وقوف در عرفات
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
وُقُوف جمع وقف، به معنای ماندن و مکث کردن حاجی در
سرزمین عرفات و
مشعر الحرام، عبادتی واجب و از ارکان
مناسک حج است. وقوف دارای آداب و اعمال واجب و مستحبی است.
وقوف روز نهم ذیحجه (
روز عرفه) از
زوال تا غروب آفتاب وقت، وقوف اختیاری عرفات، و وقوف از غروب آفتاب روز نهم تا
طلوع فجر شب دهم وقت اضطراری وقوف عرفات است.
وقوف در مشعر الحرام سومین عمل از اعمال واجب حج است و بنا بر
مشهور، وقوف از طلوع فجر تا طلوع آفتابِ روز عید قربان وقت اختیاری آن، و وقت اضطراری وقوف مشعر از
طلوع آفتاب تا زوال آن امتداد دارد.
وقوف از ریشه «وَقَفَ» در
لغت به معنای ایستادن، در برابر نشستن است.
و در
فقه در باب
حج در معنای عبادتی خاص؛ یعنی درنگ و مکث کردن در دو سرزمین عرفات و مشعر الحرام برای
خدا به کار رفته و موقف به معنای مکان ایستادن در فقه بر عرفات
و مشعر
اطلاق شده است.
وقوف از مناسک واجب، بلکه از ارکان حج است که ابتدا در
عرفات و سپس در
مشعر الحرام انجام میگیرد.
نخستین عمل از اعمال و مناسک حج پس از نیت و
احرام بستن، وقوف حاجی در سرزمین عرفات است.
وقوف به عرفات دارای دو وقت اختیاری و اضطراری است. وقت وقوف اختیاری، روز نهم ذیحجه از زوال تا غروب آفتاب و وقت اضطراری آن از غروب آفتاب روز نهم تا طلوع فجر شب دهم است.
در وقوف اختیاری، وقوف در تمامی زمان آن (از زوال تا غروب) واجب است.
برخی مسمّای وقوف -هرچند مدت آن کم باشد –را کافی دانستهاند.
در وقوف اضطراری مسمّای وقوف کفایت میکند.
در وقوف، نیت (وقوف به قصد قربت با تعیین نوع حج از تمتع،
قِران یا
افراد) و ماندن تا غروب آفتاب در روز عرفه واجب است.
زمان نیت بنابر مشهور، آغاز زوال آفتاب است و تاخیر جایز نیست و اگر از روی عمد تاخیر بیندازد
گناه کرده است، لیکن کفایت میکند. نیت وقوف باید تا پایان وقت؛ یعنی غروب آفتاب استمرار داشته باشد.
در وقوف، مطلق درنگ به هر نحو کافی است؛ ایستاده یا نشسته؛ بیدار یا
خواب؛ سواره یا پیاده؛ هرچند به تصریح جمعی، ایستادن در حال وقوف افضل است.
مسمّای وقوف به عرفات رکن حج است؛ بدینمعنا که ترک عمدی آن در تمامی وقت اختیاریاش موجب بطلان حج خواهد بود؛ لیکن در صورت ترک آن از روی
سهو یا فراموشی و درک وقوف اضطراری و در صورت عدم درک آن نیز با درک وقوف به مشعر، حجش صحیح میباشد.
بر پا کردن
خیمه در
نمره؛
غسل کردن بعد از زوال آفتاب؛
وقوف در سمت چپ کوه (نسبت به کسی که از
مکه به آن سوی میآید) بنابر مشهور؛ وقوف بر زمین هموار پایین کوه؛ اشتغال به
دعا،
ذکر و
استغفار؛ خواندن دعاهای وارد شده؛ دعا برای خود،
پدر و
مادر و مؤمنان؛ گردآوری اثاث و وسایل خود در یک مکان؛ پر کردن فاصلهها و جاهای خالی با خود و اثاثش؛ ایستاده دعا خواندن بنابر تصریح جمعی و رو به
قبله بودن هنگام دعا.
وقوف بر فراز کوه بنابر مشهور؛ سواره، نشسته و بدون
وضو بودن.
برخی، وقوف بر فراز کوه را جز در صورت ضرورت،
حرام دانستهاند.
اگر حاجی بعد از وقوف اختیاری، قبل از غروب آفتاب به عمد از عرفات خارج شود و تا قبل از غروب باز نگردد، مرتکب حرام شده است، لیکن حج او باطل نمیشود؛ بلکه
کفاره بر عهدهاش ثابت میگردد که بنابر مشهور،
قربانی کردن یک
شتر است و در صورت ناتوانی از آن، باید هیجده روز
روزه بگیرد.
برخی قدما کفاره آن را یک
گوسفند دانستهاند.
حاجی هیجده روز روزه را در حال سفر نیز میتواند بگیرد. آیا همه هیجده روز را باید پیاپی بگیرد یا پیاپی بودن آنها واجب نیست؟ مسئله محل اختلاف است. برخی پیاپی بودن روزهها را واجب دانستهاند
و جمعی واجب ندانستهاند.
اگر حاجی قبل از غروب به عرفات بازگردد، آیا کفاره از او ساقط میشود یا نه؟ مسئله اختلافی است. بسیاری حکم به سقوط آن کرده
و برخی ساقط ندانستهاند.
خروج از عرفات قبل از غروب آفتاب از روی سهو، فراموشی یا جهل، موجب ثبوت کفاره نخواهد بود.
وقوف در مشعر الحرام [
مزدلفه و جَمع]: سومین عمل از اعمال واجب حج، وقوف در مشعر الحرام
است؛ از اینرو، بر حاجی واجب است پس از غروب آفتاب روز نهم ذیحجه از عرفات به مشعر برای وقوف در آن
کوچ کند و
مستحب است
نماز مغرب و عشا را به تاخیر اندازد و آن دو را در مشعر به جا آورد. برخی تاخیر را واجب دانستهاند.
مستحب است در نماز مغرب و عشا به یک
اذان و دو
اقامه، بدون به جا آوردن نوافل میان آن دو، بسنده کند و نافله مغرب را بعد از نماز عشا بگزارد.
وقوف در مشعر الحرام، همچون وقوف در عرفات، دارای دو وقت اختیاری و اضطراری است. وقت اختیاری آن بنابر مشهور، از طلوع فجر تا طلوع آفتابِ
روز عید قربان است.
برخی وقت اختیاری آن را شب عید تا طلوع آفتاب روز عید دانستهاند.
وقت اضطراری وقوف مشعر از طلوع آفتاب تا زوال آن امتداد دارد.
برای مشعر، وقت اضطراری دیگری برای حاجیان خاص، همچون زنان، معذوران از قبیل افراد
بیمار و ناتوان، کودکان و کسانی که از ازدحام جمعیت بر خود بیم دارند، وجود دارد و آن از غروب آفتاب شب عید تا طلوع آفتاب روز عید است.
وقوف باید در مشعر باشد. حد مشعر، ما بین
مازمین و
حیاض و
وادی محسّر است. حدود مشعر، موقف به شمار نمیرود؛ از اینرو، وقوف در آنها جایز و کافی نیست. البته در صورت ازدحام جمعیت، وقوف بر کوه جایز است، در غیر این صورت، جواز آن اختلافی است. بنابر جواز، وقوف بر کوه
مکروه خواهد بود.
وقوف در مشعر علاوه بر وجوب، از
ارکان حج است و ترک آن از روی عمد موجب بطلان حج میشود.
از برخی قدما عدم بطلان حج در صورت ترک عمدی و ثبوت کفاره؛ یعنی یک شتر نقل شده است.
وقوف رکنی با تحقق مسمّای عرفی وقوف، هرچند به مدت کم، تحقق مییابد. بنابراین، ترک وقوف رکنی با ترک وقوف در تمامی وقت آن محقق میشود. چنانچه واجب بر حاجی، وقوف اختیاری (از طلوع فجر تا طلوع آفتاب) باشد، باید آن را در این مدت به جا آورد و با ترک عمدی آن در تمامی مدت یاد شده، وقوف رکنی را به جا نیاورده و حجّش باطل است؛ اما اگر حاجی،
زن یا از معذوران باشد که وقوف اضطراری معذوران را به جا میآورد، یا وقوف رکنی را در حد فاصل غروب تا طلوع آفتاب به جا آورد و چنانچه از روی عمد در همه این مدت آن را ترک کند، حجش باطل خواهد بود.
حاجیای که وظیفهاش وقوف اختیاری است، در صورتی که از روی سهو یا جهل آن را ترک کند، باید وقوف اضطراری (وقوف بین طلوع تا زوال آفتاب) کند و چنانچه آن را از روی عمد ترک نماید، حجش باطل خواهد بود.
برخی در تحقق وقوف رکنی، به جا آوردن مسمای آن را در بین غروب آفتاب روز نهم و طلوع آفتاب روز دهم ذیحجه مطلقا کافی دانستهاند. بنابراین، اگر در این مدت از روی عمد وقوف را به جا نیاورد، حجش باطل است.
کیفیت وقوف در مشعر تحت دو عنوان واجبات و مستحبات بیان میشود.
۱. نیت، یعنی به جا آوردن وقوف به قصد قربت با تعیین نوع حج (تمتع، قِران یا اِفراد).
۲. ماندن در مشعر ما بین طلوع فجر و طلوع آفتاب روز عید قربان برای مردان غیر معذور؛ بین غروب و طلوع آفتاب برای زنان و معذوران و بین طلوع آفتاب و زوال آن برای کسانی که وقوف در مشعر را در وقت قبلی درک نکردهاند.
در وقوف اضطراری؛ چه اضطراری اول، برای زنان و معذوران و چه اضطراری دوم، برای جا ماندگان از وقوف قبلی، مسمّای وقوف کفایت میکند؛ لیکن در وقوف اختیاری، آیا وقوف در تمامی وقت (از طلوع فجر تا طلوع آفتاب) واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف میباشد. برخی مسمّای وقوف را کافی.
لیکن برخی دیگر، وقوف از طلوع فجر تا طلوع آفتاب را واجب دانستهاند. این قول، به مشهور فقها نسبت داده شده است.
۱. با
طهارت بودن.
۲. نیت وقوف بعد از
نماز صبح به قول جمعی.
برخی تاخیر نیّت وقوف از اول فجر تا زمان به جا آوردن نماز صبح را جایز دانستهاند.
۳. اشتغال به دعا و ذکر؛ بویژه دعاهای وارد شده در مدت وقوف.
برخی نیز قایل به وجوب آن شدهاند.
۴. پیاده گام زدن برای کسی که نخستین بار
حج میگزارد
در مقصود از مشعر که برای صروره راه رفتن در آن مستحب میباشد، اختلاف است. برخی گفتهاند: مقصود کوهی در مشعر به نام «
قُزَح» است.
از بعض قدما نقل شده: مقصود، مکانی نزدیک مناره است. برخی دیگر گفتهاند: مراد
مسجد است که هماکنون در آنجا وجود دارد.
برخی اضافه کردهاند: در صورت عدم امکان پیادهروی برای صروره، با شترش در آنجا حرکت کند.
۵. به گفته برخی، علاوه بر استحباب راه رفتن برای
صروره، مستحب است وی بر فراز کوه «قزح» رود و ذکر خدای تعالی بگوید.
وقت وقوف در مشعر از طلوع فجر تا طلوع آفتاب است. آیا
بیتوته در شب عید در مشعر واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. قول نخست به ظاهر کلمات اکثر فقها نسبت داده شده است؛
لیکن برخی آن را واجب ندانستهاند.
بنابر قول مشهور که وقوف پس از طلوع فجر را در مشعر واجب میدانند، چنانچه حاجی قبل از طلوع فجر از روی عمد و بدون عذر از مشعر کوچ کند، مرتکب گناه شده است؛ لیکن بنابر قول مشهور، با درک مسمّای وقوف، هرچند به مدت کم در مشعر در شب عید، حجش صحیح است، به شرط آنکه وقوف به عرفات را درک کرده باشد. البته به جهت ترک عمدی وقوف بعد از طلوع فجر، کفّاره؛ یعنی قربانی کردن یک گوسفند، بر او واجب میشود.
برخی در صورت یاد شده، حج را باطل دانستهاند.
کوچ کردن قبل از طلوع فجر از مشعر به سمت
منی برای زنان و نیز معذوران جایز است و کفاره ندارد.
چنانکه بر کوچ کننده از روی سهو یا فراموشی نیز کفاره واجب نیست، البته چنین کسی اگر بتواند برگردد و وقوف بعد از طلوع فجر را درک کند، بازگشت واجب است.
آیا جاهل، در حکم یاد شده بر فراموش کار ملحق است یا نه؟ مسئله محل بحث و اختلاف است.
بنابر مشهور، مستحب است حاجیان –جز
امیر الحاج – اندکی قبل از طلوع آفتاب از مشعر کوچ کنند؛ لیکن عبور از وادی محسّر جایز نیست، مگر بعد از طلوع آفتاب. بر امیر الحاج مستحب است بعد از طلوع آفتاب از مشعر کوچ کند،
و اگر حاجیان قبل از طلوع آفتاب از وادی محسّر بگذرند، مرتکب
گناه شدهاند، لیکن کفاره ندارد.
برخی قدما کفّاره؛ یعنی قربانی کردن یک گوسفند را واجب دانستهاند.
چنانکه برخی کوچ کردن از مشعر قبل از طلوع آفتاب را برای امیر الحاج جایز ندانستهاند.
برخی برای غیر صاحبان عذر، کوچ کردن از مشعر قبل از طلوع آفتاب را جایز ندانستهاند.
اگر پس از نیت وقوف تا پایان وقت بخوابد یا
دیوانه و یا بیهوش شود، وقوفش صحیح است. عدم صحت آن به برخی نسبت داده شده است.
چنانکه گذشت، وقوف به عرفات و مشعر دو گونه است: اختیاری و اضطراری. درک و عدم درک وقوف به لحاظ اختیاری و اضطراری بودن آن، صورتهای گوناگونی دارد که مجموع آنها یازده قسم به شرح زیر است:
۱. عدم درک دو وقوف مطلقا؛ چه اختیاری و چه اضطراری، در این صورت حج باطل و تبدیل به عمره مفرده میشود.
۲. درک وقوف اختیاری عرفه و عدم درک وقوف مشعر؛ اعم از اختیاری و اضطراری. بنابر مشهور، چنانچه ترک وقوف اختیاری مشعر از روی عمد نباشد، حج صحیح است؛ اما اگر ترک از روی عمد باشد، حجش باطل خواهد شد.
برخی در هر دو فرضِ عمد و غیر عمد، قائل به بطلان حج شدهاند.
۳. تنها اضطراری عرفه را درک کند؛ بدون درک اختیاری و اضطراری مشعر. در این صورت، حج باطل و تبدیل به عمره مفرده میشود. بر بطلان ادعای
اجماع شده است.
۴. تنها وقوف به مشعر در شب عید را درک کند؛ بدون درک اختیاری و اضطراری عرفه. اگر ترک وقوف به عرفات عمدی نباشد، در بطلان حج در این صورت اختلاف است.
۵. تنها وقوف اضطراری دوم مشعر (پس از طلوع و قبل از زوال آفتاب) را درک کند. بنابر مشهور، حج مطلقا باطل است؛ خواه ترک وقوف عرفه عمدی باشد یا غیر عمدی.
۶. درک وقوف اختیاری عرفه و مشعر. حجش صحیح است.
۷. درک اختیاری عرفه با اضطراری اول (شب عید) مشعر. بنابر قول مشهور، حج صحیح است؛ هرچند در صورت ترک عمدی وقوف پس از طلوع فجر، مرتکب گناه و مستحق
کفّاره شده است؛ چنانکه گذشت.
۸. درک اختیاری عرفه با اضطراری دوم (پس از طلوع و قبل از زوال آفتاب) مشعر. اگر ترک اختیاری مشعر از روی عمد باشد، حجش باطل و در غیر این صورت، صحیح است.
۹. درک اضطراری عرفه و اضطراری اول (شب عید) مشعر. اگر ترک اختیاری عرفه عمدی باشد حجش باطل وگرنه صحیح است.
۱۰. درک اضطراری عرفه و اختیاری مشعر. حکم صورت پیشین را دارد.
۱۱. درک اضطراری عرفه و مشعر؛ بدون درک اختیاری آن دو. چنانچه ترک اختیاری هر دو از روی عمد نباشد، بسیاری حکم به صحت حج کردهاند.
این قول به اکثر متاخران، بلکه اکثر فقها نسبت داده شده است.
حاصل یازده صورت یاد شده این است که حج در موارد درک تنها یکی از دو وقوف اضطراری و نیز ترک عمدی یکی از دو وقوف اختیاری و ترک عمدی یکی از دو وقوف اضطراری با فوت اختیاری، هرچند غیر عمدی باشد، باطل است، مگر در یک صورت و آن درک اختیاری
عرفه و ترک اختیاری مشعر با درک وقوف اضطراری اول (شب عید) آن میباشد که حج محکوم به صحت است؛ هرچند کفاره واجب میشود.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسلام)، ج۹، ص۴۵۵.
