عُذْر (مفرداتقرآن)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عُذْر (به ضم عین و سکون ذال) از
واژگان قرآن کریم به معنای پوزش است
مشتقات
عُذْر که در
آیات قرآن آمده عبارتند از:
تَعْتَذِرُوا (به فتح تاء اول، تاء دوم، سکون عین و کسر ذال) به معنای عذر و بهانه آوردید؛
عُذْراً (به ضم عین و سکون ذال) به معنای معذور بودن و اتمام حجت؛
الْمُعَذِّرُونَ (به ضم میم، فتح عین و کسر ذال مشدد) به معنای کسانی که عذر آوردند؛
مَعْذِرَةً (به فتح میم، راء، سکون عین و کسر ذال) به معنای اعتذار؛
مَعاذِیرَهُ (به فتح میم و راء) به معنای عذرها و حجتها است.
عُذْر به معنای پوزش است.
در
اقرب الموارد آمده است: عذر حجّتی است که با آن پوزش خواسته میشود.
راغب اصفهانی گفته است: عذر آن است که
انسان بخواهد با آن گناهان خویش را محو کند.
عذر سه قسم است:
۱. شخص میگوید: من اینکار را نکردهام؛
۲. میگوید: به این جهت کردهام و میخواهد با ذکر علت، خویش را تبرئه کند؛
۳. و یا میگوید: من این کار را کردهام ولی دیگر نمیکنم.
این سومی
توبه است. هر توبه عذر است ولی هر عذر توبه نیست.
این مورد در اقرب الموارد از
کلّیات ابوالبقاء نیز نقل شده است.
به مواردی از
عُذْر که در قرآن به کار رفته است، اشاره میشود:
(لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ اِیمانِکُمْ)
(بگو: عذر و بهانه نياوريد كه بيهوده است؛ چرا كه شما پس از ايمان آوردن،
کافر شديد.)
(اِنْ سَاَلْتُکَ عَنْ شَیْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِی قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّی عُذْراً)
(
حضرت موسی گفت: «بعد از اين اگر درباره چيزى از تو سوال كردم، ديگر با من مصاحبت نكن؛ زيرا از ناحيه من معذور خواهى بود.)
آن عالم از حضرت موسی اعتذار کرد و گفت:
(اِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً)
«تو بر کارهای من
صبر نتوانی کرد.»
تا بالاخره حضرت موسی گفت: اگر بار دیگر از تو از علت کاری بپرسم با من مصاحبت مکن از جانب من به عذری که اول گفته بودی که من صبر نتوانم کرد، رسیدهای.
(فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً. عُذْراً اَوْ نُذْراً)
(و
سوگند به آنها كه آيات بيدارگر الهى را به
انبیاء القا مىنمايند. براى اتمام حجّت يا انذار.)
این اعتذار ظاهرا از جانب
خداوند است که بندگان در معذّب شدن خدا را
(نعوذ باللّه) محکوم ندانند.
(
اسم فاعل) از باب
تفعیل کسی است که عذر میآورد، ولی عذر ندارد.
مُعتَذِر کسی است که عذر دارد.
(وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْاَعْرابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ)
«معتذرین اعراب آمدند که به آنها اجازه داده شود تا در
جنگ شرکت نکنند، ولی آنانکه خدا و رسول را تکذیب کردند نشستند و برای اعتذار نیامدند.»
در
مفردات آمده است: معذّر آن است که خود را معذور میداند ولی عذر ندارد.
این فرق از اقرب الموارد نیز بهدست میآید.
بیشتر
مفسّران معذّرون را کسان عذر تراش گفتهاند.
بعضی اصل آن را «معتذرون» گفتهاند به ادغام تاء در ذال.
از ذیل آیه
(سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ اَلِیمٌ)
به نظر میآید که از «معذّرون» اعمّ اراده شده است.
مصدر به معنی اعتذار است.
(قالُوا مَعْذِرَةً اِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)
(گفتند: اين اندرزها، براى اعتذار و انجام وظيفه در پيشگاه
پروردگار شماست؛ به علاوه شايد آنها بپذيرند و
تقوا پيشه كنند.)
مَعاذیر جمع معذرة به معنی عذرها و حجتها است.
(بَلِ الْاِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ اَلْقیمَعاذِیرَهُ)
«انسان بر خویشتن یکپارچه بصیرت است و اگر معذرتهای خویش را بیاورد فایدهای نخواهد داشت.»
به نظر میرسد جواب
(لَوْ)
محذوف است، مثل:
«لا تنفعه» و غيره يعنى: انسان بر خويشتن يكپارچه بصيرت است و اگر معذرتهاى خويش را بياورد فايدهاى نخواهد داشت مثل آنچه در آیه ذیل آمده است.
ولی این در صورتی است که
(لَوْ)
به معنی
ان شرطیّه و برای
استقبال باشد. اگر به معنی
امتناع باشد، جواب آن ظاهرا از ما قبلش بهدست میآید، یعنی: اگر عذرهایش را نادیده میگرفت میدانست که یکپارچه بصیرت است.
(یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ)
(روزى كه عذرخواهى ستمكاران سودى به حالشان نمىبخشد.)
•
قرشی بنابی، علیاکبر، قاموس قرآن، برگرفته از مقاله «عُذر»، ج۴، ص۳۱۰-۳۱۲.
