دخول
حرم،
مکّه و
مسجد الحرام مستحب است.
بریدن و کندن گیاه حرم، حرام است؛ جز اذخر و گیاهانی که خود
انسان کاشته یا در ملک او پس از حصول ملکیت، روییده باشد. در جواز قطع و کندن گیاهان خشکیده اختلاف است؛
چنانکه حرمت یا کراهت قطع گیاهان حرم
مدینه اختلافی است.
گیاهان در ملکیت، تابع زمیناند. بنابراین، کسی که مالک زمینی است، گیاهان روییده در آن زمین نیز ملک او خواهد بود.
فروش
میوه بر
درخت در صورتی که گل آن ریخته و دانهاش بسته شده باشد، صحیح است.
فروختن خوشه گیاهان، مانند خوشه گندم، جو، و
برنج قبل از بسته شدن دانههای آن صحیح نیست.
خرید و فروش سموم گیاهی با داشتن منفعت عقلایی جایز است.
کاشتن درخت؛ بویژه درخت میوه مستحب است.
از عقود مشروع،
عقد مزارعه است که عبارت است از قرار دادی میان مالک زمین یا کسی که اختیاردار زمین است و میان زارع (برزگر)؛ بدینگونه که مالک، زمین را برای
کشاورزی در اختیار زارع میگذارد و او در عوض، بخشی معین از درآمد آن را به مالک میدهد.
از عقود مشروع،
عقد مساقات؛ یعنی باغبان گرفتن است؛ بدینگونه که مالک، درختان میوه خود را تا زمانی معین به دیگری واگذار میکند و او در مقابل سهمی از میوه، درختان را آبیاری و رسیدگی مینماید.
گردآوری گیاهان از زمینهای مباح -که ملک کسی نیست ـ موجب تملک آنها میشود. در اینکه قصد تملک لازم است یا ملکیت بدون قصد تملک نیز حاصل میشود و نیز در اینکه در حصول ملکیت، مباشرت در جمع کردن نیز شرط است و اجیر کردن دیگری برای این کار، موجب حصول ملکیت نیست یا مباشرت، شرط نمیباشد، مسئله محل اختلاف است.
گیاه حاصل از بذر غصبی از آنِ مالک بذر است نه غاصب. برخی قدما تبدیل بذر به گیاه را موجب تلف بذر و غاصب را ضامن مثل آن دانستهاند.
خوردن از میوه درخت، بوته گیاه و یا زراعت دیگری برای رهگذر، بدون اجازه مالک آن، با شرایطی جایز است. خوردن گیاهان زیانبار، همچون گیاهان سمی حرام است.
هر مسلمانی که بر قطعهای از زمینهای موات، برای استفاده از گیاهان آن استیلا پیدا کند، در استفاده از آن قطعه نسبت به سایر مسلمانان حق اولویت دارد و دیگران نمیتوانند مزاحم او شوند.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسلام)، ج۷، ص۳۰۵.
