مرجع تقلید در مذهب فقهی امامیه به مجتهد جامعالشرایطی اطلاق میشود که در دوران غیبت، جایگاه نایب عامامام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را بر عهده دارد. شیعیان در فروع دین و احکام فقهی از مرجع تقلید پیروی میکنند. احراز این مقام نیازمند انتشار توضیح المسائل یا کتاب استفتائات است تا مکلّفان وظایف شرعی خود را از آن استخراج کنند. این مرجع با تکیه بر منابع وحیانی، راهنمای پیروان خود در امور دینی و شرعی محسوب میشود. بنا بر نظر مشهور فقها، مرجع تقلید باید زنده باشد و تقلید ابتدایی از مجتهد متوفی جایز شمرده نمیشود. شیخ انصاری در این خصوص ادعای اجماع نموده و بر ضرورت زنده بودن مرجع تأکید کرده است.
یکی از اموری که در دوران غیبت کبرا اهمیت ویژهای دارد، تقلید از مجتهد جامع شرایط است. علمای شیعهامامیه میگویند: عمل به تقلید، به دلایل عقلی و نقلی لازم و واجب است. عقل، دستور میدهد که فرد ناآگاه، از دانشمندی آگاه و دانا راهنمایی بجوید و از او تقلید کند.
نجف اشرف، از زمان شیخ طوسی، مرکز علمی شیعه قرار گرفت و مجتهدان بزرگ بیشتر، آنجا به تحصیل علم پرداختند. به نظر نمیرسد که نهاد مرجع تقلید، تا پیش از زمان شیخ محمدحسن اصفهانی نجفی (م ۱۲۶۶ ق) جنبۀ مرکزیت عام یافته باشد. جانشین بلافصل او شیخ مرتضی انصاری (م ۱۲۸۱ ق) بزرگترین مجتهد زمان خود به شمار میرفت.
