عَدْو (مفرداتقرآن)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عَدْو (به فتح عین و سکون دال) از
واژگان قرآن کریم به معنای تجاوز است.
عَدُوّ (به فتح عین و ضم دال) به معنای دشمن که در
قلب به
انسان عداوت دارد و در ظاهر مطابق آن رفتار میکند.
به گفته بعضی از لغتشناسان عدو گاهی با قلب است که به آن
عدوات و
معاداة میگویند.
عدو گاهی در راه رفتن است که عدو (دویدن) نام دارد و گاهی در عدم رعایت
عدالت در
معامله است که
عدوان و
عدو گویند.
مشتقات
عَدْو که در
آیات قرآن آمده عبارتند از:
تَعْدُوا (به فتح تاء و سکون عین) به معنای تجاوز نکنید؛
یَتَعَدَّ (به فتح یاء، تاء و عین ) به معنای تجاوز کند؛
عَدْواً (به فتح عین و سکون دال) به معنای ظلم؛
اعْتَدی (به کسر الف، سکون عین و فتح تاء) به معنای حمله کنید؛
الْمُعْتَدِینَ (به ضم میم، سکون عین و فتح تاء) به معنای متجاوزان؛
الْعادِیاتِ به معنای دوندگان؛
الْعَداوَةُ (به فتح عین و واو) به معنای دشمنی؛
الْعُدْوَانِ (به ضم عین و سکون دال) به معنای تجاوز است.
عَدْو به معنای تجاوز است.
راغب اصفهانی گفته: عدو به معنی تجاوز و منافات التیام است. عدو گاهی با قلب است که به آن عدوات و معاداة گویند.
گاهی در راه رفتن است که عدو (دویدن) نام دارد و گاهی در عدم رعایت عدالت در معامله است که عدوان و عدو گویند.
به مواردی از
عَدْو که در قرآن به کار رفته است، اشاره میشود:
(وَ قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِی السَّبْتِ)
«به آنها گفتیم در
شنبه تجاوز نکنید.»
(وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَاُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ)
(و هر كس از
حدود الهی تجاوز كند، ستمكار است.)
عدو در دو آیه ذیل به معنی تجاوز است.
(فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ)
(مبادا آنها نيز از روى ظلم و جهل، خدا را دشنام دهند.)
(فَاَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً)
«
فرعون و لشکریانش در طلب آنان از روی تجاوز به دنبالشان رفتند.»
ظاهرا
(بَغْیاً)
مطلق طلب است.
به معنای دشمن است که در قلب به انسان عداوت دارد و در ظاهر مطابق آن رفتار میکند.
(اِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً)
(زيرا
کافران، دشمن آشكارى براى شما هستند.)
(اِنَّ الشَّیْطانَ لِلْاِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ)
(زيرا
شیطان، دشمن آشكار انسان است.)
(فَاِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ)
(از گروهى باشد كه دشمن شما هستند.)
به قول راغب اصفهانی دشمن دو جور است، یکی آنکه به شخص عداوت دارد و به قصد دشمنی است، مثل آنچه در آیه فوق آمده است.
دیگری آنکه به قصد عداوت نیست بلکه وی حالتی دارد که شخص از آن متأذی میشود، چنانکه از کار دشمن متأذی میشود،
مثل آنچه در آیه ذیل آمده است.
(فَاِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی اِلَّا رَبَّ الْعالَمِینَ)
(همه آنها دشمن من هستند و من دشمن آنها، مگر
پروردگار جهانيان.)
بتهای بیجان نسبت به
ابراهیم (علیهالسّلام) عداوتی نداشتند و از جماد عداوت متصوّر نیست، بلکه آنها جنبه معبودی داشتند و آن حالت ابراهیم (علیهالسّلام) را ناراحت میکرد لذا فرمود: آنها دشمن من هستند.
در
مجمع البیان در معنی آیه میفرماید: پرستشگران اصنام و اصنام دشمن من هستند. عقلا را تغلیب کرده، ولی ظاهرا مرجع ضمیر اصنام است و ارجاع ضمیر اولو العقل است.
در
قرآن در اینگونه موارد بسیار است.
(اِنَّ مِنْ اَزْواجِکُمْ وَ اَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ)
(بعضى از همسران و فرزندانتان دشمن شما هستند، از آنها بر حذر باشيد.)
ظاهرا در آیه مذکور نیز عدوّ به همان معنی است یعنی همانطور که از دشمن صدمه به انسان میرسد ممکن است آنها نیز شما را به صدمه بیاندازند و میل و عشق به آنها از کار خدایی بازتان دارد.
(فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ)
(و بطور كلّى هر كس به شما حمله كرد، همانند حمله وى بر او حمله كنيد و از مخالفت فرمان خدا بپرهيزيد و زيادهروى ننماييد؛ و بدانيد خدا با پرهيزگاران است.)
این آیه درباره انتقام، قاعده کلّی است، روشن میکند که هر تجاوز را میتوان مقابله به مثل کرد و جمله «وَ اتَّقُوا اللَّهَ» بیان آن است که در مقابله به مثل نمیشود طغیان و تجاوز کرد، بلکه باید در آن کمیّت و کیفیّت تجاوز طرف را مراعات نمود، با آنکه خداوند عدوان را دوست ندارد.
(اِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُ الْمُعْتَدِینَ)
(خدا متجاوزان را دوست ندارد.)
ولی عدوان در مقابل عدوان از آن خارج است و عدوان اولیه ناپسند است اما این عدوان شخص را از ذلّت و خواری نجات میدهد. گذشت و عفو هم در صورت قدرت مرضیّ خدا است، حسّ انتقام و جنبه رحمت هر دو در نظر است، چنانکه در آیه ذیل فرموده است.
(وَ اِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ)
(و هر گاه خواستيد
مجازات كنيد، تنها همانگونه كه به شما تعدّى شده
کیفر دهيد و اگر
شکیبایی كنيد، اين كار براى شكيبايان بهتر است.)
(فَاِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ)
(و خداوند دشمن كافران است.)
شاید مراد از دشمنی خدا آن باشد که
رحمت خدا به آنها نمیرسد.
(وَ الْعادِیاتِ ضَبْحاً. فَالْمُورِیاتِ قَدْحاً. فَالْمُغِیراتِ صُبْحاً. فَاَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً. فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً. اِنَّ الْاِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ)
«قسم به دوندگان که نفس نفس زنند. و آتش افروزان که با زدن، آتش افروزند. و هجوم بران در وقت صبح، که با آن هجوم و دویدن غبار بلند کردند و به آن وسیله در میان قومی قرار گرفتند، که انسان به پروردگار خویش ناسپاس است.»
در مجمع البیان فرموده: گویند این سوره درباره
حضرت علی (علیهالسّلام) نازل گشته که
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دفعاتی بعضی از
صحابه را به جنگ
ذات السلاسل فرستاد بینتیجه برگشتند تا علی (علیهالسّلام) را مامور کرد. او بر کفّار غالب شد، این از
امام صادق (علیهالسّلام) در حدیث مفصّلی وارد شده است، فرمود: این جنگ را ذات السلاسل گفتند که آن حضرت عدّهای از کفّار را کشت و اسیران را به ریسمان بست، گویی در زنجیرها هستند. چون سوره نازل شد رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در
نماز صبح آن را خواند، پس از نماز اصحاب گفتند: ما این آیات را تا به حال نشنیدهایم فرمود: علی به دشمنان خدا پیروز شد.
جبرئیل این بشارت را بر من امشب داد بعد از چند روز علی (علیهالسّلام) با غنایم و اسیران به
مدینه وارد شد.
این مطلب در
تفسیر صافی و
تفسیر البرهان نیز نقل شده است.
اهل سنت نیز آن را نقل کرده ولی از علی (علیهالسّلام) نام نبردهاند.
از علی (علیهالسّلام) و غیره عادیات شتران جنگ و شتران حاجیان نیز نقل شده است.
اگر مراد از عادیات اسبان جنگی باشد میشود گفت که این آیات سرود جنگ و مارش نظامی است و سوگندها با مطلب آیات در زیر تناسب دارد.
(وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ اَبَداً)
(و ميان ما و شما دشمنى و كينه آشكار شده است.)
ظاهرا در اینگونه موارد مراد از عداوت دشمنی ظاهری و از بغضاء عداوت و کینه قلبی است، گرچه عداوت به معنی تجاوز قلبی است. در
اقرب الموارد آمده است: عداوت به معنی خصومت و دوری است. به قولی آن اخصّ از بغضاء است که هر عدوّ مبغض است و گاهی آنکه دشمن نیست مبغض است.
(وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْاِثْمِ وَ الْعُدْوانِ)
«در گناه و ظلم همدیگر را یاری نکنید.»
عدوان چنانکه از راغب اصفهانی نقل شد
و در المنار ذیل آیه فوق گفته عدم رعایت عدالت در رفتار و معامله با دیگران است.
بهتر است آن را ظلم معنی کرد، چنان که در ترجمه به این معنا آمده است. علی هذا اثم از عدوان اعمّ است چنانکه در آیه ذیل آمده است.
(اَیَّمَا الْاَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ)
(البته هر كدام از اين دو مدت را انجام دهم ستمى بر من نخواهد بود.)
مراد از آن بیشک ظلم و عدم رعایت عدل است.
(وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْواناً وَ ظُلْماً)
(و هر كس از روى تجاوز و ستم چنين كند.)
شیخ طبرسی فرموده به قولی عدوان و ظلم هر دو یکیهستند، به جهت اختلاف لفظ هر دو ذکر شدهاند.
به نظر نگارنده مراد از ظلم عصیان و ظلم به نفس و از عدوان ظلم به دیگران است، زیرا مشار الیه
(ذلِکَ)
عبارت است از
(لا تَاْکُلُوا اَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ... وَ لا تَقْتُلُوا اَنْفُسَکُمْ)
میدانیم که اکل به باطل عدوان، قتل خویشتن معصیت و ظلم به نفس است.
(تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِم بِالإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ)
(در اين گناه و تجاوز، از يكديگر پشتيبانى مىكنيد.)
(يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ)
( در گناه و تعدّى و خوردن مال حرام، شتاب مىكنند.)
(فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ)
(به گناه و تعدّى و نافرمانى پيامبر نجوا نكنيد.)
در آیات فوق «عدوان» با «اثم» ذکر شده است، ملاحظه آیات ما قبل آنها نشان میدهد که مراد از «اثم»
گناه نسبت به خویش و از «عدوان» ظلم به دیگران است.
•
قرشی بنابی، علیاکبر، قاموس قرآن، برگرفته از مقاله «عدو»، ج۴، ص۳۰۵-۳۰۸.
