• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

نماز عیدین

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف





نماز عیدین شامل دو نماز عید الفطر و عید الأضحی است که به عنوان عبادتی ویژه در روزهای عید انجام می‌شود.
نماز عید در زمان حضور امام معصوم (علیه‌السّلام)، وجوب عینی دارد، اما در دوران غیبت، اکثر فقهای مشهور آن را مستحب می‌دانند، هرچند برخی آن را واجب یا مورد احتیاط می‌شمارند.
شرایط اقامه آن شامل حضور امام (علیه‌السّلام) یا نماینده وی، حداقل پنج نفر مصلی، برگزاری جماعت، وحدت مکان در کمتر از یک فرسخ، و خواندن دو خطبه پس از نماز است.
نماز عید دو رکعت است و در رکعت اول پس از حمد و سوره، پنج تکبیر با قنوت و در رکعت دوم چهار تکبیر با قنوت خوانده می‌شود.
وقت آن از طلوع آفتاب تا زوال است و برای مردان بالغ، آزاد، حاضر و غیرمسافر واجب می‌شود، مشروط به فاصله کمتر از دو فرسخ از محل اقامه.
مستحبات آن شامل غسل، پوشیدن لباس نو، رفتن از راهی و بازگشت از راهی دیگر، و خواندن تکبیرات پس از نمازهای واجب است، و خرید و فروش پس از ندا حرام شمرده می‌شود.



نماز عیدین، نمازی ویژه در روز عید فطر و قربان است.
منظور از نماز عید، نماز عید فطر و قربان است. از آن دو به نماز عیدین نیز تعبیر شده است. از احکام آن در باب صلات سخن گفته‌اند.
حکم تکلیفی نماز عید با وجود امام معصوم (علیه‌السّلام) بر همه مکلفان واجب عینی (وجوب عینی) است.
بنابر مشهور، وجوب نماز عید مشروط به حضور معصوم (علیه‌السّلام) است؛ از این رو در زمان غیبت واجب نخواهد بود؛ هر چند به جا آوردن آن مستحب است.
برخی در اشتراط وجوب نماز عید به حضور امام (علیه‌السّلام) اشکال و در این مسئله توقف کرده و احتیاط را در به جا آوردن آن در دوران غیبت دانسته‌اند؛ بلکه برخی قائل به وجوب آن در عصر غیبت شده‌اند.


بنابر مشهور، شرایط وجوب نماز عید، همان شرایط وجوب نماز جمعه است؛ برخی بر آن ادعای اجماع کرده‌اند. این شرایط عبارت‌اند از:

۲.۱ - حضور امام معصوم

حضور معصوم (علیه‌السّلام) یا منصوب از طرف ایشان بنابر مشهور، چنان که گذشت.

۲.۲ - عدد معین

بنابر مشهور، شمار نمازگزاران با احتساب امام نباید کمتر از پنج نفر باشد. از برخی قدما هفت نفر نقل شده است.

۲.۳ - به جماعت برگزار شدن

نماز عید در فرض وجوب آن باید به جماعت برگزار شود و فرادا گزاردن آن صحیح نیست؛ لیکن در فرض عدم وجوب، همچون دوران غیبت، بنابر قول اکثر، به جا آوردن آن به جماعت و فرادا؛ هر دو صحیح است. برخی در این فرض، به جا آوردن نماز عید را تنها به صورت فرادا جایز دانسته‌اند.
در فرض وجوب نماز عید، چنانچه نماز از کسی فوت شود، بنابر مشهور متاخران، به‌جا آوردن آن به جماعت و فرادا جایز است. جمعی گزاردن آن را جز به فرادا صحیح ندانسته‌اند. ظاهر کلام برخی قدما، سقوط نماز عید؛ اعم از جماعت و فرادا در فرض یاد شده است.

۲.۴ - وحدت نماز عیدین

در محدوده کمتر از یک فرسخ تنها یک نماز عید برگزار می‌شود. این شرط به ظاهر اصحاب نسبت داده شده است، از این جهت که شرایط نماز عید را همان شرایط نماز جمعه دانسته‌اند. بنابراین، همان‌گونه که برگزاری نماز جمعه دیگر در کمتر از یک فرسخ صحیح نیست و در این محدوده تنها یک نماز جمعه صحیح است، نماز عید نیز همین حکم را دارد؛ بلکه برخی به عدم صحت نماز عید در دو مکان در محدوده کمتر از یک فرسخ تصریح کرده‌اند. برخی در مسئله توقف کرده‌اند. برخی دیگر این شرط را معتبر ندانسته‌اند.
بعضی آن را به صورت وجوب هر دو نماز عید اختصاص داده‌اند. بنابراین، در صورت استحباب هر دو یا یکی از آن دو، منعی از اقامه دو نماز عید در محدوده کمتر از یک فرسخ نیست.

۲.۵ - خواندن دو خطبه

وجوب دو خطبه در نماز عید به ظاهر کلام اکثر نسبت داده شده است؛ بلکه جمعی به وجوب آن تصریح کرده‌اند؛ لیکن برخی خواندن دو خطبه را مستحب دانسته‌اند؛ بلکه برخی استحباب آن را به مشهور نسبت داده‌اند.
بنابر قول به وجوب، در اینکه وجوب تعبدی است و صحت نماز عید مشروط به آن نیست، یا شرطی است و نماز عید بدون آن صحیح نخواهد بود، اختلاف می‌باشد. برخی وجوب را تعبدی دانسته‌اند؛ لیکن شرطی بودن وجوب ظاهر کلمات همه فقهایی است که شرایط نماز عید را شرایط نماز جمعه دانسته و دو خطبه را استثنا نکرده‌اند.
برخی وجوب خطبه را به صورت وجوب نماز عید اختصاص داده‌اند. بنابراین، در صورت استحباب نماز عید، خطبه آن مستحب خواهد بود.
نشستن مامومان بعد از نماز عید و گوش دادن به خطبه، حتی در صورت وجوب خطبه، واجب نیست.
در نماز عید، برخلاف نماز جمعه، خطبه بعد از نماز خوانده می‌شود و خواندن آن قبل از نماز، بدعت و حرام است.
خطبه نماز عید، همچون خطبه نماز جمعه، باید مشتمل بر حمد و ثنای الهی و صلوات و موعظه باشد و سزاوار است در خطبه عید فطر احکام زکات فطره و در خطبه عید قربان، احکام قربانی بیان شود.


بنابر مشهور، نماز عید (واجب باشد یا مستحب، به جماعت خوانده شود یا فرادا) دو رکعت است. از برخی قدما، در صورت اختلاف شرایط وجوب، چهار رکعت به یک سلام، و از برخی دیگر، به دو سلام نقل شده است.
برخی دیگر، در صورت فرادا خواندن نماز عید، نمازگزار را میان دو و چهار رکعت خواندن مخیر دانسته‌اند.
در نماز عید، پس از گفتن تکبیرة الاحرام و خواندن حمد و سوره، در رکعت اول پنج تکبیر و بعد از هر تکبیر قنوت خوانده می‌شود و بعد از تکبیر ششم به رکوع و سجده می‌رود و پس از به جا آوردن دو سجده برمی‌خیزد. در رکعت دوم، پس از خواندن حمد و سوره، چهار تکبیر با چهار قنوت می‌خواند و پس از تکبیر پنجم به رکوع می‌رود و نماز را تمام می‌کند.

۳.۱ - کیفیت نماز عیدین

در کیفیت نماز عید از جهات زیر اختلاف شده است:

۳.۲ - وجوب یا استحباب تکبیرها

از جهت وجوب یا استحباب تکبیرهای نه‌گانه. اکثر فقیهان قایل به وجوب و برخی قایل به استحباب آنها شده‌اند.

۳.۳ - محل تکبیرها

از جهت محل تکبیرها که آیا در هر دو رکعت بعد از قرائت است یا در رکعت دوم بعد از قرائت و در رکعت اول قبل از قرائت و یا در رکعت دوم، تکبیر نخست، قبل از قرائت و دیگر تکبیرها بعد از قرائت می‌باشد؟
مشهور قول نخست است. از برخی قدما قول دوم نقل شده است. جمعی از آنان نیز قول سوم را برگزیده‌اند.

۳.۴ - وجوب یا استحباب قنوت

از جهت وجوب یا استحباب قنوت بعد از تکبیرها، اکثر قایل به وجوب و برخی قایل به استحباب آن شده‌اند.
بنابر مشهور، در نماز عید نُه قنوت خوانده می‌شود؛ پنج قنوت در رکعت اول و چهار قنوت در رکعت دوم و قبل از هر قنوت تکبیر گفته می‌شود.
ظاهر کلام برخی ثبوت هفت قنوت در نماز عید است. برخی نیز به هشت قنوت؛ پنج قنوت در رکعت نخست و سه قنوت در رکعت دوم قایل شده‌اند. به تصریح برخی قنوت و تکبیرها در نماز عید در فرض استحباب نماز، قنوت و تکبیرها نیز واجب نباشند.

۳.۵ - دعای خاص قنوت

از جهت وجوب و عدم وجوب دعایی خاص در قنوت. بنابر قول مشهور، در قنوت نماز عید دعایی خاص واجب نیست؛ هرچند افضل خواندن دعاهای وارد شده است؛ بلکه بر عدم وجوب، ادعای اجماع شده است.
ظاهر کلام برخی قدما وجوب دعای خاص «اللَّهُمَّ اَهلَ الکِبریاءِ وَ العَظمَةِ ...» در نماز عید است.

۳.۶ - قرائت سوره خاص

در نماز عید، در وجوب قرائت سوره‌ای بعد از حمد و عدم وجوب سوره‌ای خاص، اختلافی نیست؛ لیکن در اینکه قرائت چه سوره‌ای افضل است، اختلاف می‌باشد.
• از بعض قدما اقوال دیگری نیز نقل شده است.

۳.۷ - رکن بودن تکبیرها و قنوت‌ها

تکبیرها و قنوت‌ها بنابر قول به وجوب آنها از ارکان نماز به شمار نمی‌روند؛ برخی وجود مخالف در این مسئله را نفی کرده‌اند. از این رو، در صورت ترک آنها از روی سهو یا فراموشی و رفتن به رکوع، نماز صحیح است؛ لیکن در اینکه قضای آن بعد از سلام واجب است یا نه، مسئله محل اختلاف است. برخی قضا را واجب ندانسته‌اند.
برخی در وجوب قضا تردید کرده‌اند.
در شک در عدد تکبیرها و قنوت‌ها، بنابر تصریح جمعی بنابر اقل گذاشته می‌شود.
برخی در این حکم اشکال کرده و احتیاط را در اعاده نماز دانسته‌اند.

۳.۸ - اقتدا در اثنای نماز

مأمومی که در اثنای نماز عید به امام اقتدا کرده است، در صورتی که بتواند تکبیرها و قنوت‌های فوت شده را هرچند به اختصار بخواند، آنها را به جا می‌آورد و در صورت عدم امکان، اگر گفتن تکبیرها بدون خواندن قنوت ممکن باشد، آیا باید تکبیرها را بگوید یا (علاوه بر قنوت) تکبیرها از او ساقط است؟
مسئله محل اختلاف است.
برخی به قول دوم و جمعی به قول نخست قایل شده و برخی در مسئله توقف و تردید کرده‌اند.
بعضی احتمال داده‌اند که در صورت علم به عدم امکان جمع بین متابعت امام و گفتن تکبیر و خواندن قنوت، اقتدا جایز نباشد و در صورت عدم علم به آن و اقتدا با عدم امکان جمع، نیت فرادا می‌کند.
بنابر قول به وجوب تکبیر و قنوت و عدم امکان انجام دادن آنها، آیا پس از سلام، قضای آنها واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
برخی قضا را واجب دانسته‌اند. برخی دیگر قایل به عدم وجوب آن شده‌اند. برخی نیز در مسئله تردید و توقف کرده‌اند. اقوال یاد شده در فرضی که ماموم در رکوع به امام برسد نیز جاری است.


بنابر مشهور، وقت نماز عید از طلوع آفتاب تا زوال (ظهر) است؛ بلکه بر آن ادعای اجماع کرده‌اند.
چنان‌که بر فوت نماز عید با تحقق زوال نیز ادعای اجماع شده است. برخی آغاز وقت نماز عید را هنگام بالا آمدن خورشید و گسترش نور آن دانسته‌اند.
کسانی که نماز عید بر آنان واجب نیست؛ نماز عید، همچون نماز جمعه بر کسانی واجب است که بالغ، عاقل، مرد، آزاد، حاضر، سلامت از کوری، لنگی و بیماری باشند و پیر نباشند. همچنین میان محل سکونت آنان تا محل برگزاری نماز بیش از دو فرسخ فاصله نباشد. بنابراین، نماز عید بر نابالغ، دیوانه، زن، برده، مسافر، نابینا، لنگ، بیمار، پیر و کسی که فاصله محل سکونتش با محل اقامه نماز بیش از دو فرسخ می‌باشد، واجب نیست.


به قول مشهور، نماز عید، حتی در فرض وجوب، قضا ندارد؛ هرچند ترک آن از روی عمد باشد.
در صورت ترک تکبیر از روی سهو و فراموشی، آیا سجده سهو برای آن واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
برخی واجب دانسته‌اند. و برخی واجب ندانسته‌اند.
چنانچه روز عید با جمعه تقارن پیدا کند، کسی که نماز عید گزارده، بنابر مشهور، نسبت به حضور در نماز جمعه و عدم حضور مخیر است؛ بلکه برخی بر این حکم (تخییر) ادعای اجماع کرده‌اند.
سزاوار است امام، این موضوع را در خطبه نماز عید اعلام کند. برخی حکم تخییر را مختص کسانی دانسته‌اند که محل سکونتشان از محل برگزاری نماز جمعه دور باشد. برخی دیگر آن را به روستانشینان اختصاص داده‌اند؛ دور باشند یا نزدیک. در مقابل مشهور، برخی نیز اصل حکم تخییر را نپذیرفته و قایل به وجوب حضور در نماز جمعه شده‌اند.
مسافرت کردن بعد از طلوع خورشید روز عید بر کسی که نماز عید بر او واجب می‌باشد، حرام است، مگر بعد از گزاردن نماز عید. سفر قبل از طلوع فجر جایز، لیکن بعد از طلوع فجر و قبل از برآمدن آفتاب، مکروه است. برخی قایل به حرمت سفر پس از طلوع فجر شده‌اند.
به گفته برخی در فرض وجوب نماز عید، خرید و فروش پس از ندا دادن «الصلاة، الصلاة» برای اقامه نماز عید، حرام و معامله باطل است.
(ببینید: ندا)



• گزاردن نماز عید در صحرا، مگر برای اهالی مکه که مستحب است در مسجد الحرام برگزار گردد؛
• نشستن روی زمین و سجده بر آن، بدون پهن کردن فرش و سجاده؛
• ندا دادن سه بار «الصلاة» به جای اذان و اقامه؛
• پیاده و پابرهنه رفتن از خانه تا محل برگزاری نماز. در اینکه این حکم اختصاص به امام دارد یا شامل همه نمازگزاران می‌شود، اختلاف است؛
• ذکر خدا گفتن و با حالت سکینه و وقار گام برداشتن در طول مسیر؛
• غسل کردن، استعمال عطر، پوشیدن لباس نو و پاکیزه و عمامه سفید بر سر نهادن و برای امام، به دست گرفتن عصا و مانند آن؛
• از گِل منبر ساختن و بر فراز آن خطبه خواندن؛
• افطار کردن و خوردن چیزی از خرما و شیرینی قبل از نماز عید فطر و خوردن مقداری از گوشت قربانی بعد از نماز عید قربان؛
• رفتن برای نماز عید از راهی و بازگشتن از راهی دیگر و گفتن تکبیر بعد از نمازهای واجب بنابر مشهور از مستحبات نماز عید است.

مکروهات نماز عید بدین قرار است:
• همراه داشتن سلاح هنگام رفتن برای نماز عید؛ مگر آنکه ناگزیر از حمل آن باشد، مانند صورت بیم از دشمن؛

۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۲-۳۳۳.    
۲. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۲۰ – ۲۲۱.    
۳. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۹۴-۹۵.    
۴. ↑ محقق سبزواری، ملامحمدباقر، ذخیرة المعاد، ص۳۱۸.    
۵. ↑ علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۰، ص۳۵۵.    
۶. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۰۵-۲۰۷.    
۷. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۰۲.    
۸. ↑ علم‌الهدی، سید مرتضی، الانتصار، ص۱۶۹.    
۹. ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ج۱، ص۶۶۴.    
۱۰. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۰۸-۳۰۹.    
۱۱. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۲۱.    
۱۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۶.    
۱۳. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۲۵۱.    
۱۴. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۰۸.    
۱۵. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۹۷-۹۸.    
۱۶. ↑ علم‌الهدی، سید مرتضی، جمل العلم و العمل، ص۷۴.    
۱۷. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۴.    
۱۸. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۱۷.    
۱۹. ↑ طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج۴، ص۸۸-۸۹.    
۲۰. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۴۸.    
۲۱. ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۲۰۰.    
۲۲. ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۲۰۲.    
۲۳. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۶۹.    
۲۴. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۱۷.    
۲۵. ↑ شیخ صدوق، المقنع، ص۱۴۹.    
۲۶. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۲۶۳ – ۲۶۴.    
۲۷. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۹۵-۹۶.    
۲۸. ↑ علامه مجلسی، محمدباقر، ملاذ الاخیار، ج۵، ص۱۸۹.    
۲۹. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۴.    
۳۰. ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ج۱، ص۶۶۶.    
۳۱. ↑ ابن زهره حلبی، حمزة بن علی، غنیة النزوع، ص۹۶.    
۳۲. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۰۸-۲۱۰.    
۳۳. ↑ قمی، میرزا ابوالقاسم، غنائم الایام، ج۲، ص۶۱.    
۳۴. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام، ج۲، ص۵۶.    
۳۵. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۹۶.    
۳۶. ↑ علامه مجلسی، محمدباقر، ملاذ الاخیار، ج۵، ص۱۸۹.    
۳۷. ↑ شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج۱، ص۲۵۰.    
۳۸. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۶-۳۳۷.    
۳۹. ↑ دیلمی، حمزة بن عبدالعزیز، المراسم العلویة، ص۷۸.    
۴۰. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، کتاب السرائر، ج۱، ص۳۱۷.    
۴۱. ↑ علم‌الهدی، سید مرتضی، جمل العلم و العمل، ص۷۵.    
۴۲. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۱، ص۲۸۴.    
۴۳. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۴۴۱.    
۴۴. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۱۲.    
۴۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۶-۳۳۹.    
۴۶. ↑ حلی، یحیی بن سعید، نزهة الناظر، ص۴۱.    
۴۷. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۲۴.    
۴۸. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة، ج۱، ص۱۹۳.    
۴۹. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج۱، ص۲۹۰.    
۵۰. ↑ فاصل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج۴، ص۳۱۶.    
۵۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۶-۳۳۷.    
۵۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۴۰.    
۵۳. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۷۵.    
۵۴. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۱۰ – ۲۱۲.    
۵۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۷-۳۳۸.    
۵۶. ↑ خویی، سیدابوالقاسم، موسوعة الخوئی، ج۱۹، ص۳۱۹-۳۲۰.    
۵۷. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام، ج۲، ص۶۲.    
۵۸. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۷۵.    
۵۹. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۴۴۲-۴۴۳.    
۶۰. ↑ فاصل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج۴، ص۳۰۹.    
۶۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۵۷.    
۶۲. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۲۶۷.    
۶۳. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۳، ص۱۳۴.    
۶۴. ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، ج۱، ص۴۴۶.    
۶۵. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۴۰ – ۲۴۲.    
۶۶. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۵۷-۳۶۹.    
۶۷. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۰۴.    
۶۸. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۴۲.    
۶۹. ↑ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۳، ص۱۳۴.    
۷۰. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المختصر النافع، ج۱، ص۳۸.    
۷۱. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۴۳.    
۷۲. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۲۵۲.    
۷۳. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۰۶.    
۷۴. ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۱۹۵.    
۷۵. ↑ علم‌الهدی، سید مرتضی، الانتصار، ص۱۶۹ – ۱۷۰.    
۷۶. ↑ ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۱۲۲.    
۷۷. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۰۷.    
۷۸. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۴۹.    
۷۹. ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ج۱، ص۶۶۱.    
۸۰. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۴.    
۸۱. ↑ فیض کاشانی، محسن، معتصم الشیعة، ج۳، ص۱۳۰.    
۸۲. ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۵۱۱-۵۱۳.    
۸۳. ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۱۹۴-۱۹۵.    
۸۴. ↑ شهید ثانی، زین الدین بن علی، حاشیة شرائع الاسلام، ص۱۱۱.    
۸۵. ↑ فاصل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج۴، ص۳۴۶-۳۴۷.    
۸۶. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۵۴.    
۸۷. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۳.    
۸۸. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۴.    
۸۹. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۰۸.    
۹۰. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۵۱.    
۹۱. ↑ شیخ طوسی، النهایة، ص۱۳۵.    
۹۲. ↑ شیخ صدوق، الهدایة، ص۲۱۱.
۹۳. ↑ دیلمی، حمزة بن عبدالعزیز، المراسم العلویة، ص۷۸.    
۹۴. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، کتاب السرائر، ج۱، ص۳۱۷.    
۹۵. ↑ حلی، یحیی بن سعید، الجامع للشرائع، ص۱۰۷.    
۹۶. ↑ شیخ مفید، المقنعة، ص۱۹۴-۱۹۵.    
۹۷. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۳-۱۵۴.    
۹۸. ↑ علم‌الهدی، سید مرتضی، جمل العلم و العمل، ص۷۴.    
۹۹. ↑ ابن زهره حلبی، حمزة بن علی، غنیة النزوع، ص۹۵.    
۱۰۰. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۲۵۴.    
۱۰۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۰.    
۱۰۲. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۷۱.    
۱۰۳. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۵.    
۱۰۴. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۱، ص۲۸۳.    
۱۰۵. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، البیان، ص۱۱۲.    
۱۰۶. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۰۹.    
۱۰۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۰.    
۱۰۸. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۵.    
۱۰۹. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام، ج۴، ص۶۱.    
۱۱۰. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۶۲.    
۱۱۱. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۸۷.    
۱۱۲. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۱۰.    
۱۱۳. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۷۱.    
۱۱۴. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۳۲.    
۱۱۵. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۸۹.    
۱۱۶. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۱۰.    
۱۱۷. ↑ وحید بهبهانی، محمدباقر بن محمد‌اکمل، مصابیح الظلام، ج۲، ص۴۲۱.    
۱۱۸. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج۱، ص۲۹۱.    
۱۱۹. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۲.    
۱۲۰. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۷۱.    
۱۲۱. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، کتاب السرائر، ج۱، ص۳۲۰.    
۱۲۲. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۳۲.    
۱۲۳. ↑ فخر المحققین، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج۱، ص۱۲۹.    
۱۲۴. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة، ج۱، ص۱۹۴.    
۱۲۵. ↑ صیمری، مفلح بن حسین، غایة المرام، ج۱، ص۱۸۳.    
۱۲۶. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۵.    
۱۲۷. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۹۰.    
۱۲۸. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۴۶۲.    
۱۲۹. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۱۰.    
۱۳۰. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۷۱.    
۱۳۱. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۱، ص۲۸۳.    
۱۳۲. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام، ج۲، ص۶۱.    
۱۳۳. ↑ فاصل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج۴، ص۳۵۲.    
۱۳۴. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۲-۳۷۳.    
۱۳۵. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۱۵.    
۱۳۶. ↑ شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، المقاصد العلیة، ص۳۶۳.    
۱۳۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۵۱.    
۱۳۸. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۲۳.    
۱۳۹. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۴۵۱.    
۱۴۰. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، ج۶، ص۳۷.    
۱۴۱. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۱، ص۱۶۹.    
۱۴۲. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۳.    
۱۴۳. ↑ ابن زهره حلبی، حمزة بن علی، غنیة النزوع، ص۹۵.    
۱۴۴. ↑ ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الوسیلة، ص۱۱۱.    
۱۴۵. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، کتاب السرائر، ج۱، ص۳۲۰.    
۱۴۶. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۲۱-۲۲۲.    
۱۴۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۵۷-۲۵۸.    
۱۴۸. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۶۵.    
۱۴۹. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۳۳.    
۱۵۰. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۳۱.    
۱۵۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۵۵.    
۱۵۲. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة، ج۱، ص۱۹۴.    
۱۵۳. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۲.    
۱۵۴. ↑ قمی، میرزا ابوالقاسم، غنائم الایام، ج۲، ص۷۰.    
۱۵۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۵.    
۱۵۶. ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ج۱، ص۶۷۳.    
۱۵۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۵-۳۹۶.    
۱۵۸. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج۱، ص۷۹.    
۱۵۹. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة، ص۳۳.    
۱۶۰. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۵.    
۱۶۱. ↑ ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۱۲۳.    
۱۶۲. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۲۲.    
۱۶۳. ↑ طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج۴، ص۱۱۹ – ۱۲۰.    
۱۶۴. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۸.    
۱۶۵. ↑ طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج۴، ص۱۲۰.    
۱۶۶. ↑ ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۱۲۳.    
۱۶۷. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشّرعیة، ج۱، ص۱۹۳.    
۱۶۸. ↑ ابن فهد حلی، احمد بن محمد، الرسائل العشر، ص۹۱.    
۱۶۹. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۶۴ – ۲۶۵.    
۱۷۰. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۳-۳۷۴.    
۱۷۱. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۶۵-۲۶۶.    
۱۷۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۴.    
۱۷۳. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۶۶-۲۶۷.    
۱۷۴. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۴.    
۱۷۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۵-۳۷۶.    
۱۷۶. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۶.    
۱۷۷. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۶۷-۲۷۰.    
۱۷۸. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۸.    
۱۷۹. ↑ خویی، سیدابوالقاسم، موسوعة الخوئی، ج۱۹، ص۳۳۴.    
۱۸۰. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۷۲-۲۷۵.    
۱۸۱. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۷ – ۳۷۸.    
۱۸۲. ↑ نراقی، ملااحمد، مستند الشیعة، ج۶، ص۲۰۶.    
۱۸۳. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۷۱.    
۱۸۴. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۷۷-۲۸۰.    
۱۸۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۸-۳۸۴.    
۱۸۶. ↑ بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۲۹۸.    
۱۸۷. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۰-۳۹۱.    
۱۸۸. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۳۲۵.    
۱۸۹. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۴۷.    
۱۹۰. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۲، ص۴۵۸.    
۱۹۱. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، ارشاد الاذهان، ج۱، ص۲۶۱.    
۱۹۲. ↑ شهید اول، محمد بن مکی، البیان، ص۲۰۵.    
۱۹۳. ↑ شهید ثانی، زین الدین بن علی، روض الجنان، ج۲، ص۳۴۳.    
۱۹۴. ↑ موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج۴، ص۱۱۷.    
۱۹۵. ↑ ابوالصلاح حلبی، تقی‌الدین بن نجم‌الدین، الکافی فی الفقه، ص۱۵۵.    
۱۹۶. ↑ ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، ج۱، ص۱۲۳.    
۱۹۷. ↑ ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الوسیلة، ص۱۱۱.    
۱۹۸. ↑ ابن زهره حلبی، حمزة بن علی، غنیة النزوع، ص۹۶.    



• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السّلام)، ج۹، ص۱۴۸-۱۵۷.






جعبه ابزار