منازل مسیر کاروان امام حسین از مکه تا کربلا
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
![]()
منازل مسیر کاروان امام حسین (علیهالسلام) از مکه تا کربلا، از مباحث مربوط به خروج
امام حسین (علیهالسلام) از
مکه و حرکت ایشان به سمت
عراق در واقعه
کربلا است. این منازل، مجموعه توقفگاههایی در مسیر اصلی حجاج عراق است که کاروان امام از
روز ترویه (هشتم ذیحجه سال ۶۰ق) تا دوم محرم سال ۶۱ق در آنها فرود آمد. این مسیر از
تنعیم در دو فرسخی مکه آغاز و به
نینوا در نزدیکی کربلا ختم میشود.
- در نخستین منزل، تنعیم، امام کاروان حامل اموال یزید از
یمن را ضبط کرد و این اقدام پیامی سیاسی به نامشروع بودن حکومت اموی تلقی میشود.
- در
صفاح،
فرزدق شاعر با امام دیدار کرد و از دوگانگی دلها و شمشیرهای کوفیان خبر داد.
- در
ذات عرق، بشر بن غالب همین مضمون را تکرار کرد و امام در پاسخ به پرسش او رهبران را به دو دسته هدایت و ضلالت تقسیم نمود.
- در
حاجر، امام
قیس بن مسهر را با نامهای به کوفه فرستاد که به دستگیری و شهادت او انجامید.
- در
زرود،
زهیر بن قین که پیشتر از هممنزلی با امام اجتناب میکرد، به کاروان پیوست.
- در
زباله، اخبار شهادت مسلم، هانی و
عبدالله بن بقطر یکجا به امام رسید و امام با اعلام آزادی همراهان، صفوف خود را از دنیاطلبان جدا کرد.
- در
بطن العقبه، امام خواب حمله سگها را دید و از شهادت خود خبر داد.
- در ذوحسم، امام با خطبهای ضمن اعلام بازگشت در صورت بیوفایی کوفیان، با بسته شدن راه، مسیر خود را به سوی کربلا تغییر داد.
در
بیضه، امام در خطبهای
بنیامیه را به تعطیل حدود الهی متهم کرد و خود را شایسته تغییر این وضعیت دانست.
- در
رهیمه، امام از علت خروجش سخن گفت و از انتقام الهی خبر داد.
این سیر منازل، از ضبط اموال یزید در آغاز تا رویارویی با سپاه حر و اتمام حجتهای مکرر با کوفیان، نشاندهنده گذار تدریجی کاروان از مرحله دعوت به قیام به مرحله مواجهه و آمادگی برای
شهادت است.
کاروان در بعضی از این منازل، یک شبانه روز، و در بعضی دیگر تنها یک روز، و در برخی هم فقط چند ساعت، و در بعضی از آنها تنها برای اقامه
نماز توقف کرده و در تعدادی از منازل اصلا توقفی نداشته است.
این منازل با اندکی اختلاف در منابع، به ترتیب عبارتاند از:
تنعیم،
صفاح، عقیق (وادی عقیق)،
ذات عرق، غمره، مسلح، افیعیه، معدن بنی سلیم، عمق، سلیلیه (ماء السلیلیه، السلیله)، مغیثة (مغیثة الماوان)، نقرة (معدن النقره)،
حاجر، سمیرا، توز فید، بطن العقبه، اجفر،
خزیمه،
زرود،
ثعلبیه، بطان (بطانیة)، شقوق،
زباله، قاع،
عقبه، واقصه، قرعاء، مغیثه (این منزل، غیر ازمغیثة الماوان است)،
شراف،
ذوحسم،
بیضه،
عذیب (عذیب الهجانات)، اقساس مالک،
رهیمه،
قصر بنی مقاتل،
قطقطانه و
نینوا.
مؤلف کتاب الحسین فی طریقه الی الشهاده، برای شناخت و ضبط دقیق منازل، مسافت
مکه تا
کربلا را با راهنمایی و همراهی عربهای بومی طی کرده و اسامی منازلی را که امام از آنها عبور کرده، به صورت
شعر بیان کرده و در کتاب مذکور به تفصیل شرح داده است. لذا هرچند مؤلف این کتاب از معاصران است، با توجه به بررسی میدانی برای شناخت دقیق منازل، اثر ارزشمندی پدید آورده است.
منزل تنعیم، نخستین منزل از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل در دو فرسخی مکه و خارج از
محدوده حرم واقع شده و
میقات اهل مکه برای
عمره و دارای چاههای آب بوده است.
در این منزل، امام با کاروانی از
یمن به سرپرستی
بحیر بن ریسان حمیری روبرو شد که حامل ورس و لباسهای اهدایی برای
یزید بود. بنا به نقل
طبری، از
ابیمخنف امام آن اموال را ضبط نمود.
این اقدام پیامی سیاسی و اعتراضی به نامشروع بودن حکومت یزید و در چارچوب اختیارات
امامت و برای جلوگیری از مصرف اموال در مسیر فساد یزید ارزیابی شده و شیوه برخورد امام با شترداران نیز نشاندهنده رعایت حقوق آنان و جدا دانستن حساب آنان از حکومت یزید بوده است.
منزل صَفاح، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل میان
حنین و مرز
حرم، در سمت چپ مسیر ورودی به مکه واقع شده است.
در این منزل، امام با
فرزدق شاعر دیدار کرد. فرزدق در پاسخ پرسش امام از احوال کوفیان گفت: «دلهای مردم با شماست و شمشیرهایشان با
بنیامیه، و
قضای الهی از آسمان نازل میشود». امام این سخن را تصدیق کرد و فرمود اگر قضا بر وفق مراد باشد خدا را سپاس میگوییم و اگر برخلاف آرزو رقم بخورد، آن که طالب حق و پرهیزگار باشد زیان نکرده است.
محل این ملاقات در منابع مختلف ذکر شده؛
طبری صفاح،
شیخ مفید خارج مکه،
سید بن طاووس زباله و
ابناعثم شقوق را محل دیدار دانستهاند، اما شعری که از فرزدق نقل شده و قرینه نزدیکی به مکه، دیدار در صفاح را تأیید میکند. فرزدق بعدها قصیده معروف خود را در مدح
امام سجاد (علیهالسلام) سرود که به زندانی شدنش در
عسفان انجامید.
منزل ذات عرق، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل در ابتدای سرزمین
تهامه و مرز میان
نجد و تهامه واقع شده و
میقات اهل عراق و منزلگاهی پرجمعیت، پردرخت و دارای چاه پرآب توصیف شده است.
در این منزل، امام با
بشر بن غالب اسدی دیدار کرد و از او درباره احوال عراق پرسید. بشر پاسخ داد دلهای مردم با امام و شمشیرهایشان با
بنیامیه است و امام سخنش را تصدیق کرد.
بشر سپس درباره آیه
(یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ)
؛
روزی که هر گروه از مردم را با امامشان فراخوانیم» پرسش کرد و امام پاسخ داد امامان دو گونهاند: امام هدایت که به
بهشت دعوت میکند و امام ضلالت که به آتش میخواند.
شیخ صدوق این پرسش و پاسخ را در
منزل ثعلبیه ذکر کرده است.
همچنین در این منزل،
عون بن عبدالله بن جعده با نامهای از پدرش نزد امام آمد و پدرش از امام خواسته بود از حرکت منصرف شود، اما امام به آن نامه ترتیب اثر نداد.
منزل حاجِر، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزلگاه سرزمینی خرم با چاهها و برکههای آب شیرین بوده است.
در این منزل، امام
قیس بن مسهر صیداوی را با نامهای به سوی کوفیان فرستاد و در آن ضمن اعلام حرکت خود از مکه در
روز ترویه، از آنان خواست در کار خود سرعت و جدیت به خرج دهند. قیس در
قادسیه به دست
حصین بن نمیر دستگیر و نزد
ابن زیاد فرستاده شد. ابن زیاد از او خواست از امام بدگویی کند، اما قیس بر فراز
منبر، امام را ستود و ابن زیاد را
لعن کرد و به دستور عبیدالله از بالای قصر به پایین پرتاب شد و به شهادت رسید.
همچنین پس از عبور از حاجر، امام در منطقهای دارای آب با
عبدالله بن مطیع دیدار کرد. عبدالله با سوگند دادن امام به حرمت اسلام و قریش، او را از رفتن به کوفه برحذر داشت، اما امام نپذیرفت و فرمود جز آنچه خدا مقدر کرده به ما نمیرسد و به راه خود ادامه داد.
منزل خُزَیمِیّه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل بعد از
ثعلبیه واقع شده و ابتدا زَرُود نام داشت، اما چون
خزیمة بن خازم در آنجا برکهها و آبروهایی برای چاههایش ایجاد کرد، به این نام معروف شد.
کاروان امام یک شبانهروز در این منزل توقف کرد. هنگام صبح،
حضرت زینب (علیهاالسلام) نزد امام آمد و گفت شب هنگام از هاتفی شنیده که میگفت: «ای چشم بکوش و پر از اشک شو، چه کسی بعد از من بر این شهیدان گریه میکند؟ جماعتی که مرگ، آنان را چنانکه خداوند مقدر فرموده با خود میبرد تا وعده او تحقق پیدا کند.» امام در پاسخ فرمود: «خواهر جان!
قضای الهی به وقوع خواهد پیوست.»
منزل زَرُود، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل میان
ثعلبیه و
خزیمیه واقع شده و دارای قصر، حوض و برکه آب بوده است.
در این منزل،
زهیر بن قین بجلی که پیشتر از هممنزلی با امام اجتناب میکرد، دعوت امام را پذیرفت و به کاروان پیوست.
همچنین دو مرد از
بنی اسد در این منزل با خبر شهادت
حضرت مسلم و
هانی روبرو شدند و سپس با پیوستن به کاروان امام در منزل ثعلبیه، این خبر را به اطلاع ایشان رساندند.
درباره ملاقات
عبدالله بن عمر با امام، برخی منابع آن را در این منزل ذکر کردهاند.
امام سجاد (علیهالسلام) فرموده که پدرش در هیچ منزلی جز با یاد
یحیی بن زکریا (علیهالسلام) و کشته شدنش فرود نیامد و کوچ نکرد.
منزل ثعلبیه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل بعد از
شقوق و قبل از
خزیمیه واقع شده است.
در این منزل،
عبدالله بن سلیم و
مذری بن مشمعل که در
منزل زَرُود با خبر شهادت
حضرت مسلم و
هانی روبرو شده بودند، به کاروان امام پیوستند و این خبر را به اطلاع ایشان رساندند. امام با شنیدن خبر شهادت آن دو،
استرجاع فرموده و برایشان طلب رحمت کرد. آن دو تن از امام خواستند بازگردد، اما فرزندان
عقیل بر ادامه راه و گرفتن انتقام اصرار ورزیدند و امام نیز فرمود پس از اینان زندگی خیری ندارد.
بحیر بن شداد اسدی نیز در این منزل با امام دیدار کرد و چون برادرش ابراز نگرانی نمود، امام در پاسخ به نامههای فراوان کوفیان اشاره نمود.
منزل زُباله، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل میان
واقصه و
ثعلبیه واقع شده و روستایی آباد بود که حاجیان در آن منزل میکردند.
در این منزل، پیک
محمد بن اشعث و
عمر بن سعد با نامهای خبر شهادت
مسلم بن عقیل و
هانی بن عروه را به امام رساند.
همچنین خبر شهادت
عبدالله بن بقطر،
برادر رضاعی امام نیز در این منزل به ایشان رسید.
امام پس از دریافت این اخبار، همراهان را میان ماندن و رفتن آزاد گذاشت که در پی آن، بسیاری پراکنده شدند و تنها خاندان و یاران وفادارش باقی ماندند. بنا به گزارش
ابوحنیفه دینوری، خبر شهادت
قیس بن مسهر نیز در همین منزل به امام رسید.
به دلیل شباهت نحوه شهادت قیس و عبدالله، برخی مورخان آن دو را یک نفر پنداشتهاند، اما دلایلی چون پاره کردن نامه توسط قیس و افتادن نامه عبدالله به دست ماموران، دو نفر بودن آنها را تأیید میکند.
منزل بَطْن العَقَبه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل بعد از
واقصه و قبل از
قاع واقع شده و گردنهای باریک بوده که به همین دلیل عقبه نامیده میشد.
کاروان امام یکسره از
زباله به این منزل آمد، که نشاندهنده سرعت سیر ایشان است.
در این منزل، امام خوابی دید و به یارانش فرمود که جز کشته شدن، سرنوشت دیگری برای خود پیشبینی نمیکند و در خواب دیده که سگهایی به او حملهور شدهاند که بدترین آنها سگی سیاه و سفید بوده است.
همچنین در این منزل، پیرمردی از
قبیله عکرمه به نام
لوذان با امام دیدار کرد و از ایشان خواست بازگردد، اما امام پاسخ داد که برنامه خداوند تغییرناپذیر است؛ اینها از من دست برنمیدارند، تا اینکه خون مرا بریزند.
منزل شَراف، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل در هشت میلی
احساء و میان
واقصه و
قرعاء واقع شده و دارای چاههای آب متعدد بوده است.
کاروان امام یک شب در این منزل توقف کرد و هنگام
صبح، پس از دستور امام به جوانان برای برداشتن آب، از آنجا حرکت نمود.
در میانه راه، یکی از همراهان با مشاهده گرد و غبار و تصور دیدن نخلستان،
تکبیر گفت، اما امام و همراهان دریافتند که اینها سرهای اسبهای لشکریان تحت فرماندهی
حر بن یزید ریاحی است. امام برای یافتن پناهگاهی که بتواند از یک جهت با دشمن روبهرو شود، مسیر خود را به سمت چپ به سوی
ذوحسم تغییر داد. سپاه حر نیز مسیر خود را تغییر داد و به دنبال کاروان امام به راه افتاد، اما کاروان امام موفق شد پیش از آنان به ذوحسم برسد و در آنجا موضع بگیرد.
منزل ذو حُسُم، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل نام کوهی است که تا
عذیب الهجانات ۳۳ میل فاصله داشته است.
کاروان امام که برای گریز از سپاه
حر بن یزید پیش از آنها به ذوحسم رسیده بود، در این منزل اردو زد و سپس با هزار سوار به فرماندهی حر بن یزید ریاحی روبرو شد. امام با وجود تشنگی سپاه دشمن، دستور داد آنها و اسبهایشان را سیراب کنند.
هنگام ظهر، امام پس از اقامه
نماز جماعت با سپاه حر، خطبهای ایراد کرد و فرمود اگر بر پیمان خود نیستید، بازمیگردد.
حر پاسخ داد از آن نامهها بیخبر است و مأمور است امام را نزد
ابن زیاد ببرد.
امام که بازگشت به مدینه را نیز ممکن نمیدید، مسیر خود را به سمت چپ به سوی
عذیب و
قادسیه تغییر داد و حر نیز آنها را همراهی کرد.
همچنین نقل شده که امام در این منزل خطبه دیگری ایراد کرد و با اشاره به دگرگونی دنیا و ترک عمل به حق، مرگ در راه حق را سعادت و زندگی با ظالمان را ننگ خواند.
در این هنگام
زهیر بن قین برخاست و اعلام کرد که اگر دنیا جاودانه هم میبود، یاری امام را بر ماندن در آن ترجیح میداد و امام برایش دعای خیر کرد.
بنا به گزارش
طبری، امام در فاصله ۵۹ میلی کوفه، با بسته شدن راه توسط حر، مسیر خود را به سوی شمال غرب تغییر داد و به تدریج به سمت
کربلا رهسپار شد.
منزل بَیَضَه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل جزء سرزمین
قبیله بنی یربوع، میان
عذیب و
واقصه واقع شده و دارای چاه آب بوده است.
در این منزل، امام خطبهای ایراد کرد و با استناد به حدیث
پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) درباره لزوم مقابله با سلطان جائر،
بنیامیه را به پیروی از
شیطان، ترک اطاعت خدا، تعطیل حدود الهی و
حلال و
حرام کردن اموال متهم کرد و خود را شایستهترین فرد برای تغییر این وضعیت دانست.
امام سپس خطاب به کوفیان فرمود که بر اساس نامهها و پیمانشان آمده، و اگر بر
بیعت خود وفادارند به سعادت رسیدهاند، اما اگر پیمانشکنی کنند، این رفتارشان تازگی ندارد و پیشتر با
پدر،
برادر و پسرعمویش
مسلم نیز چنین کردهاند.
پس از این خطبه،
حر بن یزید ریاحی امام را از جنگ و کشته شدن برحذر داشت، اما امام در پاسخ با خواندن ابیاتی فرمود که مرگ در راه حق برای جوانمرد ننگ نیست و به راه خود ادامه داد. کاروان امام و سپاه حر از این منزل به سوی
عذیب الهجانات حرکت کردند.
منزل عُذَیب الهِجانات، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل غیر از عذیب القوادس نزدیک کوفه است و به دلیل چرای اسبهای
نعمان بن منذر در آن، به این نام خوانده میشد.
در این منزل، چهار تن از کوفیان همراه
طرماح بن عدی نزد امام آمدند. امام از آنان احوال کوفه را پرسید و
مجمع بن عبدالله عائذی از همراهی دلهای مردم و دشمنی شمشیرهایشان خبر داد.
امام درباره
قیس بن مسهر پرسید و چون خبر
شهادت او را شنید، اشک بر چهرهاش جاری شد. حر خواست آن چهار تن را دستگیر کند، اما امام به پیمان خود با حر استناد کرد و مانع شد.
طرماح نیز امام را به پناه بردن به کوههای اَجأ در
قبیله طی فراخواند و وعده یاری بیست هزار نفر را داد، اما امام فرمود با سپاه حر پیمانی دارد و بازگشت ممکن نیست.
طرماح برای رساندن آذوقه به خانوادهاش از امام جدا شد و چون بازگشت، در راه خبر شهادت امام را شنید و برگشت.
منزل رُهَیمه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل مزرعهای در نزدیکی کوفه با چشمهای در آن بوده است.
در این منزل، مردی کوفی به نام ابوهرم نزد امام آمد و از علت خروج ایشان پرسید. امام فرمود: چون که خواستند خونش را بریزند، از
مدینه خارج شده است و سپس فرمود: به خدا سوگند او را خواهند کشت و در این صورت خداوند لباس خواری بر آنان خواهد پوشاند و شمشیری برنده بر آنان مسلط خواهد ساخت.
منزل قَصر بَنی مُقاتِل یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل در نزدیکی
قطقطانه واقع شده و به دلیل وجود قصری متعلق به
مقاتل بن حسان به این نام مشهور شده است.
در این منزل، امام
عبیدالله بن حر جعفی را به یاری فراخواند، اما عبیدالله نپذیرفت و اسبش را به امام تقدیم کرد. امام آن را قبول نکرد و فرمود: اگر از نثار جان دریغ میورزی، به اسبت نیازی نداریم.
عبیدالله بعدها از این تصمیم پشیمان شد و در اشعاری بر نرفتن خود حسرت خورد.
همچنین
عمرو بن قیس مشرقی و پسرعمویش در این منزل نزد امام آمدند و چون از یاری عذر خواستند، امام فرمود: بروید تا فریاد مرا نشنوید، که هرکس فریاد ما را بشنود و پاسخ ندهد، خداوند او را با صورت در آتش میافکند.
بنابر نقل برخی منابع در این منزل، امام در رویایی صادقه سواری را دیده که میگفت: این گروه میروند و مرگ در پی ایشان میرود.
ابناعثم،
خوارزمی و
مجلسی این خواب را در
منزل ثعلبیه نقل کردهاند.
منزل قُطقُطانه، یکی از منازل مسیر کاروان
امام حسین (علیهالسلام) در حرکت از
مکه به سمت
کوفه بود. این منزل در نزدیکی کوفه و در مجاورت بیابان واقع شده و زندان
نعمان بن منذر، پادشاه حیره، در آنجا بوده است.
بنا به نقل
یعقوبی، خبر
شهادت مسلم بن عقیل در این منزل به امام رسید.
پیشوایی، مهدی،
مقتل جامع سیدالشهداء، ج۱، ص۶۲۹-۶۳۰.
