مجادله
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مُجادَلَه به معنای گفت وگو کردن برای اثبات یا نفی امری است.
مجادله از
جدل به معنای گفت وگوی تند، همراه با خصومت برای مغلوب کردن دیگری آمده است؛ چنانکه جدل به شدت خصومت نیز معنا شده است.
مجادله به معنای گفت وگو و مجاب کردن خصم با برهان و دلیل؛ به گونهای که زبان او کوتاه و بسته شود نیز آمده است.
از مجادله به
مراء و ممارات نیز تعبیر شده است.
از آن به مناسبت در باب
اعتکاف سخن گفتهاند.
بر اساس
آیات قرآن و
روایات، مجادله دو گونه است: مجادله احسن و مجادله غیر احسن یا مجادله سوء. مجادله احسن عبارت است از گفت وگو و بحث با
خصم با هدف بازگرداندن وی از اشتباهش و اثبات
حق با
برهان و دلیل حق.
مجادله غیر احسن عبارت است از گفت وگو و بحث با خصم، نه برای اثبات حق؛ بلکه برای غرضی از اغراض دنیوی و نفسانی، از قبیل شهرت،
حسد،
تکبر، اظهار غلبه و فضل و علم خود و یا رسوا کردن طرف، جاهل و عامی نشان دادن، از چشم مردم انداختن او و غیر آن.
در روایتی از
امام صادق (علیهالسّلام) آمده است: «مجادله به احسن، مجادله با برهان است و مجادله به غیر احسن این است که با اهل باطلی بحث کنی و او مطلب باطلی را مطرح کند و تو به انکار آن بسنده کنی، بدون آنکه بر رد آن، برهانی اقامه کنی، یا حقی را که خصم در صدد اثبات باطل خویش با آن است، انکار نمایی از بیم آنکه در صورت اقرار به آن، همان حق، به حجت و دلیلی علیه خودت تبدیل گردد؛ زیرا راه رهایی از آن دلیل را نمیدانی»
(و نمیتوانی آن حق را از باطلش جدا کنی. در نتیجه با انکار حق، باطل او را دفع میکنی).
برای مجادله در روایات و قرآن احکامی بیان شده است.
در روایات فراوان از مجادله در
دین و آیات خدا
نهی شده است.
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمود:
خدای تعالی جدال کنندگان در دینش را بر زبان هفتاد پیامبر
لعنت کرده است و کسی که در آیات خدا جدال کند،
کافر میشود».
امام صادق (علیهالسّلام) نیز فرمود: بپرهیز از مجادله در دین؛ زیرا این کار موجب اعراض قلب از ذکر خدا است و
نفاق و کینهها را در پی میآورد و
دروغ را روا میشمارد.»
امام باقر (علیهالسّلام) نیز میفرماید: «مجادله، دین را محو و عمل را نابود میکند و
شک را در پی میآورد». همچنین میفرماید: «مجادله نمیکند، مگر مردی که
تقوا ندارد یا در دین خود شک دارد».
در قرآن کریم از مجادله نکوهش شده و مجادله به احسن را استثنا کرده است.
در قرآن کریم خدای تعالی قومی را که در حق و آیات الهی و به باطل مجادله میکنند، نکوهش کرده است.
(يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنظُرُونَ)
(وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنذِرُوا هُزُوًا)
(مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلَادِ)
مجادله به غیر احسن؛ خواه در امور دینی یا دنیوی،
حرام است.
قرآن کریم مجادله احسن را استثنا کرده و آن را رخصت داده
(وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ)
و رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) را بدان امر کرده است؛
(ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ)
از اینرو، مجادله احسن، جایز، بلکه برای اهلش از برترین طاعات و
عبادات است؛
حتی در مواردی، برای دفاع از حق و ردّ باطل و ضلالت،
واجب خواهد بود.
ملاک در احسن یا غیر احسن بودن مجادله، علاوه بر درست بودن صورت مجادله از اقامه برهان و عدم انکار حق، نیت مجادله کننده است که اگر نیت، اثبات حق و ردّ باطل باشد، مجادله احسن و جایز، اما اگر اغراض نفسانی و دنیوی باشد، مجادله غیر احسن و حرام است.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسلام)، ج۷، ص۵۱۴.
