مدافعان ورود اهل بیت به کربلا در اربعین اول
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مدافعان ورود اهل بیت به کربلا در اربعین اول، از مباحث مرتبط با اربعین سیدالشهداء (علیه‌السلام) است و به دیدگاه عالمانی می‌پردازد که حضور کاروان اسرا در کربلا را در بیستم صفر سال ۶۱ق پذیرفته‌اند.
در میان شیعیان شهرت دارد که اهل بیت (علیهم‌السلام) در بازگشت از
شام، روز بیستم صفر به کربلا رسیدند و
جابر بن عبدالله انصاری را ملاقات کردند.
سید بن طاووس با آنکه این ملاقات را در «
ملهوف» نقل کرده، در «
اقبال» رسیدن اهل بیت در بیستم صفر را به دلیل اقامت طولانی در شام و زمان‌بر بودن مکاتبات، بعید دانسته است.
علامه مجلسی،
محدث نوری،
شیخ عباس قمی و برخی دیگر از علما و تاریخ‌پژوهان با استناد به فقدان این خبر در منابع کهن و ناکافی بودن زمان، این ماجرا را نپذیرفته‌اند.
در مقابل گروهی از اندیشمندان این ماجرا را پذیرفته‌اند؛
ابوریحان بیرونی در «الآثار الباقیه» تصریح کرده که سر امام در بیستم صفر به بدن ملحق شد و اهل بیت پس از بازگشت از شام به زیارت قبر امام آمدند.
مستوفی هروی نیز بر حضور
امام سجاد (علیه‌السلام) با اهل بیت در کربلا در این روز تأکید دارد.
ملاحسین واعظ کاشفی به نقل از
خوارزمی، الحاق سر به بدن در بیستم صفر را گزارش کرده است.
شیخ بهایی نیز ضمن تأیید ورود جابر در اربعین، تصریح کرده که اهل بیت در همان روز از شام به کربلا رسیدند.
میرزامحمد اشراقی با اشاره به اینکه اهل بیت پس از واقعه عاشورا مسافرتی به عراق نداشته‌اند، ورود آنان به کربلا در اربعین اول را پذیرفته است.
سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی نیز با ردّ دلایل محدث نوری، امکان و وقوع این سفر را اثبات کرده است.
کتاب «
نور العین» نیز این ماجرا را نقل کرده، اما برخی محققان اعتبار آن را به دلیل ضعف سندی و سبک نگارش، مخدوش دانسته‌اند.
در ادامه، دیدگاه‌های شاخص‌ترین چهره‌های این گروه را از نظر می‌گذرانیم.
در میان شیعیان مشهور است که
جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ
رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در روز بیستم صفر به
زیارت قبر امام حسین (علیه‌السّلام) رفت و در همان روز، اهل‌بیت در راه بازگشت از
شام، به
کربلا رسیده، جابر را در آنجا ملاقات کردند.
همچنین در این روز سر امام حسین به بدن ملحق، و همان‌جا دفن شد.
شیخ مفید،
شیخ طوسی در این باره می‌نویسند:
«روز بیستم صفر روزی است که حرم امام حسین (علیه‌السّلام) از شام به سوی
مدینه بازگشتند. همچنین در این روز، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی رسول خدا، برای زیارت امام حسین (علیه‌السّلام) از مدینه به کربلا آمد و او نخستین کسی بود که قبر امام حسین را زیارت کرد».
در این که آیا اسرای کربلا، مستقیماً از شام به مدینه رفته‌اند یا از کربلا عبور کرده‌اند؛ اختلاف است.
از بعضی از گزارشات استفاده می‌شود که خروج از شام در بیستم ماه صفر یعنی روز اربعین بوده است.
اگر این
روایت را بپذیریم، نمی‌توانیم قائل شویم که اهل‌بیت (علیه‌السّلام) در اربعین به کربلا رسیده‌اند.
بنابراین برخی از اندیشمندان نظریه ورود اهل‌بیت به کربلا را در اربعین اول، بعید و حتی محال دانسته‌اند.
اندیشمندانی همچون
ابن طاووس،
علامه مجلسی،
میرزاحسین نوری،
شیخ عباس قمی،
ابوالحسن شعرانی،
شهید مطهری،
رسول جعفریان،
محمدابراهیم آیتی و ... منکر ورود اهل‌بیت به کربلا در اربعین اول هستند.
اما طبق برخی از نقل‌ها سر مقدس امام حسین (علیه‌السّلام) و سایر شهدای کربلا، که به شام منتقل شده بود، به
امام سجاد (علیه‌السّلام) سپرده شد و آن حضرت بیستم ماه صفر آن‌ها را به بدن‌ها ملحق کرد و به مدینه رفت.
لذا در مقابل منکران، برخی از اندیشمندان، همچون
ابوریحان بیرونی،
مستوفی هروی،
ملاحسین واعظ کاشفی،
شیخ بهایی،
میرزامحمد اشراقی،
سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی و ... قایل به حضور اهل‌بیت در کربلا در اربعین اول شده‌اند، یا دست‌کم از ظاهر کلام‌شان چنین استفاده می‌شود.
در این میان بعضی از آن‌ها برای کلام خود دلیلی ذکر نکرده‌اند و برخی دیگر شهرت این قضیه را در بین علمای شیعه دلیل این ادعا دانسته‌اند و برای اثبات آن دلیل‌هایی آورده‌اند، که در ادامه به بررسی آن‌ها خواهیم پرداخت.
ابوریحان بیرونی (م٤٤٠ق) یکی از مدافعان ورود اهل‌بیت به کربلا در اربعین اول است.
در میان منابع کهن در
الآثار الباقیة بیرونی تصریح شده که اهل‌بیتِ سیدالشهدا (علیه‌السّلام) در اربعین اول به کربلا بازگشته‌اند.
وی قضیه برگشت اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) از شام را چنین بیان می‌کند:
«وَ فِی الْعِشْرِینَ رُدَّ رَأْسُ الْحُسَیْنِ (علیه‌السّلام) إِلَى جُثَّتِهِ حَتَّى دُفِنَ مَعَ جُثَّتِهِ، وَ فِیهِ زِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ وَ هُمْ حَرَمُهُ، بَعْدَ انْصِرَافِهِمْ مِنَ الشَّامِ» یعنی «و در روز بیستم ماه صفر، سر نورانی امام حسین (علیه‌السّلام) به بدن مبارک او برگشت داده شد تا اینکه با بدن او دفن شد و در آن روز، زیارت اربعین است در حالی که اهل‌بیت او بعد از برگشت از شام به زیارت آن حضرت آمدند».
از ظاهر عبارت ابوریحان چنین برمی‌آید که مقصود وی، بیستم صفر سال ۶۱ قمری است.
بنا بر عبارت فوق، ابوریحان بیرونی، افزون بر وجه مشهور برای علت نام‌گذاری زیارت اربعین به این نام، وجه تسمیه دیگری هم بیان کرده و آن اینکه معتقد است چهل تن از اهل‌بیت امام حسین (علیه‌السّلام) در روز بیستم صفر موفق به زیارت قبر سیدالشهداء شده‌اند، و از این رو آن زیارت را زیارت اربعین نام نهاده‌اند.
مستوفی هروی از مورخان قرن ششم و مترجم
کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی، بر این باور است که علی بن الحسین (علیه‌السّلام) با سایر اهل‌بیت در روز بیستم صفر در کربلا حضور داشته است.
ملاحسین واعظ کاشفی (۹۱۰ق) از قول
خوارزمی نوشته است:
«امام زین‌العابدین (علیه‌السّلام) سر پدر بزرگوار خود را با سرهای دیگر تحویل گرفت و به کربلا رفت و در بیستم ماه صفر، سر آن سرور به بدن اطهر انضمام یافت».
نویسنده کتاب نور العین نیز بر آن است که اهل‌بیت روز بیستم صفر در کربلا حضور داشته و در آنجا جابر و گروهی از اهل مدینه را ملاقات کرده‌اند.
برخی از محققان معاصر گفته‌اند مطالب این کتاب بسیار ضعیف و غیر قابل اعتماد است.
افزون بر این، نثر و اسلوب این کتاب با نثر قرن چهارم سازگاری ندارد، از این رو بعید نیست که انتساب این کتاب به اسفراینی جعلی باشد.
شیخ بهایی (۱۰۳۰ق) در بیان بیستم ماه صفر و آمدن جابر و اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) به سرزمین کربلا چنین می‌نویسد:
«وَ فِی هَذَا الْیَوْمِ وَ هُوَ یَوْمُ الْأَرْبَعِینَ مِنْ شَهَادَتِهِ (علیه‌السّلام) کَانَ قُدُومُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ لِزِیَارَتِهِ (علیه‌السّلام) وَ اتَّفَقَ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ وُرُودُ حَرَمِهِ (علیه‌السّلام) مِنَ الشَّامِ إِلَى کَرْبَلَاءَ قَاصِدِینَ الْمَدِینَةَ عَلَى سَاکِنِهَا السَّلَامُ وَ التَّحِیَّةُ» یعنی «و در این روز یعنی چهل روز بعد از شهادت امام حسین (علیه‌السّلام) جابر بن عبدالله انصاری (رضی‌الله‌عنه) به زیارت آن حضرت آمد و اتفاقاً در این روز حرم امام حسین (علیه‌السّلام) (منظور اهل‌بیت (علیهم‌السلام)) که از شام به کربلا آمدند در حالی که عازم مدینه بودند به زیارت آن حضرت آمدند».
از عبارت شیخ بهایی چنین برمی‌آید که روز اربعین، چهل روز از شهادت امام می‌گذشت، و روز ورود جابر بن عبدالله انصاری برای زیارت قبر حضرت است و آن روز با روز ورود اهل‌بیت امام از شام به کربلا یکی شد.
میرزامحمد اشراقی معروف به ارباب (١٣٤١ق) پس از بیان گزارش
طبری در
بشارة المصطفی، درباره زیارت جابر می‌نویسد:
«در این خبر معتبر، مذکور نیست که زیارت جابر در روز اربعین بوده یا روز دیگر، و نیز ذکر نشده که زیارت جابر در سال اول شهادت بوده یا بعد؛ لیکن مذکور در کتب شیعه، تحقق دو امر (زیارت جابر در اربعین در سال اول) است.
در هر حال ورود اهل‌بیت را به کربلا در روز اربعین، بسیاری ذکر کرده‌اند، از عامه و خاصه... و در سیره و تاریخ محفوظ است که بعد از سال شهادت، اهل‌بیت مسافرتی به عراق ننموده‌اند».
سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی در قالب پاسخ‌گویی به شبهات
محدث نوری که منکر رسیدن اهل‌بیت به کربلا در روز اربعین است، دلایلی برای امکان ورود اهل‌بیت در اربعین
سال ۶۱ قمری آورده است.
وی برخلاف نظر علامه نوری، معتقد است که اولین اربعین، در ۲۰ ماه صفر سال ۶۱ هجری بوده است و سعی دارد با رد دلائل علامه نوری این مطلب را به اثبات برساند.
• پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۲.
