مشعر الحرام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مَشعر الحرام، که با نامهای مزدلفه و جمع نیز شناخته میشود، یکی از مکانهای مقدس در
حج است که بین
عرفات و
منا قرار دارد.
حاجیان پس از
غروب آفتاب روز عرفه، برای وقوف به مشعر میروند.
وقوف در این مکان از
طلوع فجر روز
عید قربان تا طلوع آفتاب
واجب و از
ارکان حج است.
از اعمال مستحبی در مشعر میتوان به احیای شب عید و جمعآوری سنگریزهها برای
رمی جمرات اشاره کرد.
مَشعر الحرام: از
مشاعر مشرّفه حج است.
مشعر الحرام از مکانهای
عبادت حاجیان است که بین سرزمین عرفات و منی و در محدوده
حرم واقع است و به حد فاصل میان
مازمین و
وادی محسّر اطلاق میشود.
حاجیان در مرحله بازگشت از عرفات به سوی
مکه در شب دهم
ذیحجه از وادی مازمین (که میان دو کوه است) میگذرند. مازم به معنای راه باریک و تنگه است. حاجی با پشت سر گذاردن این تنگه به سرزمین مشعر الحرام میرسد و در سوم سوی دیگر مشعر به سمت منی وادی محسر قرار دارد که با گذر از آن وادی کوچک، وارد منی میشود. امروزه، محدوده مشعر با تابلوهای بزرگی که در آنها نوشته شده «بدایة مزدلفه» و «نهایة مزدلفه» معین شده است.
نامهای دیگر مشعر الحرام «مُزدَلِفَه» و «جَمع» است.
علت نامیدن آن به مزدلفه یا به جهت نزدیک شدن حاجیان به منی است، یا به جهت
تقرب جستن به خدا در این مکان، یا به لحاظ آمدن حاجیان به این مکان در پارهای از شب و یا به جهت اجتماع مردم در این مکان.
در روایتی درباره علت نام گذاری مشعر به مزدلفه آمده است:
جبرئیل (علیهالسلام) در عرفات به
حضرت ابراهیم (علیهالسلام) گفت: «یا ابراهیم! اِزدَلِف الی المَشعر؛ ای ابراهیم به مشعر نزدیک شو».
علت نامگذاری مشعر به «جَمع» نیز یا اجتماع حاجیان در این مکان است یا اجتماع
آدم و
حوا (علیهماالسلام) در آن و یا بر اساس روایتی این است که حضرت آدم (علیهالسّلام) در این مکان میان
نماز مغرب و عشا جمع کرده است یا حاجیان در این مکان میان آن دو جمع میکنند.
از احکام عنوان یاد شده در باب حج سخن گفتهاند.
از اعمال حاجیان وقوف در عرفات و مشعر است؛ از اینرو، حاجی پس از غروب آفتاب روز عرفه برای وقوف به مشعر از عرفات رهسپار مشعر میشود.
مستحب است حرکت او معتدل و میانه باشد؛ نه تند و نه کند و نیز با وقار و طمأنینه و در کمال
خضوع و
خشوع باشد و در اثنای راه به
استغفار و درخواست رهایی از
آتش جهنم مشغول باشد. چنانکه بنابر مشهور، مستحب است نماز مغرب و عشا را تا رسیدن به مشعر به، تاخیراندازد؛ هرچند یک چهارم، بلکه یک سوم از شب بگذرد و میان آن دو به یک
اذان و اقامه جمع کند و
نافله مغرب را پس از نماز عشا بهجا آورد.
ظاهر کلام برخی قدما وجوب تاخیر نماز مغرب و عشا و گزاردن آن دو در مشعر الحرام است.
وقوف به مشعر الحرام از
واجبات، بلکه
ارکان حج است و ترک عمدی آن موجب بطلان حج میشود.
وقوف در غیر مشعر کفایت نمیکند. البته در صورت ضرورت و ازدحام جمعیت، رفتن بالای کوه (مازمین) جایز است.
برخی رفتن به بالای کوه را بدون ضرورت نیز جایز؛ لیکن
مکروه دانسته و گفتهاند: آن بخش از کوه که به سمت مشعر است، جزء مشعر به شمار میرود، بر خلاف قسمت پشت آن.
بعضی گفتهاند: مقصود از کوه که در غیر حال ضرورت نیز بالارفتن از آن، برای وقوف جایز میباشد، غیر مازمین است.
زمان وقوف در حال اختیار از طلوع فجر عید قربان تا طلوع آفتاب است و در حال عذر و ضرورت، تا ظهر روز عید امتداد مییابد.
از برخی نقل شده که زمان وقوف اختیاری، از شب عید تا طلوع آفتاب است.
آیا در شب عید در مشعر، بیتوته واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. قول به وجوب به ظاهر کلمات اکثر نسبت داده شده است.
برخی نیز به وجوب آن تصریح کردهاند.
در مقابل، برخی تصریح به عدم وجوب کردهاند.
بنابر قول مشهور، واجب رکنی وقوف که ترک آن از روی عمد موجب بطلان حج میشود مسمای آن است. بنابراین، وقوف به مشعر به مقدار اندک که از نظر
عرف، وقوف بر آن صادق باشد، کفایت میکند؛ هرچند بر حاجی واجب است از طلوع فجر تا طلوع آفتاب در مشعر بماند و از آنجا خارج نشود و در صورت خروج،
گناه کرده است؛ لیکن حج او صحیح است.
کسی که شب عید، هرچند اندک، در مشعر وقوف کرده و قبل از طلوع فجر از آن خارج شده، بنابر قول مشهور حجش صحیح است، به شرط آنکه وقوف به عرفات را انجام داده باشد. البته یک
گوسفند به عنوان
کفاره بر او واجب میشود.
زنان و معذوران، همچون پیرمردان و بیمارانی که از ازدحام جمعیت بر جان خود بیمناکاند، میتوانند قبل از طلوع فجر از مشعر خارج شوند، بدون آنکه کفارهای بر آنان واجب شود.
چنان که در خروج از مشعر از روی فراموشی نیز کفارهای ثابت نخواهد بود.
آیا کسی که از روی جهل، قبل از طلوع فجر از مشعر خارج میشود، حکم خروج از روی فراموشی را دارد یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
کسی که وقوف به عرفات را درک نکرده؛ لیکن وقوف به مشعر قبل از طلوع آفتاب را درک کرده، حجّش صحیح است.
مستحب است وقوف، بعد از نماز صبح صورت گیرد و نیز مستحب است دعاهای وارد شده یا دعاهایی که متضمن حمد و ثنای خدای تعالی و
صلوات بر پیامبر و آل او (علیهمالسّلام) است را بخواند.
برخی گفتهاند: مقصود از استحباب وقوف بعد از نماز صبح، وقوف برای قیام، جهت
دعا و
ذکر است، نه وقوف به معنای بودن در مشعر که آغاز آن طلوع فجر است و تاخیر نیت آن تا بعد از نماز صبح جایز نیست؛
لیکن جمعی، وقوف از اول طلوع فجر را واجب ندانستهاند.
از برخی وجوب صلوات و ذکر هنگام وقوف نقل شده است.
احیای شب عید به دعا و عبادت و ذکر در مشعر مستحب است.
بــرخی استحباب
طهارت (با
وضو یا
غسل بودن) را نیز ذکر کردهاند؛ هرچند وقوف بدون طهارت، حتی با حالت
جنابت نیز جایز و کافی است.
بر کسی که نخستین بار
حج میگزارد پیاده گام نهادن در مشعر در مدت وقوف، مستحب است.
برخی صعود بر کوه «
قُزَح» و ذکر خدا بر آن را نیز بر
صروره مستحب دانستهاند.
برداشتن سنگریزه برای رمی جمرات از مشعر مستحب است.
بنابر قول مشهور مستحب است حاجیان (جز
امیر الحاج) اندکی قبل از
طلوع خورشید کوچ از مشعر را آغاز کنند؛ لیکن عبور از وادی محسر تنها پس از طلوع آفتاب جایز است؛ اما امیر الحاج مستحب است پس از طلوع خورشید کوچ کند. از برخی قدما وجوب کوچ کردن امیر الحاج پس از طلوع نقل شده است.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسّلام)، ج۸، ص۴۹-۵۳.
