قول دیگر آنکه در اوایل قرن پنجم، در ریپسر پولاد، از اتباع بُوَیهیان ( آل بویه )، یاغی شد و تولیتاصفهان را به او دادند و تخت فولاد منسوب به پدر اوست که تخته سنگی ساخته بود و بر روی آن مینشست.
[۶]محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۲۲، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش.
[۷]مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۱، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
به گفته جمشید مظاهری، تخته سنگ مذکور منسوب به استاد فولادِ حلوایی است که سنگ گور وی با تاریخمحرّم سال ۹۵۹ هم اکنون در حیاط مرکز تلفن تخت فولاد واقع است.
استاد فولاد ظاهراً از فِتیان روزگار خود بوده است و مردم او را از اولیا میدانند و از کرامات او حکایت میکنند.
[۸]محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، یادداشتهای مظاهری، ص۲۱۱ـ۲۱۲، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش.
در سدههای هفتم وهشتم شماری از عرفای بزرگ ــ که در آن عصر معمولاً به «بابا» یا «عمو» شهرت داشتند ــ در تخت فولاد ساکن شدند که مشهورترین آنان بابا رکن الدین بود.
در مجاورت قبر بابا رکن الدین اتاقهایی متصل به هم وجود داشته است که در یکی از آنها، معروف به چله خانه، سابقاً مرتاضانچله نشینی میکردهاند.
[۲۱]لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۵۰۰، اصفهان ۱۳۴۴ ش.
در نیم قرن اخیر در این منطقه تحولاتی روی داده است که از مهمترین آنهاست:
تغییر بافت معماری و شهرسازی ؛
در محدوده شهری قرارگرفتن تخت فولاد، بویژه سکونت جمع کثیری از حاشیه نشینان شهر در جوار مقابر و تکایای آن؛
ایجاد بناها و بقاع جدید در آنجا.
در طی سالها، تعداد زیادی از تکیهها و قبرهای تخت فولاد تخریب شده است، از جمله تکیه نواب، قبرفاضل اردستانی از علمای عهد صفوی، قبر ضیاءشاعر و خطاط، قبر دامیشاعر، سردابِ اعقاب میرمحمدصادق موسوی خواجویی در جنوب تکیه خاتون آبادیها و قبر ملاعبدالقادر عاشق آبادی، عارفمشهور اواخر عهد صفوی.
اراضی این مکانها یا به خانه و مغازه تبدیل شده یا به سبب تعریض خیابان و تسطیح جاده از میان رفته است.
[۳۵]مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۲۲، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
[۳۶]مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۲۴، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
تخت فولادِ کنونی از جنوب به خیابانهای سعادت آباد و خیابان سجاد، از غرب به خیابان جهانگیرخان قشقایی، از شمال به کوچهتکیه میر و کوچه شهید مصطفی کیانی و از شرق و جنوب شرقی به بخش دیگری از خیابان سجاد محدود است و برخی تکیهها و مقابر از این محدوده بیرون اند.
بین تکایا و مقابر محدوده تخت فولاد، منازل مسکونی متعددی به صورت حاشیه نشین وجود دارد.
در سالهای اخیر نمازهای اعیاد، به امامتآیت اللّه شیخ عباسعلی ادیب، در مکان مصلاّی این منطقه اقامه شده است.
پیشینه معنوی، رخدادهای عبادی و آیینی، وجود مساجد و زیارتگاهها و مصلاّیِ وسیعِ در حال ساخت با بنایی بسیار عظیم و معماری ویژه و مأذنههای بسیار بلند، گواه توجه خاص به منطقه در دوران کنونی است.
از جمله آثار نقاشی قدیمی در این گورستان: تصویری از شیخ بهایی و میرفندرسکی اثر سیدحسین، در حجره آرامگاه سران بختیاری و دو تصویر از رکن الملک بر کاشی مجاور آرامگاه وی در مسجد رکن الملک است.
از نمونه های کم نظیر هنر سنگ تراشی در تخت فولاد: سنگ قبر آقامحمد بیدآبادی از استاد محمدعلی و سنگ قبر شیخ محمدتقی نجفی اصفهانی، صاحب هدایة المسترشدین، از استاد محمدرضا، پسر استاد محمدعلی و سنگ قبر حسینقلی خان ایلخان بختیاری در تکیه میر و کتیبه حجاری شده سردرِ مسجد مصلاّی تخت فولاد است.
[۳۹]جلال الدین همائی، تاریخ اصفهان، ج۱، ص۳۵۶ـ۳۵۷، هنر و هنرمندان، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران ۱۳۷۵ ش.
مقصوره کوچک مسجد مصلاّ که متعلق به دوره آق قوینلو و شاید یکی دو قرن قبل از آن بوده، متأسفانه در نوسازی اخیر مسجد تخریب شده است.
[۴۰]مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۳۳، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
نگارگری، طراحی و نقش اندازی قبور بزرگان و دیگر قبور گورستان ــ که برخی نشان دهنده شغلِ متوفی است ــ و نیز خطوط نوشته شده بر صدها سنگ قبر، از آثار ارزشمند این گورستان در دورههای مختلف است.
(۱) محمدمهدی بن محمدرضا ارباب اصفهانی، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران ۱۳۴۰ش.
(۲) حبیب اللّه بزرگزاد، جشنها و اعیاد ملی و مذهبی در ایران قبل از اسلام، اصفهان ۱۳۵۰ ش.
(۳) عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، اصفهان ۱۳۴۳ ش.
(۴) حسین بن محمدابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان، چاپ منوچهر ستوده، اصفهان ۱۳۴۲ ش.
(۵) محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش.
(۶) محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان وری و همه جهان، (اصفهان) ۱۳۲۱ش.
(۷) خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السّادات.
(۸) ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، تهران ۱۳۵۲ ش.
(۹) ژان شاردن، سیاحتنامه شاردن: سازمان نظامی و سیاسی و مدنی ایران، ترجمه محمدعباسی، ج۸، تهران ۱۳۴۵ش.
(۱۰) سیروس شفقی، جغرافیای اصفهان، اصفهان ۱۳۵۳ش.
(۱۱) مسعودمیرزا بن ناصر ظلّ السلطان، خاطرات ظل السلطان، چاپ حسین خدیوجم، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۱۲) منوچهر قدسی، خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، اصفهان ۱۳۷۸ش.
(۱۳) انگلبرت کمپفر، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران ۱۳۶۰ش.
(۱۴) عبدالکریم بن مهدی گزی برخواری، تذکرة القبور، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم ۱۳۷۱ش.
(۱۵) مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
(۱۶) جلال الدین همائی، تاریخ اصفهان، ج۱: هنر و هنرمندان، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۱۷)لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان ۱۳۴۴ ش.
۱. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۷۰، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۲. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۱۴، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۳. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۷۰، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۴. ↑ لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۴۹۳، اصفهان ۱۳۴۴ ش. ۵. ↑ عبدالکریم بن مهدی گزی برخواری، تذکرة القبور، ج۱، ص۳۴ـ ۳۵، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم ۱۳۷۱ش. ۶. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۲۲، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۷. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۱، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۸. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، یادداشتهای مظاهری، ص۲۱۱ـ۲۱۲، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۹. ↑ لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۴۹۳، اصفهان ۱۳۴۴ ش. ۱۰. ↑ ژان شاردن، سیاحتنامه شاردن: سازمان نظامی و سیاسی و مدنی ایران، ج۱، ص۶۹ـ۷۰، ترجمه محمدعباسی، ج۸، تهران ۱۳۴۵ش. ۱۱. ↑ عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، ج۱، ص۴۴، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۱۲. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۷۳، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۱۳. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۴، ص۴۴۴، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۱۴. ↑ خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء و السّادات، ج۱، ص۱۹. ۱۵. ↑ محمدمهدی بن محمدرضا ارباب اصفهانی، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، ج۱، ص۴۷، چاپ منوچهر ستوده، تهران ۱۳۴۰ش. ۱۶. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۹، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۱۷. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان وری و همه جهان، ج۱، ص۷۷، (اصفهان) ۱۳۲۱ش. ۱۸. ↑ حبیب اللّه بزرگزاد، جشنها و اعیاد ملی و مذهبی در ایران قبل از اسلام، ج۱، ص۱۰۶ـ ۱۰۸، اصفهان ۱۳۵۰ ش. ۱۹. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۴، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۲۰. ↑ مسعودمیرزا بن ناصر ظلّ السلطان، خاطرات ظل السلطان، ج۱، ص۳۸۰ـ۳۸۱، چاپ حسین خدیوجم، تهران ۱۳۶۸ ش. ۲۱. ↑ لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۵۰۰، اصفهان ۱۳۴۴ ش. ۲۲. ↑ ژان شاردن، سیاحتنامه شاردن: سازمان نظامی و سیاسی و مدنی ایران، ج۱، ص۱۲۱، ترجمه محمدعباسی، ج۸، تهران ۱۳۴۵ش. ۲۳. ↑ عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، ج۱، ص۴۴ـ۴۶، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۲۴. ↑ عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، ج۱، ص۴۹، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۲۵. ↑ عباس بهشتیان، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، ج۱، ص۵۸ ـ۵۹، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۲۶. ↑ عباس بهشتیان، ج۱، ص۴۰، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۲۷. ↑ عباس بهشتیان، ج۱، ص۴۲، بخشی از گنجینه آثار ملی ایران، اصفهان ۱۳۴۳ ش. ۲۸. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۶۰ـ۱۶۱، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۲۹. ↑ محمدمهدی بن محمدرضا ارباب اصفهانی، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، ج۱، ص۴۳ـ۴۴، چاپ منوچهر ستوده، تهران ۱۳۴۰ش. ۳۰. ↑ حسین بن محمدابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ج۱، ص۳۳ـ۳۴، چاپ منوچهر ستوده، اصفهان ۱۳۴۲ ش. ۳۱. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۴۳، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۳۲. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، ص۱۴۳، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۳۳. ↑ لطف اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص۸۰۵ ـ۸۰۶، اصفهان ۱۳۴۴ ش. ۳۴. ↑ سیروس شفقی، جغرافیای اصفهان، اصفهان ۱۳۵۳ش. ۳۵. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۲۲، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۳۶. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۲۲۴، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش. ۳۷. ↑ ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ج۱، ص۲۱، تهران ۱۳۵۲ ش. ۳۸. ↑ محمدحسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ج۲، یادداشتهای مظاهری، ص۲۱۱ـ۲۱۲، چاپ جمشید مظاهری، اصفهان ۱۳۷۸ش. ۳۹. ↑ جلال الدین همائی، تاریخ اصفهان، ج۱، ص۳۵۶ـ۳۵۷، هنر و هنرمندان، چاپ ماهدخت بانو همایی، تهران ۱۳۷۵ ش. ۴۰. ↑ مصلح الدین مهدوی، لسان الارض، ج۱، ص۳۳، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان ۱۳۷۰ش.
