• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

قاعده وجوب دفع ضرر مُحتَمَل

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف





قاعدۀ وجوب دفع ضرر مُحتَمَل از قواعد کاربردی در فقه و قاعده‌ای عقلی به معنای حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل است.
به آن در مباحث کلامی و اعتقادی و نیز ابواب مختلف فقه استناد شده است.



مقصود از وجوب، لابدّیت و لزوم عقلی است، بدین‌معنا که عقل به گونۀ استقلالی، قطع نظر از شرع، حکم به لزوم آن می‌کند. مقصود از ضرر، اعم از دنیوی و اخروی است.
برخی، ضرر دنیوی را به ضرر مهم غیر قابل جبران، همچون تلف جان یا عضوی از اعضای بدن اختصاص داده‌اند.
[۳] بیارجمندی، یوسف، مدارک العروة، ج۱، ص۴.
بنابراین، در ضرر ناچیز و‌ اندک، قاعده جاری نمی‌شود.


نمونه‌هایی از مواردی که به قاعدۀ یاد شده استناد شده عبارت است از:

۱. اجتهاد و تقلید:
بر هر مکلفی واجب است در عبادات و معاملات خود، مجتهد یا مقلّد و یا محتاط باشد. از ادلۀ آن، قاعدۀ عقلی وجوب دفع ضرر محتمل است، چه اینکه در ترک هر سه وظیفه، احتمال زیان و عقوبت اخروی می‌رود.
بنابراین، وجوب یکی از سه وظیفه علی البدل بر مکلف، وجوب عقلی خواهد بود.
۲. روزه:
شرط صحّت و نیز وجوب روزه ماه رمضان، نداشتن بیماری‌ای که روزه برای آن زیان دارد، می‌باشد، بنابراین، بر چنین بیماری روزه واجب نیست و چنانچه بگیرد، صحیح نخواهد بود. از ادلۀ این حکم، قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل است.
۳. توبه:
بر وجوب توبه از گناه، بر ادله‌ای، از جمله قاعدۀ یاد شده استدلال شده است، زیرا در ترک توبه، احتمال کیفر و عقوبت اخروی می‌رود و دفع ضرر محتمل واجب است. بنابراین، توبه واجب خواهد بود.



با توجه به عقلی بودن اصل قاعده، دلیل آن، حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل می‌باشد.





• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام)، ج۶، ص۴۴۴.    






جعبه ابزار