محمد بن محمد عراقی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محمد عراقی (م
۶۰۰ه) از برجستگان
علم کلام و از پیشگامان مباحث
جدل و
مناظره قرن ششم هجری بود.
برخی گمان بردهاند وی از نسل
طاوس بن کیسان بوده به این دلیل به طاوسی شهرت یافته است.
وی در فن مناظره شاگرد
رضی نیشابوری بود.
محمد در تدریس روشهای مخصوص به خود داشت؛ ولی یک روش وی موثر و متمایز از دیگر روشها بود که با این روش شاگردان بسیاری همچون
قاضی نجمالدین ابن راجح تربیت کرد.
او از علمای
شافعیه شمرده شده، اما برخی او را
حنفی هم دانستهاند.
آثار او شامل سه کتاب درباره
روش مناظره و جدل و نیز نظمهایی بر کتابهایی چون
الاشارات ابن سینا و
السیره ابن هشام است.
محمد عراقی در چهاردهم
جمادی الآخر سال
۶۰۰ه در
همدان از دنیا رفت.
ابوالفضل محمد بن محمد بن عراقی قزوینی طاوسی رکنالدین، نام وی به اختلاف عزیز بن محمد
و عراقی بن محمد آمده است.
برخی گمان بردهاند وی از نسل طاوس بن کیسان ـ از بزرگان
تابعین، فقیه و محدث و شاگرد
ابن عباس بوده، به این دلیل به طاوسی شهرت یافته است.
بر پایه گزارش
ذهبی، وی از برجستگان علم کلام و از پیشگامان مباحث جدل و مناظره بود و در آن دستی توانا داشت.
در جلسات مناظرهای که شرکت میکرد، معمولاً طرف مقابلش را مغلوب میساخت.
ابوالفضل در این فن شاگرد
رضی نیشابوری حنفی ـ از مناظرهگران و متکلمان معروف ـ بود و از او مطالب بسیاری فرا گرفت.
عراقی فقه را در
قزوین و
همدان و
خراسان و
ماوراءالنهر آموخت.
در سال
۵۶۱ صحیح مسلم را از
ابوالقاسم عبداللّه بن حیدر، کتاب الخائفین من الذنوب تالیف
ابن ابیزکریا را از
ابوسلیمان زبیری و کتاب الاربعین را نزد پدر
محمد رافعی قزوینی شنید.
چنان که منابع گزارش کردهاند عراقی پس از آنکه در کسب علوم به کمال رسید، به همدان وارد شده و در آنجا رحل اقامت افکند و کرسی تدریس برپا ساخت و طالبان علوم بسیاری از دورترین نقاط در درس وی حاضر شده و بهرهها بردند.
وی در همدان در مدرسهای که
حاجب جمالالدین برای وی تاسیس کرد و بعدها به مدرسه حاجبیّه مشهور شد، به تدریس اشتغال یافت.
او در تدریس روشهای مخصوص به خود داشت؛ ولی یک روش وی متمایز از دیگر روشها بود و بسیار پرفایده
(که احتمالاً همان روش بحث و مناظره بود)؛ به هر حال با این روش شاگردان بسیاری را تربیت کرد که از آن میان نام افرادی چون
قاضی نجمالدین ابن راجح به چشم میخورد.
اسنوی ضمن آنکه
عراقی را از علمای شافعیه برشمرده مینویسد: وی دو برادر دیگر به نام
علاء طاوسی و
قطبالدین طاوسی داشت که در همدان ساکن بودند.
علاء پس از برادرش
رکنالدین، در مدرسه حاجبیه تدریس میکرد و همچون برادر در جدل و مناظره مهارتی تمام داشت و در سال
۶۱۷ه از دنیا رفت.
قطبالدین نیز مدتی قاضی القضات
عراق عجم بود. همو مینویسد: زادگاه هر سه برادر در قزوین بوده است.
در مقابل،
قرشی نام وی را در زمره علمای حنفی ذکر کرده است.
وی را فردی بااخلاق، خوش معاشرت و دارای سعه صدر دانستهاند.
عراقی سه کتاب با عنوان
روش مناظره و جدل در مسائل اختلافی داشت که شهرت دارد؛ به علاوه
نظم کتاب الاشارات ابن سینا،
نظم کتاب السیره ابن هشام و
نظم کتاب المفصل زمخشری از آنِ اوست.
محمد عراقی در نهایت در چهاردهم جمادی الآخر سال ۶۰۰ه در همدان از دنیا رفت.
• پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلام، برگرفته از مقاله «محمد عراقی»، ج۴، ص۳۵۱-۳۵۲.
