عَذاب (مفردات‌قرآن)

مقالات مرتبط: عذاب ادنی‌ (لغات‌قرآن)، عَذاب (مفردات‌نهج‌البلاغه)، عذاب.

عَذاب (به فتح عین ) از واژگان قرآن کریم به معنای عقوبت و شکنجه است.
به گفته برخی از لغت‌شناسان اصل عذاب از عذب گرفته شده اما به نظر می‌آید اصل آن به معنی منع است.
عذاب را از آن جهت عذاب گویند که از راحتی و آسایش منع می‌کند و آن را از بین می‌برد.
بنابر آن‌چه ذکر شد، عذاب مصدر به معنی فاعل‌ به معنای آن‌چه مشقّت دارد و مانع آسایش است.
عاذب و عذوب به کسی گفته می‌شود که از اکل و شرب امتناع کند.

فهرست مندرجات

۱ - معنای عَذاب

[ویرایش]

عَذاب به معنای عقوبت و شکنجه است.
شیخ طبرسی آن را استمرار الم ، زمخشری کلّ الم فادح و راغب اصفهانی ایجاع شدید معنا کرده‌اند.
جوهری عقوبت و اقرب الموارد هر آن‌چه بر انسان دشوار است و او را از مرادش منع می‌کند، معنا کرده‌اند.
راغب اصفهانی در اصل آن چند قول نقل کرده از جمله گفته‌اند:

۱.اصل آن از عذب است، عذّبته یعنی: گوارایی زندگی را از او بردم. مرّضته و قذّرته به معنای مرضش را و قذارتش را از بین بردم است.
۲.به قول بعضی اهل لغت تعذیب به معنی ضرب است و به قولی آن از «ماء عذب» آب آلوده و کدر است. عَذَّبْتُهُ‌ یعنی: عیش او را کدر و آلوده کردم.

به نظر می‌آید اصل آن به معنی منع است. عذاب را از آن جهت عذاب گویند که از راحتی و آسایش منع می‌کند و آن را از بین می‌برد.
در الصحاح، قاموس المحیط و اقرب الموارد منع را از جمله معانی عذب شمرده اند.
در النهایه گفته: در حدیثی از علی (علیه‌السّلام) وارد شده که در موقع مشایعت عده‌ای از لشکریان خویش فرمود:
«اَعْذِبُوا عَنْ ذِکْرِ النِّسَاءِ اَنْفُسَکُمْ فَاِنَّ ذَلِکُمْ یَکْسِرُکُمْ عَنْ الْغَزْوِ.»
«خود را از یادآوری زنان منع کنید چون آن شما را از جهاد باز می‌دارد.»
عاذب و عذوب کسی را گویند که از اکل و شرب امتناع کند.
علی هذا عذاب مصدر به معنی فاعل‌ است یعنی: آن‌چه مشقّت دارد و مانع آسایش است، چنان‌که از اقرب الموارد نقل شد.

۲ - کاربردها

[ویرایش]

به مواردی از عَذاب که در قرآن به‌ کار رفته است، اشاره می‌شود:

۲.۱ - عَذابٌ‌ (آیه ۷ سوره بقره)

(وَ لَهُمْ‌ عَذابٌ‌ عَظِیمٌ)

(و عذاب بزرگى در انتظار آن‌هاست.)

افعال عذاب در قرآن همه از باب تفعیل آمده است. در عذاب دنیوی و اخروی هر دو به کار رفته مثل‌ آن‌چه در آیه ذیل آمده است.

۲.۲ - عَذابَهُما (آیه ۲ سوره نور)

(وَ لْیَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ)

(و بايد گروهى از مؤمنان مجازاتشان را مشاهده كنند.)

آیه فوق درباره حدّ زناکاران است.

۲.۳ - عَذَّبَ‌ (آیه ۲۶ سوره توبه)

(وَ اَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ‌ الَّذِینَ کَفَرُوا)

(و لشكرهايى فرستاد كه شما آن‌ها را نمى‌ديديد و کافران را مجازات كرد.)

استعمال آن در عذاب آخرت احتیاج به ذکر شاهد ندارد.

۲.۴ - توصیفات عذاب

عذاب در قرآن با الفاظ عظیم، مهین، الیم، مقیم، حریق، شدید و غیره توصیف شده است، مثل مواردی که در ذیل آمده است.