• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ولایت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


منبع: ولایت (مقاله‌دوم)
مقالات مرتبط: ولی (مقالات مرتبط).


ولایت به معنای سلطنت بر دیگری و تصرف در امور او است، که در فقه موضوع احکامی قرار گرفته است.
در یک تقسیم‌بندی ولایت به سه قسم تکوینی، تشریعی و شرعی تقسیم شده است. و شارع از جهت شرعی برای عده‌ای از افراد، سلطنت و سرپرستی افراد دیگر را قرار داده که عبارتند از حاکم شرع؛ پدر و جد پدری؛ وصی؛ عدول مؤمنان و مولا، که این افراد اختیارتی را نسبت به دیگران دارند.
در فقه از این نوع ولایت (ولایت شرعی) در ابوابی چون طهارت، تجارت، حجر، وصیت، نکاح و قضاء سخن گفته‌اند.


واژه ولایت همراه مشتقاتش در قرآن کریم بسیار به کار رفته است. برخی لغویان گفته‌اند: ولایت به کسر واو، مصدر «والی» و به فتح آن، مصدر «موالات» است.
[۱] فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، واژه «ولی».    
بنابراین، وِلایت به معنای امارت و وَلایت به معنای دوستی خواهد بود. برخی دیگر گفته‌اند: ولایت به فتح واو مصدر و به کسر آن اسم است، مانند اِمارت و نِقابت؛ چه اینکه وِلایت اسم کاری است که انسان متولّی و عهده‌دار آن شده است.
[۲] جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، واژه «ولی».    
برخی نیز ولایت به کسر و فتح واو را به یک معنا دانسته‌اند.
[۳] حمیری، نشوان، شمس العلوم، ج۱۱، ص۲۵۹.    

وِلایت در لغت به معنای سلطنت و نُصرت (یاری کردن) آمده است.
[۴] ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، واژه «ولی».    

ولیّ که از ولایت گرفته شده، از نام‌های مبارک خداوند و به معنای یاری کننده و نیز متولّی و عهده‌دار امور عالم و خلایق است. برخی گفته‌اند: در معنای ولایت، تدبیر و قدرت و تصرف نهفته است و تا زمانی که این سه در کسی جمع نشود، عنوان والی یا ولیّ بر او اطلاق نمی‌شود.
[۵] ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة، واژه «ولا».    

در فقه، ولایت به معنای سلطنت بر غیر و نفوذ تصرفات دارنده ولایت [ولی] در امور مولّی علیه موضوع احکامی قرار گرفته است.
[۶] آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقیه، ج۳، ص۲۱۰.    


ولایت به سه قسم تکوینی، تشریعی و شرعی تقسیم شده است.

۲.۱ - ولایت تکوینی

ولایت تکوینی عبارت است از ولایت در تکوین و ایجاد خلق و شئون مرتبط با آن؛ یعنی سلطنت بر کائنات و نفوذ تصرف در آنها با آفریدن، روزی دادن، میراندن، زنده کردن و دیگر امور مرتبط با آفرینش. این نوع ولایت، به خدای تعالی اختصاص دارد و در این نوع سلطنت و تصرفات، شریکی برای او نیست؛ چنان‌که در قرآن کریم آمده است:

(اللهُ الَّذی خَلَقَکُم ثُمَّ رَزَقَکُم ثُمَّ یُمیتُکُم ثُمَّ یُحییکُم هَل مِن شُرَکائِکُم مَن یَفعَلُ مِن ذلِکُم مِن شَیءٍ سُبحانَهُ وَ تَعالیٰ عَمّا یُشرِکُونَ)

[۷] روم/سوره۳۰، آیه۴۰.    
«خدا است که شما را آفرید؛ آنگاه به شما روزی داد؛ سپس شما را می‌میراند و پس از آن شما را زنده می‌کند. آیا از معبودان شما کسی هست که چیزی از این (کارها) را انجام دهد؟ او منزه و برتر است از اینکه به او شرک ورزند».
ولایت تکوینی برای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل بیت او ‌نیز ثابت است و این منافاتی با اختصاص آن به خدای تعالی ندارد؛ زیرا ولایت آنان غیر ولایت خدای تعالی نیست؛ بلکه آنان ایادی و کارگزاران خدا در جریان فیض در خلق هستند؛ از این‌رو، ولایتشان همان ولایت خدای تبارک و تعالی است.
[۸] آملی، محمدتقی، مصباح الهدی، ج۱۰، ص۳۷۰.    
[۹] تبریزی،‌ میرزا جواد، صراط النجاة، ج۳، ص۴۱۹.
[۱۰] تبریزی،‌ میرزا جواد، صراط النجاة، ج۳، ص۴۳۳.
[۱۱] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۳، ص۳۷۰.    


۲.۲ - ولایت تشریعی

ولایت تشریعی عبارت است از ولایت و سلطنت بر تشریع حکم و قانون‌گذاری و نفوذ آن. این نوع ولایت نیز به خدای تعالی که آفریننده، مالک و عالِم به مصالح و مفاسد بندگان است، اختصاص دارد و در این جهت شریکی برای او نیست؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید:

(اِنِ الحُکمُ اِلّا للهِ)

[۱۲] انعام/سوره۶، آیه۵۷.    
«فرمان و حکم فقط برای خدای است.» بنابراین، تنها حکمی که خدای تعالی جعل و تشریع کرده، نافذ و واجب الاطاعه است. این نوع ولایت نیز برای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل بیت او ثابت است و ثبوت آن برای آن بزرگواران منافاتی با اختصاص آن به خداوند ندارد؛ زیرا ولایت آنان همان ولایت خدای تعالی و ایشان ایادی او در تشریع احکام‌اند.
[۱۳] غروی اصفهانی، محمدحسین، حاشیة کتاب المکاسب، ج۲، ص۳۷۹.    
[۱۴] نائینی، محمدحسین، المکاسب و البیع، ج۲، ص۳۳۲.    
[۱۵] آملی، محمدتقی، مصباح الهدی، ج۱۰، ص۳۷۰.    

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُم عَنهُ فَانتَهُوا)

[۱۶] حشر/سوره۵۹، آیه۷.    
«و (از اموال و احکام و معارف دینی) آنچه را پیامبر به شما عطا کرد بگیرید و از آنچه شما را نهی کرد باز ایستید».
امام جواد (علیه‌السّلام) در روایتی پس از بیان تفویض امر خلق به رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل بیت (علیهم‌السّلام)، می‌فرماید: «ایشان قائم مقام خدای تعالی هستند؛ حلال می‌کنند آنچه را که بخواهند و حرام می‌کنند آنچه را که بخواهند و انجام نمی‌دهند مگر آنچه خدا بخواهد».
[۱۷] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۵، ص۲۵.    
بخش پایانی روایت نیز بیانگر همین مطلب است و اینکه آن بزرگواران محل (و ظرف) مشیت خدای تعالی هستند و خواست و اراده آنان جز خواست و مشیت الهی نیست. بنابراین، حکم آنان نافذ است و سرپیچی از آن جایز نیست. این دو قسم از ولایت، موضوع ولایت مطرح در فقه نیست.

۲.۳ - ولایت شرعی

ولایت شرعی نوعی سلطنت و سرپرستی است که شارع مقدس با شرایطی برای این اشخاص قرار داده است: حاکم شرع؛ پدر و جد پدری؛ وصی؛ عدول مؤمنان و مولا.
[۱۸] صیمری بحرانی، مفلح، غایة المرام، ج۲، ص۴۴۴.    


چنانچه مقصود از حاکم شرع، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و اهل بیت آن حضرت (علیهم‌السّلام) باشند، بدون شک آنان به عنوان حاکم شرع دارای ولایت مطلق در همه شئون خلق از جان، مال و عِرض آنان می‌باشند. قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید:

(اَطیعُوا اللهَ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم)

[۱۹] نساء/سوره۴، آیه۵۹.    
«از خدا اطاعت کنید و (نیز) از پیامبر و صاحبان امر خودتان اطاعت کنید». بنابراین، اطاعت از رسول خدا و صاحبان امر که اهل بیت آن حضرت هستند، در همه آنچه امر یا نهی می‌کنند واجب خواهد بود. و نیز می‌فرماید:

(النَّبِیُّ اَولیٰ بِالمُؤمِنینَ مِن اَنفُسِهِم)

[۲۰] احزاب/سوره۳۳، آیه۶.    
«پیامبر، نسبت به مؤمنان از خودشان اولی و سزاوارتر است.»
معنای اینکه رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است، این است که آن حضرت در جان، مال و عِرض مؤمنان اولی به تصرف از خودشان است و این مقام برای جانشینان او؛ یعنی امامان معصوم (علیهم‌السّلام) نیز ثابت است.
چنانچه مراد از حاکم شرع، ولی فقیه جامع شرایط باشد، بدون شک، گستره ولایت و نیز اطاعت از او به گستره ولایت معصوم (علیه‌السّلام) نمی‌رسد؛ چنان که بدون شک، فقیه در امر قضاوت و شئون مرتبط با قضا دارای ولایت است؛ لیکن در افزون بر آن، مسئله اختلافی است.
(ببینید: ولایت فقیه)


پدر و جد پدری در همه شئون فرزندان نابالغشان، جز طلاق همسر آنان و ولایت دارند.
[۲۱] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۲۲.    
[۲۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۰۱.    
[۲۳] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۳۹۶.    
[۲۴] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۷۲.    
[۲۵] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۵.    
[۲۶] خوئی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج۲، ص۲۱.    
[۲۷] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۲۶.    
[۲۸] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة، ص۸۹.    

بر ولیّ واجب است کودکان خود را تربیت دینی کند و از آنچه موجب فساد اخلاق و اعتقاد آنان می‌شود، باز دارد. ضمن اینکه می‌تواند امر تربیت و آموزش فرزندان خود را در فراگیری حرفه و صنعت، قرائت قرآن، خط، حساب و سایر علوم سودمند به مربی و معلمی امین بسپارد.
[۲۹] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۳۰.    

پدر و جد پدری بر فرزند بالغِ دیوانه‌ای که دیوانگی‌اش متصل به زمان بلوغ است، ولایت دارند و در صورت پدید آمدن جنون پس از بلوغ، در ثبوت ولایت برای آن دو یا حاکم اختلاف است.
[۳۰] شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۷، ص۱۴۴.    
[۳۱] موسوی عاملی، سید محمد بن علی، نهایة المرام، ص۶۹.    
[۳۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۸۶ – ۱۸۷.    

اگر فرزندِ بالغ سفیه باشد، در صورت پیدایی سفاهت پس از بلوغ، حاکم بر او ولایت دارد، نه پدر و جد پدری، لیکن در فرض اتصال سفاهت به زمان بلوغ، در اینکه ولایت برای حاکم ثابت است یا برای پدر و جد پدری، اختلاف است.
(ببینید: سفاهت)

ولایت پدر و جد پدری بر پسر با بلوغ و رشد او پایان می‌یابد. همچنین است دختر مگر در امر ازدواج که در صورت باکره بودن وی، در ثبوت ولایت آن دو در این امر، اختلاف است.
(ببینید: باکره)
(ببینید: بیوه)

بنابر مشهور، ولایت جد منوط به حیات پدر نیست. بنابراین، در صورت فوت پدر نیز ولایت جد استمرار می‌یابد.
[۳۳] محقق حلی، المختصر النافع، ص۱۷۳.    
[۳۴] علامه حلی، قواعد الاحکام، ج۳، ص۱۱.    
[۳۵] فخرالمحققین حلی، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج۳، ص۱۶ - ۱۷.    
[۳۶] شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۷، ص۱۱۷.    

ولایت پدر و جد پدری در عرض یکدیگراند؛ از این‌رو، چنانچه هر کدام از آن دو برای فرزند نابالغ همسری اختیار کند، ازدواج هر یک که مقدم بوده، صحیح است و در صورت هم‌زمان بودن، ازدواج جد پدری مقدم و صحیح خواهد بود.
[۳۷] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۰۸ - ۲۱۱.    
[۳۸] نائینی، محمدحسین، المکاسب و البیع، ج۲، ص۳۴۲.    

تصرفات پدر و جد پدری در شئون فرزندان نابالغ و غیر آنها مشروط به نبود مفسده است؛ لیکن در اینکه علاوه بر آن، وجود مصلحت در آنها نیز شرط است یا نه، مسئله اختلافی است. جمعی آنان را شرط دانسته‌اند.
[۳۹] شیخ طوسی، المبسوط، ج۲، ص۲۰۰.
[۴۰] ابن ادریس حلی، کتاب السرائر، ج۱، ص۴۴۱.    
[۴۱] محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۳، ص۵۷۹.    
[۴۲] محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۴، ص۷۷۸.    
[۴۳] شهید اول، الدروس الشرعیة، ج۳، ص۳۱۸.    
[۴۴] شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۹، ص۴۴۳.    
[۴۵] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۴، ص۸۷.    
جمعی دیگر عدم وجود مفسده را کافی دانسته‌اند.
[۴۶] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج۱۱، ص۱۸۰.    
[۴۷] نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۱۶، ص۱۶۷.    
[۴۸] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۱.    
[۴۹] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۷۹.    
[۵۰] انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج۳، ص۵۴۰.    


وصی در گستره مورد وصایت (موصی به) ولایت دارد. پدر و جد پدری می‌توانند برای فرزندان نابالغ خود کسی را به عنوان وصی [قیم] پس از خود بگمارند و در صورت مطلق بودن متعلق قیمومت، وصی بر همه امور و شئون آنان که پدر و جد پدری ولایت داشته است، ولایت دارد، جز امر ازدواج که در ثبوت ولایت برای وصی اختلاف است.
[۵۱] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۱.    
[۵۲] آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقیه، ج۳، ص۲۷۳-۲۷۴.    
[۵۳] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۲۶.    
چنان‌که ثبوت ولایت وصی بر سفیه و دیوانه نابالغ نیز محل اختلاف می‌باشد.
(ببینید: قیمومت)


عدول مؤمنان در نبود یا در دسترس نبودن حاکم شرع، در امور حسبی
(ببینید: امور حسبی)
ولایت دارند.
(ببینید: عدول مؤمنین)


مولا؛ یعنی مالک برده بر برده خویش ولایت دارد.
(ببینید: مولا)


ولی میت در تجهیز (غسل، تکفین، نماز و دفن) میت
(ببینید: میت)
سزاوارتر از دیگران است و دیگری باید با اذن او اقدام به تجهیز میت کند.
(ببینید: تجهیز)


در اولیا علاوه بر اعتبار شرایط خاصِ بعض آنان، شرایط عام که در همه شرط می‌باشد، لازم است.
این شرایط عبارت‌اند از: بلوغ
(ببینید: بلوغ)
عقل، آزاد بودن (برده نبودن) و اسلام در صورت مسلمان بودن مولّی علیه.
[۵۴] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۵، ص۶۳۳.    


۱. ↑ فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، واژه «ولی».    
۲. ↑ جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، واژه «ولی».    
۳. ↑ حمیری، نشوان، شمس العلوم، ج۱۱، ص۲۵۹.    
۴. ↑ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، واژه «ولی».    
۵. ↑ ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة، واژه «ولا».    
۶. ↑ آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقیه، ج۳، ص۲۱۰.    
۷. ↑ روم/سوره۳۰، آیه۴۰.    
۸. ↑ آملی، محمدتقی، مصباح الهدی، ج۱۰، ص۳۷۰.    
۹. ↑ تبریزی،‌ میرزا جواد، صراط النجاة، ج۳، ص۴۱۹.
۱۰. ↑ تبریزی،‌ میرزا جواد، صراط النجاة، ج۳، ص۴۳۳.
۱۱. ↑ سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۳، ص۳۷۰.    
۱۲. ↑ انعام/سوره۶، آیه۵۷.    
۱۳. ↑ غروی اصفهانی، محمدحسین، حاشیة کتاب المکاسب، ج۲، ص۳۷۹.    
۱۴. ↑ نائینی، محمدحسین، المکاسب و البیع، ج۲، ص۳۳۲.    
۱۵. ↑ آملی، محمدتقی، مصباح الهدی، ج۱۰، ص۳۷۰.    
۱۶. ↑ حشر/سوره۵۹، آیه۷.    
۱۷. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۲۵، ص۲۵.    
۱۸. ↑ صیمری بحرانی، مفلح، غایة المرام، ج۲، ص۴۴۴.    
۱۹. ↑ نساء/سوره۴، آیه۵۹.    
۲۰. ↑ احزاب/سوره۳۳، آیه۶.    
۲۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۲۲.    
۲۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۰۱.    
۲۳. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۳۹۶.    
۲۴. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۷۲.    
۲۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۵.    
۲۶. ↑ خوئی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج۲، ص۲۱.    
۲۷. ↑ سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۲۶.    
۲۸. ↑ فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة، ص۸۹.    
۲۹. ↑ سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۳۰.    
۳۰. ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۷، ص۱۴۴.    
۳۱. ↑ موسوی عاملی، سید محمد بن علی، نهایة المرام، ص۶۹.    
۳۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۸۶ – ۱۸۷.    
۳۳. ↑ محقق حلی، المختصر النافع، ص۱۷۳.    
۳۴. ↑ علامه حلی، قواعد الاحکام، ج۳، ص۱۱.    
۳۵. ↑ فخرالمحققین حلی، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج۳، ص۱۶ - ۱۷.    
۳۶. ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۷، ص۱۱۷.    
۳۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۰۸ - ۲۱۱.    
۳۸. ↑ نائینی، محمدحسین، المکاسب و البیع، ج۲، ص۳۴۲.    
۳۹. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۲، ص۲۰۰.
۴۰. ↑ ابن ادریس حلی، کتاب السرائر، ج۱، ص۴۴۱.    
۴۱. ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۳، ص۵۷۹.    
۴۲. ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۴، ص۷۷۸.    
۴۳. ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ج۳، ص۳۱۸.    
۴۴. ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۹، ص۴۴۳.    
۴۵. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۴، ص۸۷.    
۴۶. ↑ طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج۱۱، ص۱۸۰.    
۴۷. ↑ نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۱۶، ص۱۶۷.    
۴۸. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۱.    
۴۹. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۷۹.    
۵۰. ↑ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج۳، ص۵۴۰.    
۵۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۱.    
۵۲. ↑ آل بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقیه، ج۳، ص۲۷۳-۲۷۴.    
۵۳. ↑ سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۱۲۶.    
۵۴. ↑ طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ج۵، ص۶۳۳.    


• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام)، ج۹، ص۴۸۴.


رده‌های این صفحه : اصطلاحات فقهی | تجارت | حجر | طهارت | قضاء | نکاح | وصیت | ولایت
جعبه ابزار