نماز عیدین
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نماز عیدین شامل دو نماز
عید الفطر و
عید الأضحی است که به عنوان عبادتی ویژه در روزهای عید انجام میشود.
نماز عید در زمان حضور
امام معصوم (علیهالسّلام)، وجوب عینی دارد، اما در
دوران غیبت، اکثر فقهای مشهور آن را
مستحب میدانند، هرچند برخی آن را
واجب یا مورد
احتیاط میشمارند.
شرایط اقامه آن شامل حضور امام (علیهالسّلام) یا نماینده وی، حداقل پنج نفر مصلی، برگزاری
جماعت، وحدت مکان در کمتر از یک
فرسخ، و خواندن دو خطبه پس از نماز است.
نماز عید دو
رکعت است و در رکعت اول پس از
حمد و سوره، پنج
تکبیر با
قنوت و در رکعت دوم چهار تکبیر با قنوت خوانده میشود.
وقت آن از
طلوع آفتاب تا
زوال است و برای مردان بالغ، آزاد، حاضر و غیرمسافر
واجب میشود، مشروط به فاصله کمتر از دو فرسخ از محل اقامه.
مستحبات آن شامل
غسل، پوشیدن لباس نو، رفتن از راهی و بازگشت از راهی دیگر، و خواندن تکبیرات پس از
نمازهای واجب است، و
خرید و فروش پس از ندا
حرام شمرده میشود.
نماز عیدین، نمازی ویژه در روز عید فطر و قربان است.
منظور از نماز عید، نماز عید فطر و قربان است. از آن دو به نماز عیدین نیز تعبیر شده است. از احکام آن در باب
صلات سخن گفتهاند.
حکم تکلیفی نماز عید با وجود
امام معصوم (علیهالسّلام) بر همه مکلفان
واجب عینی (وجوب عینی) است.
بنابر مشهور، وجوب نماز عید مشروط به حضور معصوم (علیهالسّلام) است؛ از این رو در
زمان غیبت واجب نخواهد بود؛ هر چند به جا آوردن آن
مستحب است.
برخی در اشتراط وجوب نماز عید به حضور امام (علیهالسّلام) اشکال و در این مسئله توقف کرده و
احتیاط را در به جا آوردن آن در دوران غیبت دانستهاند؛
بلکه برخی قائل به وجوب آن در عصر غیبت شدهاند.
بنابر مشهور، شرایط وجوب نماز عید، همان شرایط وجوب
نماز جمعه است؛
برخی بر آن
ادعای اجماع کردهاند.
این شرایط عبارتاند از:
حضور معصوم (علیهالسّلام) یا منصوب از طرف ایشان بنابر مشهور، چنان که گذشت.
بنابر مشهور، شمار نمازگزاران با احتساب امام نباید کمتر از پنج نفر باشد.
از برخی قدما هفت نفر نقل شده است.
نماز عید در فرض وجوب آن باید به جماعت برگزار شود و فرادا گزاردن آن صحیح نیست؛ لیکن در فرض عدم وجوب، همچون دوران غیبت، بنابر قول اکثر، به جا آوردن آن به جماعت و فرادا؛ هر دو صحیح است.
برخی در این فرض، به جا آوردن نماز عید را تنها به صورت فرادا جایز دانستهاند.
در فرض وجوب نماز عید، چنانچه نماز از کسی فوت شود، بنابر مشهور متاخران، بهجا آوردن آن به جماعت و فرادا جایز است.
جمعی گزاردن آن را جز به فرادا صحیح ندانستهاند.
ظاهر کلام برخی قدما، سقوط نماز عید؛ اعم از جماعت و فرادا در فرض یاد شده است.
در محدوده کمتر از یک فرسخ تنها یک نماز عید برگزار میشود. این شرط به ظاهر اصحاب نسبت داده شده است، از این جهت که شرایط نماز عید را همان شرایط نماز جمعه دانستهاند. بنابراین، همانگونه که برگزاری نماز جمعه دیگر در کمتر از یک فرسخ صحیح نیست و در این محدوده تنها یک نماز جمعه صحیح است، نماز عید نیز همین حکم را دارد؛
بلکه برخی به عدم صحت نماز عید در دو مکان در محدوده کمتر از یک فرسخ تصریح کردهاند.
برخی در مسئله توقف کردهاند.
برخی دیگر این شرط را معتبر ندانستهاند.
بعضی آن را به صورت وجوب هر دو نماز عید اختصاص دادهاند. بنابراین، در صورت
استحباب هر دو یا یکی از آن دو، منعی از اقامه دو نماز عید در محدوده کمتر از یک فرسخ نیست.
وجوب دو خطبه در نماز عید به ظاهر کلام اکثر نسبت داده شده است؛
بلکه جمعی به وجوب آن تصریح کردهاند؛
لیکن برخی خواندن دو خطبه را
مستحب دانستهاند؛
بلکه برخی استحباب آن را به مشهور نسبت دادهاند.
بنابر قول به وجوب، در اینکه
وجوب تعبدی است و صحت نماز عید مشروط به آن نیست، یا شرطی است و نماز عید بدون آن صحیح نخواهد بود، اختلاف میباشد. برخی وجوب را تعبدی دانستهاند؛
لیکن شرطی بودن وجوب ظاهر کلمات همه فقهایی است که شرایط نماز عید را شرایط نماز جمعه دانسته و دو خطبه را استثنا نکردهاند.
برخی وجوب خطبه را به صورت وجوب نماز عید اختصاص دادهاند. بنابراین، در صورت استحباب نماز عید، خطبه آن مستحب خواهد بود.
نشستن مامومان بعد از نماز عید و گوش دادن به خطبه، حتی در صورت وجوب خطبه، واجب نیست.
در نماز عید، برخلاف نماز جمعه، خطبه بعد از نماز خوانده میشود و خواندن آن قبل از نماز،
بدعت و
حرام است.
خطبه نماز عید، همچون خطبه
نماز جمعه، باید مشتمل بر
حمد و ثنای الهی و
صلوات و
موعظه باشد و سزاوار است در خطبه عید فطر احکام
زکات فطره و در خطبه عید قربان، احکام قربانی بیان شود.
بنابر مشهور، نماز عید (واجب باشد یا مستحب، به جماعت خوانده شود یا فرادا) دو رکعت است.
از برخی قدما، در صورت اختلاف شرایط وجوب، چهار رکعت به یک سلام، و از برخی دیگر، به دو سلام نقل شده است.
برخی دیگر، در صورت فرادا خواندن نماز عید، نمازگزار را میان دو و چهار رکعت خواندن مخیر دانستهاند.
در نماز عید، پس از گفتن
تکبیرة الاحرام و خواندن
حمد و سوره، در رکعت اول پنج تکبیر و بعد از هر تکبیر
قنوت خوانده میشود و بعد از تکبیر ششم به رکوع و سجده میرود و پس از به جا آوردن دو
سجده برمیخیزد. در رکعت دوم، پس از خواندن حمد و سوره، چهار تکبیر با چهار قنوت میخواند و پس از تکبیر پنجم به رکوع میرود و نماز را تمام میکند.
در کیفیت نماز عید از جهات زیر اختلاف شده است:
از جهت وجوب یا استحباب تکبیرهای نهگانه. اکثر فقیهان قایل به وجوب
و برخی قایل به استحباب
آنها شدهاند.
از جهت محل تکبیرها که آیا در هر دو رکعت بعد از
قرائت است یا در رکعت دوم بعد از قرائت و در رکعت اول قبل از قرائت و یا در رکعت دوم، تکبیر نخست، قبل از قرائت و دیگر تکبیرها بعد از قرائت میباشد؟
مشهور قول نخست است.
از برخی قدما قول دوم نقل شده است.
جمعی از آنان نیز قول سوم را برگزیدهاند.
از جهت وجوب یا استحباب قنوت بعد از تکبیرها، اکثر قایل به وجوب
و برخی قایل به استحباب آن شدهاند.
بنابر مشهور، در نماز عید نُه قنوت خوانده میشود؛ پنج قنوت در رکعت اول و چهار قنوت در رکعت دوم و قبل از هر قنوت تکبیر گفته میشود.
ظاهر کلام برخی ثبوت هفت قنوت در نماز عید است.
برخی نیز به هشت قنوت؛ پنج قنوت در رکعت نخست و سه قنوت در رکعت دوم قایل شدهاند.
به تصریح برخی قنوت و تکبیرها در نماز عید در فرض استحباب نماز، قنوت و تکبیرها نیز واجب نباشند.
از جهت وجوب و عدم وجوب دعایی خاص در قنوت. بنابر قول مشهور، در قنوت نماز عید دعایی خاص واجب نیست؛ هرچند افضل خواندن دعاهای وارد شده است؛
بلکه بر عدم وجوب،
ادعای اجماع شده است.
ظاهر کلام برخی قدما وجوب دعای خاص
«اللَّهُمَّ اَهلَ الکِبریاءِ وَ العَظمَةِ ...» در نماز عید است.
در نماز عید، در وجوب قرائت سورهای بعد از
حمد و عدم وجوب سورهای خاص، اختلافی نیست؛ لیکن در اینکه قرائت چه سورهای افضل است، اختلاف میباشد.
• جمعی دیگر در رکعت اول، خواندن سوره شمس و در دوم،
سوره غاشیه را افضل دانستهاند.
• از بعض قدما اقوال دیگری نیز نقل شده است.
تکبیرها و قنوتها بنابر قول به وجوب آنها از ارکان نماز به شمار نمیروند؛ برخی وجود مخالف در این مسئله را نفی کردهاند.
از این رو، در صورت ترک آنها از روی
سهو یا
فراموشی و رفتن به
رکوع، نماز صحیح است؛
لیکن در اینکه قضای آن بعد از سلام واجب است یا نه، مسئله محل اختلاف است. برخی
قضا را واجب ندانستهاند.
برخی در وجوب قضا تردید کردهاند.
در شک در عدد تکبیرها و قنوتها، بنابر تصریح جمعی بنابر اقل گذاشته میشود.
برخی در این حکم اشکال کرده و
احتیاط را در اعاده نماز دانستهاند.
مأمومی که در اثنای نماز عید به امام اقتدا کرده است، در صورتی که بتواند تکبیرها و قنوتهای فوت شده را هرچند به اختصار بخواند، آنها را به جا میآورد و در صورت عدم امکان، اگر گفتن تکبیرها بدون خواندن قنوت ممکن باشد، آیا باید تکبیرها را بگوید یا (علاوه بر قنوت) تکبیرها از او ساقط است؟
مسئله محل اختلاف است.
برخی به قول دوم
و جمعی به قول نخست
قایل شده و برخی در مسئله توقف و تردید کردهاند.
بعضی احتمال دادهاند که در صورت علم به عدم امکان جمع بین متابعت امام و گفتن تکبیر و خواندن قنوت، اقتدا جایز نباشد و در صورت عدم علم به آن و اقتدا با عدم امکان جمع، نیت فرادا میکند.
بنابر قول به وجوب تکبیر و قنوت و عدم امکان انجام دادن آنها، آیا پس از سلام، قضای آنها واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
برخی قضا را واجب دانستهاند.
برخی دیگر قایل به عدم وجوب آن شدهاند.
برخی نیز در مسئله تردید و توقف کردهاند.
اقوال یاد شده در فرضی که ماموم در رکوع به امام برسد نیز جاری است.
بنابر مشهور، وقت نماز عید از
طلوع آفتاب تا
زوال (ظهر) است؛
بلکه بر آن ادعای اجماع کردهاند.
چنانکه بر فوت نماز عید با تحقق زوال نیز ادعای اجماع شده است.
برخی آغاز وقت نماز عید را هنگام بالا آمدن
خورشید و گسترش نور آن دانستهاند.
کسانی که نماز عید بر آنان واجب نیست؛ نماز عید، همچون
نماز جمعه بر کسانی واجب است که
بالغ،
عاقل،
مرد،
آزاد، حاضر، سلامت از کوری، لنگی و
بیماری باشند و پیر نباشند. همچنین میان محل سکونت آنان تا محل برگزاری نماز بیش از دو فرسخ فاصله نباشد. بنابراین، نماز عید بر نابالغ،
دیوانه،
زن،
برده،
مسافر،
نابینا، لنگ، بیمار،
پیر و کسی که فاصله محل سکونتش با محل اقامه نماز بیش از دو فرسخ میباشد، واجب نیست.
به قول مشهور، نماز عید، حتی در فرض وجوب،
قضا ندارد؛ هرچند ترک آن از روی
عمد باشد.
در صورت ترک تکبیر از روی
سهو و
فراموشی، آیا
سجده سهو برای آن واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
برخی واجب دانستهاند.
و برخی واجب ندانستهاند.
چنانچه روز عید با جمعه تقارن پیدا کند، کسی که نماز عید گزارده، بنابر مشهور، نسبت به حضور در نماز جمعه و عدم حضور مخیر است؛
بلکه برخی بر این حکم (
تخییر) ادعای اجماع کردهاند.
سزاوار است امام، این موضوع را در خطبه نماز عید اعلام کند.
برخی حکم تخییر را مختص کسانی دانستهاند که محل سکونتشان از محل برگزاری نماز جمعه دور باشد.
برخی دیگر آن را به روستانشینان اختصاص دادهاند؛ دور باشند یا نزدیک.
در مقابل مشهور، برخی نیز اصل حکم تخییر را نپذیرفته و قایل به وجوب حضور در نماز جمعه شدهاند.
مسافرت کردن بعد از
طلوع خورشید روز عید بر کسی که نماز عید بر او واجب میباشد،
حرام است، مگر بعد از گزاردن نماز عید.
سفر قبل از طلوع فجر جایز، لیکن بعد از طلوع فجر و قبل از برآمدن آفتاب،
مکروه است.
برخی قایل به حرمت سفر پس از طلوع فجر شدهاند.
به گفته برخی در فرض وجوب نماز عید،
خرید و فروش پس از ندا دادن «الصلاة، الصلاة» برای اقامه نماز عید، حرام و
معامله باطل است.
• گزاردن نماز عید در
صحرا، مگر برای اهالی
مکه که
مستحب است در
مسجد الحرام برگزار گردد؛
• نشستن روی
زمین و
سجده بر آن، بدون پهن کردن فرش و سجاده؛
• ندا دادن سه بار «الصلاة» به جای
اذان و اقامه؛
• پیاده و پابرهنه رفتن از خانه تا محل برگزاری نماز. در اینکه این حکم اختصاص به امام دارد یا شامل همه نمازگزاران میشود، اختلاف است؛
•
ذکر خدا گفتن و با حالت
سکینه و
وقار گام برداشتن در طول مسیر؛
•
غسل کردن، استعمال
عطر، پوشیدن لباس نو و پاکیزه و
عمامه سفید بر سر نهادن و برای امام، به دست گرفتن
عصا و مانند آن؛
• از گِل منبر ساختن و بر فراز آن خطبه خواندن؛
•
افطار کردن و خوردن چیزی از
خرما و
شیرینی قبل از نماز عید فطر و خوردن مقداری از گوشت
قربانی بعد از نماز عید قربان؛
• رفتن برای نماز عید از راهی و بازگشتن از راهی دیگر
و گفتن
تکبیر بعد از
نمازهای واجب بنابر مشهور
از مستحبات نماز عید است.
مکروهات نماز عید بدین قرار است:
• همراه داشتن
سلاح هنگام رفتن برای نماز عید؛ مگر آنکه ناگزیر از حمل آن باشد، مانند صورت بیم از
دشمن؛
• خواندن
نماز مستحب قبل و بعد از نماز عید تا زوال، مگر برای کسی که در
مدینه است، که
مستحب است قبل از رفتن برای نماز، دو رکعت نماز در
مسجد النبی (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بخواند.
ظاهر کلام برخی عدم جواز نماز مستحب قبل و بعد از نماز عید تا زوال است.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسّلام)، ج۹، ص۱۴۸-۱۵۷.