عناوین دانشنامه جهان اسلام (بخش ۵)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
دانشنامه جهان اسلام مجموعهای سامانیافته از مدخلهای علمی است که بر اساس ترتیب الفبایی تنظیم شده و به حوزه مطالعات اسلامی و همچنین
فرهنگ و
تمدن جوامع مسلمان میپردازد. این اثر در
بنیاد دانشنامه اسلامی در
ایران تدوین و منتشر میشود.
موضوعات آن طیف گستردهای را دربرمیگیرد؛ از مفاهیم و اصطلاحات مربوط به
علوم قرآنی،
حدیث،
فقه،
کلام،
عرفان و
فلسفه گرفته تا مباحث ادبی و هنری، زندگی و
سیره پیامبران و امامان، و نیز دیدگاهها و آرای مفسران، محدّثان، فقیهان و متکلمان.
در این مقاله عناوین بخش ۵ این دانشنامه ارائه شده است.
•
تاری خانه [۱] مسجدی متعلق به نیمة قرن دوم واقع در جنوبشرقی دامغان
•
تاریخ کیمبریج ایران (کتاب) [۲] کتابی در بارة تاریخ و جغرافیای تاریخی ایران از قدیمترین ایام تا زمان حاضر، به انگلیسی، در هفت مجلد
•
تاریخ ایلچی نظام شاه (کتاب) [۳] کتابی به فارسی در تاریخ عمومی، تألیف خورشاه • بن قباد حسینی معروف به ایلچی نظامشاه (متوفی ۹۷۲)
•
تاریخ بخارا (کتاب) [۴] مهمترین و قدیمترین تاریخ محلی بر جای ماندة بخارا به فارسی
•
تاریخ بختیاری (کتاب) [۵] کتابی در بارة تاریخ ایل بختیاری و سکونتگاه آنان، به فارسی
•
تاریخ بغداد (کتاب) [۶] اثری بسیار مهم به عربی در شرححال عالمان و محدّثان و بزرگان بغداد، تألیف خطیبِ بغدادی • ، عالم قرن پنجم
•
تاریخ بیداری ایرانیان (کتاب) [۷] کتابی در تاریخ مشروطیت، تألیف ناظمالاسلام کرمانی
•
تاریخ بیهق (کتاب) [۸] کتابی تاریخی به فارسی، نوشتة ظهیرالدین ابوالحسن علیبن ابیالقاسم زیدبیهقی • مشهور به ابنفُندُق
•
تاریخ بیهقی (کتاب) [۹] کتابی تاریخی به فارسی در بارة دورة پادشاهی مسعود غزنوی و مختصری در تاریخ خوارزم، تألیف ابوالفضل محمدبنحسین بیهقی •
•
تاریخ جدید یزد (کتاب) [۱۰] کتابی تاریخی دربارة یزد به فارسی تألیف احمدبن حسین کاتب یزدی در سدة نهم
•
تاریخ جهان آرای عباسی (کتاب) [۱۱] کتابی تاریخی به فارسی دربارة صفویان از بدو تشکیل حکومت آنان تا اواخر حکومت شاهعباس دوم، تألیف میرزامحمدطاهر وحید قزوینی (متوفی ۱۱۱۲)
•
تاریخ جهانگشای (کتاب) [۱۲] کتابی در بارة تاریخ مغول و خوارزمشاهیان و اسماعیلیان تا ۶۵۵، به فارسی، تألیف عطاملک جوینی در حدود ۶۵۰ یا ۶۵۱ تا ۶۵۸
•
تاریخ خانی (کتاب) [۱۳] کتابی تاریخی به فارسی تألیف علیبن شمسالدین لاهیجی در سدة دهم، مشتمل بر چهل سال تاریخ گیلان (از ۸۸۰ تا ۹۲۰)
•
تاریخ دیاربکریه (کتاب) [۱۴] کتابی به فارسی از ابوبکر طهرانی • ، دیوانی و مورخ دربار ترکمانان قراقوینلو و آققوینلو در سدة نهم
•
تاریخ رشیدی - ترکستان (کتاب) [۱۵] کتابی در بارة تاریخ سرزمین ترکستان از ۷۴۸ تا ۹۵۲ و خانهای جغتایی و امیران کاشغر، به فارسی، تألیف میرزا محمدحیدر دوغلات
•
تاریخ رویان (کتاب) [۱۶] کتابی به فارسی در بارة تاریخ محلی سرزمین رویان تألیف مولانا اولیاءاللّهِ آملی •
•
تاریخ زندیه (کتاب) [۱۷] کتابی به فارسی در بارة خاندان زندیه از ۱۲۰۰ تا ۱۲۱۰
•
تاریخ سرگذشت مسعودی (کتاب) [۱۸] خاطرات و سفرنامة مسعودمیرزا ظلالسلطان • (فرزند ناصرالدینشاه) به روایت خود او
•
تاریخ سری مغولان (کتاب) [۱۹] کتابی تاریخی در بارة پیشینة اقوام مغول و چگونگی تکوین فرمانروایی آنان
•
تاریخ سیستان - کتاب (مقالهدوم) [۲۰] کتابی به فارسی، در بارة رویدادهای سیستان
•
تاریخ شاهی (کتاب) [۲۱] کتابی به فارسی در بارة دوران حکومت سلسلة قراختائیان کرمان در سدة هفتم
•
تاریخ طبرستان (کتاب) [۲۲] کتابی به فارسی در بارة طبرستان تألیف بهاءالدینمحمدبن حسنبن اسفندیار کاتب، معروف به ابناسفندیار، در قرن هفتم
•
تاریخ طبرستان و رویان و مازندران (کتاب) [۲۳] کتابی به فارسی در شرح رویدادهای طبرستان و رویان و مازندران از دورة باستان تا ۸۸۱ ، تألیف سیدظهیرالدین مرعشی •
•
تاریخ طبری (کتاب) [۲۴] تاریخی عمومی (از آغاز آفرینش تا ۳۰۲) به عربی تألیف ابوجعفر محمدبن جریر طبری • (متوفی ۳۱۰)
•
تاریخ عالم آرای عباسی (کتاب) [۲۵] کتابی تاریخی به فارسی در بارة رویدادهای سلسلة صفوی از آغاز تا مرگ شاه عباس اول (متوفی ۱۰۳۸)، تألیف اسکندربیگ منشی • ، منشی شاه عباس
•
تاریخ عباسی (کتاب) [۲۶] کتابی تاریخی به فارسی مشتمل بر تاریخ ایران از اواخر سلطنت شاهطهماسب اول صفوی (۹۳۰ـ۹۸۴) تا اواخر بیستوپنجمین سال سلطنت شاهعباس اول در ۱۰۲۰، تألیف جلالالدین محمد بنعبداللّه منجمیزدی
•
تاریخ عضدی (کتاب) [۲۷] کتابی تاریخی به فارسی در بارة زندگی خصوصی آقامحمدخان و فتحعلیشاه و محمدشاه قاجار، نوشتة احمدمیرزا (۱۲۳۹ـ۱۳۱۹)، پسر فتحعلیشاه قاجار
•
تاریخ غیاثی (کتاب) [۲۸] کتابی متعلق به سدة نهم و دهم، در تاریخ عمومی، به عربی، نوشتة عبداللّهبن فتحاللّه بغدادی مشهور به غیاثی •
•
تاریخ فرشته (کتاب) [۲۹] کتابی به فارسی در تاریخ عمومی هندوستان از آغاز تا اوایل سدة یازدهم تألیف محمدقاسم هندوشاه استرابادی معروف به فرشته • ، مورخ و پزشک و کارگزار سلاطین احمدنگر و بیجاپور هند
•
تاریخ قرآن [۳۰] کتابی مهم در حوزة پژوهشهای قرآنی، به زبان آلمانی
•
تاریخ قم [۳۱] کتابی در تاریخ قم از حسنبن محمدبن حسن قمی، در سدة چهارم
•
تاریخ گزیده (کتاب) [۳۲] کتابی تاریخی به فارسی تألیف حمداللّه مستوفی • ، مشتمل بر تاریخ عمومی عالَم از آغاز خلقت تا زمان تألیف آن
•
تاریخ گیتی گشا (کتاب) [۳۳] کتابی در تاریخ زندیه به فارسی
•
تاریخ گیلان (کتاب) [۳۴] کتابی در بارة وقایع گیلان از ۹۲۳ تا ۱۰۳۸، به فارسی، تألیف عبدالفتاحِ فومنی • در قرن یازدهم
•
تاریخ گیلان و دیلمستان (کتاب) [۳۵] کتابی تاریخی به فارسی از سدة نهم، نوشتة سید ظهیرالدینِ مرعشی •
•
تاریخ مبارکشاهی (کتاب) [۳۶] تاریخ پادشاهان دهلی از ابتدای قرن هفتم تا نیمة قرن نهم، به فارسی، تألیف یحییبن احمد سرهندی در سدة نهم
•
تاریخ محمدی (کتاب) [۳۷] کتابی به فارسی دربارة هجدهسال آخر حکومت زندیه و وقایع دورة آقامحمدخان قاجار، تألیف محمد فتحاللّهبن محمدتقی سارَوی • ، شاعر و مورخ دورة آقامحمدخان و فتحعلیشاه قاجار
•
تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران (کتاب) [۳۸] کتابی در بارة وقایع اواخر دورة قاجار، تألیف محمدتقی بهار •
•
تاریخ مختصرالدول (کتاب) [۳۹] کتابی در تاریخ عمومی به عربی تألیف ابنعِبْری • (۶۲۳ـ۶۸۵)، دانشمند و مورخ مسیحی یعقوبی
•
تاریخ مشروطه ایران (کتاب) [۴۰] از منابع مستند تاریخ مشروطیت (خصوصاً در تبریز)، تألیف سیداحمد کسروی •
•
تاریخ معجم (کتاب) [۴۱] کتابی درسی به فارسی، با محتوای تاریخی، مشتمل بر تاریخ ایران پیش از اسلام، تألیف شرفالدین فضلاللّه حسینیقزوینی معروف به شرف قزوینی •
•
تاریخ مغول (کتاب) [۴۲] کتابی تاریخی به فارسی تألیف عباس اقبالِ آشتیانی •
•
تاریخ منتظم ناصری (کتاب) [۴۳] کتابی تاریخی به فارسی تألیف محمدحسنخان اعتمادالسلطنه • (صنیعالدوله)، مترجم و رئیس دارالطباعه و دارالترجمة ناصرالدینشاه
•
تاریخ نامه هرات (کتاب) [۴۴] قدیمترین تاریخ محلی برجای ماندة هرات به فارسی، از سیفبنمحمدبنیعقوب هروی معروف به سیفی هروی
•
تاریخ نگارستان (کتاب) [۴۵] کتابی تاریخی آمیخته با داستانها و حکایتهای نادر تاریخ اسلام و ایران به فارسی، تألیف قاضی احمدبن محمد غفاری • ، مورخ و شاعر قرن دهم
•
تاریخ نیشابور (کتاب) [۴۶] اثری مهم به عربی در شرححال عالمان و محدّثان و بزرگان نیشابور، تألیف ابوعبداللّه حاکمِ نیشابوری • ، عالم و محدّث قرن چهارم و پنجم
•
تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز (کتاب) [۴۷] کتابی تاریخی به فارسی، نوشتة نادرمیرزا • شاهزادة قاجار
•
تاریخ وصاف (کتاب) [۴۸] از قدیمترین منابع در بارة دورة ایلخانان، به فارسی، نوشتة شهابالدین (یا شرفالدین) عبداللّه شیرازی
•
تاریخ یزد (کتاب) [۴۹] نخستین تاریخ محلی یزد، نوشتة جعفربن محمد یزدی مشهور به جعفری
•
تاریخ یعقوبی (کتاب) [۵۰] از قدیمترین تاریخهای عمومی بهعربی، نوشتة احمدبن ابییعقوببن جعفربن وَهْببن واضح یعقوبی • (زنده در ۲۹۲)
•
تاریخ یمینی (کتاب) [۵۱] کتابی تاریخی به عربی در بارة ابومنصور ناصرالدین سبکتگین و محمود غزنوی و اوضاع ایران تا اوایل قرن پنجم، نوشتة ابونصر محمدبن عبدالجبار عتبی • در حدود ۴۱۱
•
تازا (مقالهدوم) [۵۲] شهری در شمالشرقی مراکش
•
تازروالت [۵۳] ناحیهای در منتهیالیه جنوبغربی مراکش، در میان کوههای ماورای اطلس
•
تازه شهر [۵۴] شهری در بخش مرکزی شهرستان سلماس • استان آذربایجان غربی
•
تازه کند انگوت [۵۵] شهری در بخش انگوتِ شهرستان گِرْمی در استان اردبیل
•
تازی [۵۶] در فارسی به معنای عرب، زبان عربی/ مردم عرب
•
تأسیسی [۵۷] اصطلاحی اصولی و فقهی و حقوقی در بارة احکام و قوانینی که برای نخستین بار تشریع و تقنین شدهاند
•
تاشکند (مقالهدوم) [۵۸] جمهوری ازبکستان ، شهری بزرگ در آسیای میانه واقع در واحة چیرچیک
•
تاشکورگان [۶۰] شهری مسلماننشین در شمالغربی چین
•
محمدبن محمد طیب مالکی [۶۱] فقیه و شاعر حنفی قرن دوازدهم
•
تافیلالت (مقالهدوم) [۶۲] با نسبتِ فیلالی (جمع: فیلاله)، ناحیهای در جنوبشرقی مراکش
•
تاکرنا [۶۳] نام یکی از ایالات («کُوَر»: جمعِ «کوره») اندلس ازقرن دوم تا چهارم و پنجم/ هشتم تا دهم و یازدهم، دستکم تا شکلگیری طوایف ] = ملوکالطوایف [
•
رود تالار [۶۴] رودی دایمی در حوضة آبریز خزر در استان مازندران
•
تالش [۶۵] منطقهای در ایران (استان گیلان) و جمهوری آذربایجان، نیز نام رشته کوه، قوم، و گویشی منسوب به آن
•
تالش در ایران [۶۶] •
تالش در جمهوری آذربایجان [۶۷] •
رشته کوه تالش [۶۸] •
قوم تالش (مقالهدوم) [۶۹] •
گویش تالشی [۷۰] •
تالقان [۷۱] شهری تاریخی و مرکز ولایت تَخار • در شمال افغانستان
•
تالیکوتا [۷۲] شهر کوچکی در دکن مرکزی سدههای میانه
•
تامسنا [۷۳] نامی باستانی برای دشت ساحلی اطلس در مراکش که رودخانههای بورقراق (بورگرگ ) و امّالربیع، از سَلا تا مراکش آن را احاطه کردهاند (ابنخلدون، ج ۱، ص۶۰)
•
تانزانیا [۷۴] کشوری در مشرق افریقا
•
ژان باتیست تاورنیه [۷۵] سیاح فرانسوی در قرن هفدهم/ یازدهم که بهسبب سفرهای متعددش به ایران و هند و آسیای صغیر شهرت دارد
•
تأویل [۷۶] واژهای قرآنی و اصطلاحی در علوم قرآنی و تفسیر و حدیث و سپس اصول فقه و کلام و فلسفه و عرفان
•
تأویل الحدیث [۷۷] اصطلاحی در علوم حدیث
•
تاهرت [۷۸] شهری در الجزایر، مشهور به الحدیثة (نو) در مقابل القدیمة (کهنه) که در نُه کیلومتری شمالشرقی آن واقع است
•
زینالدین تایبادی [۷۹] عارف ایرانی قرن هشتم
•
مسلمانان تایلند [۸۰] •
تائیه ابن عامر [۸۱] قصیدهای عرفانی به عربی سرودة ابوالفضل عزالدین عامربن عامر بصری، حکیم و عارف و ادیب قرن هشتم
•
تائیه ابن فارض [۸۲] معروف به نظمالسلوک یا نظمالدُرّ ، قصیدهای عرفانی در احوال و مراتب سلوک، سرودة ابنفارِض •
•
تائیه دعبل [۸۳] قصیدهای در مدح و رثای اهلبیت علیهمالسلام سرودۀ دِعبِل خُزاعی
•
تب [۸۴] افزایش دمای تن آدمی نسبت به دمای عادی آن (معمولاً ْ۳۷ سانتیگراد) به علتهای گوناگون
•
تبادر [۸۵] اصطلاحی در اصول فقه، در مبحث الفاظ
•
محمد تبادکانی [۸۶] از محدثان و عارفان شافعی مذهب قرن نهم
•
تباشیر [۸۷] بلورْمانند، شیریرنگ، نسوز در آتش، که در بَندهای ساقههای میانْ تهیِ نوعی خَیزران (یا بامْبو) به نامِ علمی بامبوزا آروندیناکئای که بیشتر در هند میروید، متحجّر میشود، و دارای خواصی دارویی دانسته میشد
•
محمد بن عبدالملک تبان [۸۸] متکلم شیعی قرن چهارم و پنجم
•
تبانیان [۸۹] دودمانی از دانشمندان سیاستپیشة حنفیمذهب خراسان در سدههای چهارم و پنجم
•
تبتل [۹۰] اصطلاحی در حدیث و عرفان، مأخوذ از آیة «
•
شیخ علی تبتی [۹۱] از اصحاب حکمت و فلسفه در سدة سیزدهم
•
تبر (ابزار) [۹۲] ابزاری فلزی با دستة سنگی یا آهنی یا چوبی که از دورة ماقبل تاریخ برای قطع درختان و شکستن چوب و جنگیدن به کار میرفته است
•
تبرج [۹۳] واژهای قرآنی به معنای خودنمایی زنان و اینکه زیبایی و زینتشان را آشکار کنند
•
تبرک [۹۴] برکت جستن از خداوند، پیامبران، امامان و اولیا و آثار آنان
•
تبری [۹۵] اصطلاحی کلامی و از آموزههای اعتقادی و رفتاریِ دینی، بویژه نزد شیعیان و برخی فرقههای اسلامی به معنای دوریجستن از دشمنان خدا
•
روزنامه تبریز (مقالهدوم) [۹۶] روزنامهای محلی که به طور ناپیوسته از ۱۲۸۹ش/ ۱۳۲۸ق تا اواسط دهة ۱۳۴۰ش در تبریز منتشر میشد
•
مکتب تبریز [۹۷] از مکاتب نگارگری ایران در شهر تبریز در دورة ایلخانان و جلایریان و ترکمانان قراقوینلو و آققوینلو و صفویان
•
احمد بن محمد تبریزی [۹۸] مورخ و شاعر نیمة اول قرن هشتم
•
ملاعلی تبریزی [۹۹] مشهور به واعظ خیابانی، عالم و ادیب و واعظ شیعی برجستة قرن چهاردهم
•
علی بن عبدالله تبریزی [۱۰۰] عالم شافعی در قرن هفتم و هشتم
•
محمدرضا بن عبدالمطلب تبریزی [۱۰۱] فقیه، خطیب، خوشنویس و شاعر شیعی قرن دوازدهم
•
محمدزمان بن کلبعلی اصفهانی تبریزی [۱۰۲] فقیه و عالم شیعی قرن دوازدهم
•
مظفر بن ابی الخیر تبریزی [۱۰۳] امینالدین ابواسعد وارانی، فقیه و اصولی شافعی در قرن هفتم
•
ملا رجب علی تبریزی [۱۰۴] عارف و حکیم شیعی قرن یازدهم
•
میرزا آقا تبریزی (مقالهدوم) [۱۰۵] اولین نمایشنامهنویس فارسی زبان
•
میرزا صادق آقا تبریزی [۱۰۶] فقیه امامی و اصولی و ادیبِ مبارز آذربایجان در قرن چهاردهم
•
نجیب الدین رضا تبریزی [۱۰۷] شاعر و از مشایخ صوفیه ذهبیه • در قرن یازدهم و دوازدهم
•
ملامهرعلی تبریزی خویی [۱۰۸] متخلص به فدوی، شاعر و غدیریّهسرای قرن سیزدهم
•
تبسه (مقالهدوم) [۱۰۹] شهری در مشرق الجزایر
•
تبشیر در مسیحیت [۱۱۰] تبلیغ و ترویج انجیل و مسیحیت
•
بصرة العوام (کتاب) [۱۱۱] کتابی قدیمی به فارسی در بارة ادیان و مذاهب، متعلق به اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم
•
تبع [۱۱۲] لقب عدهای از پادشاهان حِمیَری یمن
•
تبعیت [۱۱۳] اصطلاحی فقهی به معنای تبعیت چیزی از حکم یا عنوان شرعی چیز دیگر
•
تبعید [۱۱۴] نوعی کیفر در فقه و حقوق
•
تبلیغ [۱۱۵] رساندن مجموعه اطلاعاتی به مخاطب به منظور اقناع و برانگیختن احساسات او به سود یا بر ضد یک موضوع
•
آیه تبلیغ [۱۱۶] شصتوهفتمین آیه از سورة مائده
•
جماعت تبلیغی [۱۱۷] از پرنفوذترین و فراگیرترین جنبشهای اسلامی معاصر
•
تبنین [۱۱۸] شهر و قلعهای در جنوب لبنان از توابعِ قَضای بنت جُبَیل
•
موسی بن اسماعیل تبوذکی (مقالهدوم) [۱۱۹] ابوسلمة مِنقَری، عالم و محدّث بصری در قرن دوم و سوم
•
التبیان فی تفسیرالقرآن [۱۲۰] تفسیری از محمدبن حسن طوسی • معروف به شیخ طوسی، فقیه و محدّث و متکلم نامور امامی قرن پنجم
•
تبیع بن عامر حمیری [۱۲۱] محدّث قرن اول
•
علی پاشا تپه دلنلی [۱۲۲] حاکم یانیه (یانینا )
•
محمد بن ابراهیم تتایی [۱۲۳] مکنی به ابوعبداللّه فقیه مالکی و قاضی قرن دهم مصر
•
تاج الدوله ابوسعید تتش (مقالهدوم) [۱۲۴] بنیانگذار سلسلة سلاجقة شام در قرن پنجم
•
محمدمعین بن محمدامین تتوی [۱۲۵] عالم و فقیه و صوفی قرن دوازدهم در شبهقاره
•
محمدهاشم تتوی [۱۲۶] عالِم و مؤلف هندی در قرن دوازدهم
•
تثلیث [۱۲۷] از آموزههای بنیادین الاهیات مسیحی با تفاسیر گوناگون عمدتاً راجع به تعارض یا عدم تعارض آن با اعتقاد به توحید و یگانگی خداوند
•
تثلیث در قرآن [۱۲۸] تثلیث در قرآن، آموزهٔ سه گانه بودن خدا (پدر، پسر، روح القدس)
•
تثلیث در کلام [۱۲۹] مواجهه مسلمانان با مسیحیت جزیرة العرب و صورت بندی شورایی آن در فتح شام آغاز
•
زاویه تثلیث [۱۳۰] مسئلة تقسیم زاویهای مفروض به سه بخش مساوی که یکی از سه مسئلة مشهور هندسة یونان باستان بود (دو مسئلة دیگر: تضعیف مکعب • و تربیع دایره • )
•
خاندان تجانی [۱۳۱] از خاندانهای مشهور به علم و ادب و متصدیان امور دیوانی دولت حفصیان • (حک : ۶۲۵ـ۹۸۱) در تونس
•
تجانیه [۱۳۲] طریقتی در تصوف
•
تجربه [۱۳۳] اصطلاحی در منطق و فلسفه و از مبادی معرفت.
•
تجرد نفس [۱۳۴] از مسائل فلسفی، به معنای عاری بودن نفس از مادّه و عوارض و لواحق و احکام آن
•
تجریدالاعتقاد [۱۳۵] کتابی در علم کلام به عربی از خواجهنصیرالدین طوسی (متوفی ۶۷۲)
•
تجریش [۱۳۶] شهری در شهرستان شمیرانات در استان تهران
•
تجسم اعمال [۱۳۷] اصطلاحی در کلام و فلسفة اسلامی، به معنای مجسم شدن اعمال آدمیان در برابر آنها در روز قیامت
•
التجلیات الالهیه [۱۳۸] کتابی عرفانی به عربی در بارة توحید و تجلیات آن، از محییالدینابنعربی •
•
علیرضا تجلی شیرازی [۱۳۹] متخلص به تجلّی، عالم و شاعر قرن دهم و یازدهم
•
رود تجن [۱۴۰] رودی در استان مازندران
•
تجنیس [۱۴۱] از صنایع لفظی در علم بدیع
•
تجوید [۱۴۲] علم قرائت فصیح قرآن و فن تلفظ صحیح حروف آن
•
محمد تجویدی [۱۴۳] نقاش و نگارگر معاصر
•
هادی تجویدی [۱۴۴] نگارگر نامی معاصر و احیاگر نگارگری سنّتی ایران
•
احمد بن یحیی بن وزیر تجیبی [۱۴۵] معروف به ابوعبداللّه مصری، محدّث، فقیه و نحوی بزرگ قرن دوم و سوم
•
حرمله بن یحیی تجیبی [۱۴۶] مکنی' به ابوحفص، محدّث و فقیه مصری قرن دوم
•
صفوان بن ادریس مرسی تجیبی [۱۴۷] ادیب و شاعر و کاتب قرن ششم
•
قاسم بن یوسف تجیبی [۱۴۸] محدّث و راوی اخبار و سیّاح مغربی قرن هفتم و هشتم
•
محمد بن عبدالرحمان تجیبی [۱۴۹] مکنی' به ابوعبداللّه، محدّث و حافظ و مقری مالکی اندلسی در قرن ششم و هفتم
•
تجیبیان [۱۵۰] از خاندانهای عرب حاکم در شمال اندلس از قرن سوم تا پنجم
•
تحجیر [۱۵۱] اصطلاحیفقهیو حقوقی، در بارةاحیایزمینموات
•
تحریر - هنر و موسیقی [۱۵۲] رسمخطیباریکو ظریفدر اطرافنقشونگارها، جدولها، حروفو اجزایخطوطکتابتی، نیز اصطلاحیدر موسیقی
•
تحریر - دیوانی عثمانی [۱۵۳] اصطلاحیدر امور دیوانیعثمانی
•
تحریر - ریاضی و نجوم [۱۵۴] عنوانیبرایمتنبازنویسیشدةدستهایاز کتابهایریاضیو نجومی
•
تحریر اصول اقلیدس (کتاب) [۱۵۵] متنبازنویسیشدةکتاباصولاقلیدسو مهمترینکتابدر ریاضیاتدورةاسلامی
•
حزب التحریر الاسلامی [۱۵۶] حزباسلامگرا تأسیسشدهدر بیتالمقدّسو گسترشیافتهبهدیگر کشورهایاسلامی و غیراسلامی
•
تحریرالوسیله [۱۵۷] مهمترینرسالةفتواییامامخمینیدر عباداتو معاملاتبهعربی
•
تحریر مجسطی (کتاب) [۱۵۸] ناممتنبازنویسیشدةکتابمجسطیبطلمیوس• از خواجهنصیرالدینطوسیو یکیاز مهمترینکتابهاینجومیعالماسلام
•
تحریف [۱۵۹] از مباحثمهمکلامیدر بارةتغییر یا عدمتغییر کتبآسمانی
•
تحریم [۱۶۰] جنبشسیاسیـ مذهبیمسلمانانعلیهسلطهو نفوذ قدرتهایاستعماریو صهیونیستی؛ نیز اصطلاحیدر علوماجتماعیبویژهدر مطالعاتروابطو سیاستبینالمللبهمفهومسیاستیخصمانهدر مناسباتبیندولتها
•
سوره تحریم [۱۶۱] شصتوششمینسورةقرآنکریمدر ترتیبمصحفو یکصدوهفتمیندر ترتیبنزول
•
تحریم تنباکو [۱۶۲] نهضتعمومیمردمایرانبرایلغو امتیاز انحصار تجارتتوتونو تنباکو کهدولتایرانبهیکشرکتانگلیسیاعطا کردهبود
•
میرمحمدحسین عطاخان تحسین [۱۶۳] پیشگامنثرنویسیاردو، در اواسطدومقرندوازدهم/ اواسطقرنهجدهم
•
تحصن [۱۶۴] پناهبردنبهجایمورد احتراممانند مزار امامو امامزاده، و نیز نوعیاقامتیا توقفدستهجمعیدر یکمکانمهممانند خانةشاهیا وزیر یا عالم، بهنشانةاعتراضسیاسی
•
تحقیق [۱۶۵] اصطلاحیدر منطقفلسفهو عرفان
•
تحقیق ماللهند (کتاب) [۱۶۶] کتابیدر بارةعقاید دینی، آرایفلسفی، ادبیات، تقویم، نجوم، جغرافیا، و آدابو رسومهندی، بهعربی، تألیفابوریحانبیرونی• در قرنپنجم
•
تحکیم - جنگ صفین [۱۶۷] واقعهایدر جنگصِفّین
•
تحمید [۱۶۸] گفتنیا نوشتن«الحمدللّه» یا «الحمدللّهربالعالمین»
•
تحنث [۱۶۹] سنّتیپیشاز بعثتکهطیآنپیامبر اکرمصلیاللّهعلیهوآلهوسلمهرسالمدتیرا در غار حِرا بهخلوتو عبادتمیگذراند
•
تحویل - نجوم و ریاضیات [۱۷۰] اصطلاحینجومیبهمعنایمنتقلشدننقطهایدر آسماناز آخر برجیبهآغاز برجدیگر در جهتتوالیبروج؛ نیز اصطلاحیدر ریاضیاتدورةاسلامی
•
تحویل - حدیث [۱۷۱] اصطلاحیحدیثیبهمعنایانتقالاز سندیبهسند دیگر
•
تخار [۱۷۲] ولایتیدر شمالشرقیافغانستان
•
تخارستان [۱۷۳] منطقهایدر امتداد سواحلجنوبیجیحونوسطا و علیا
•
زبان تخاری [۱۷۴] شاخهایمستقلاز خانوادةزبانهایهندواروپاییکه در حوضةرود تاریمدر شمالترکستانچینرواجداشت
•
تخت [۱۷۵] نشیمنگاهیچوبییا فلزییا سنگی، معمولاً دارایچهار پایه، از ملزوماتتاجگذاری
•
تخت جمشید [۱۷۶] نامرایجآثار کاخهایهخامنشیدر حاشیةشرقیجلگةمرودشتفارسو ۵۷ کیلومتریشمالشرقیشیراز
•
تخت سلیمان [۱۷۷] مجموعهآثاریباستانیـ تاریخیدر جنوبآذربایجانغربی، بینبیجار و میاندوآب
•
کوه تخت سلیمان [۱۷۸] قلهایبهارتفاع۶۵۰ ، ۴ متر در رشتهکوههایالبرز مرکزی
•
تخت فولاد [۱۷۹] گورستانیبسیار مشهور و مورد احترامدر اصفهان
•
تخت مرمر [۱۸۰] تختمرمر ، از قدیمترینبناهایسلطنتیتهرانو نیز نامتختیدر مجموعةکاخگلستان.
•
تخته چیها [۱۸۱] گروهیقومی، احتمالاً ترکمنتبار، با رسمازدواجِ عمدتاً درونقبیلهای
•
تخته قاپو [۱۸۲] یکجانشینیاجباریصحراگردانیا ایلاتکوچرو
•
غلامرضا تختی [۱۸۳] ملقب به«جهانپهلوان»، از قهرمانانبنامورزشکشتیایرانو از شخصیتهایبسیار محبوبمردم
•
تخریج (حدیث) [۱۸۴] اصطلاحیدر علمحدیثبهمعنایآوردنحدیثدر کتابحدیثی، و نیز راهنماییبهموضعحدیثدر مصادر اصلی
•
اصل تخییر [۱۸۵] اصطلاحی در اصول فقه شیعه در باب اصول عملیه •
•
تداخل اسباب [۱۸۶] مبحثی در اصول فقه
•
تدبیر منزل - فلسفه (مقالهدوم) [۱۸۷] از اقسام حکمت عملی در فلسفة مشاء
•
تدلیس (فقه) [۱۸۸] اصطلاحی در فقه و حقوق و حدیث
•
تدلیس (حدیث) [۱۸۹] اصطلاحی در فقه و حقوق و حدیث
•
تدلیس اسناد [۱۹۰] اصطلاحی در حدیث
•
تدلیس شیوخ [۱۹۱] اصطلاحی در حدیث
•
تدمر [۱۹۲] نام باستانی و نام عربی معاصر شهر پالمیرا
•
تدوره [۱۹۳] جزیرة آتشفشانی کوچک در غرب هالْماهِرا، متعلق به جزایر ادویة شمالی
•
تدوین حدیث [۱۹۴] اصطلاحی در علوم حدیثی
•
سیدمحمد تدین [۱۹۵] از چهرههای سیاسی و فرهنگی اواخر دورة قاجار و دوران پهلوی
•
تذکره - کتاب [۱۹۶] عنوان شماری از کتابهای عربی و فارسی و ترکی، نیز عنوانی برای کتابهای شرححال، بویژه شرححال شاعران
•
تذکره - سند دیوانی [۱۹۷] نوعی مکتوب دیوانی و سند اداری که در دورههای گوناگون برای مقاصدی چون تعیین هویت، اجازة عبور و مرور و تصدی برخی مناصب نوشته و صادر میشدهاست
•
تذکرة الاولیاء (عطار) [۱۹۸] کتابی عرفانی در شرح احوال بزرگان اولیا و مشایخ صوفیه به فارسی، نوشتۀ فریدالدین عطّارِ نیشابوری
•
تذکرة الشعراء (کتاب) [۱۹۹] کتابی در شرحاحوال شاعران به فارسی، نوشتة دولتشاهبن علاءالدوله سمرقندی
•
تذکرة الفقهاء (کتاب) [۲۰۰] اثری جامع در فقه استدلالی و تطبیقی با گرایش فقهیِ امامی، به عربی، نوشتة حسنبن یوسفبن مطهر حلّی مشهور به علامه حلّی، دانشمند امامی قرن هفتم وهشتم
•
تذکرة الکحالین (کتاب) [۲۰۱] از مهمترین آثار چشمپزشکی اسلامی، تألیف علیبن عیسی کحّال • ، چشمپزشک قرن چهارم
•
تذکره حزین (کتاب) [۲۰۲] تذکرهای در شرح احوال شاعران و علمای شیعی ایران، تألیف شیخ محمدعلی حزینِ لاهیجی • ، شاعر و عالم عصر صفوی
•
تذکره شاه طهماسب (کتاب) [۲۰۳] کتابی تاریخی به فارسی نوشتة شاهطهماسب اول صفوی، مشتمل بر زندگینامة وی از جلوس در ۹۳۰ تا پناهنده شدن بایزید، شاهزادة عثمانی، به او در ۹۶۹
•
تذکرة فی الهیئه (کتاب) [۲۰۴] از عمدهترین آثار نجومی خواجه نصیرالدین طوسی به عربی و کتابی مهم در شناخت اشکالات الگوی بطلمیوسی جهان
•
تذکره نصرآبادی (کتاب) [۲۰۵] تذکرة شاعران فارسیگوی دورة صفوی، تألیف محمدطاهر نصرآبادی • نصرآبادی تذکرة خود را با جملاتی به نثر مصنوع در حمد باریتعالی آغاز، و سپس با نثری ساده از فضیلت سخن منظوم بحث میکند و ضمن ذکر تذکرههای پیشین و معاصر خود که به نظر میرسد در تألیف تذکره اش از برخی آنها بویژه تحفة سامی متأثر بوده است، سبب تألیف کتاب (در۱۰۸۳) را ذکر میکند
•
تذکیه [۲۰۶] اصطلاحی در فقه
•
تذهیب (مقالهدوم) [۲۰۷] هنر نسخهآرایی با طرحهای تزیینی هندسی و نقشمایههای انتزاعی گیاهی
•
ترابعلی لکهنوی [۲۰۸] عالم و مؤلف هندی سدة سیزدهم
•
تراخم [۲۰۹] نوعی عفونت مزمن چشم
•
تراز (ابزار) [۲۱۰] ابزارهایی برای تشخیص افقی بودن یک سطح، و در نقشهبرداری برای تعیین اختلاف ارتفاع دو نقطه
•
ترازو [۲۱۱] وسیلهای برای سنجش وزن و نیز تعیین مشخصات اجسام در مواردی که بهگونهای به وزن آنها مرتبط میشود، مانند تعیین وزن مخصوص و تعیین ترکیب وزنی همبسته (آلیاژ)های فلزی
•
شهر تراونیک [۲۱۲] شهری در مرکز بوسنی (بوسنه)، واقع در شمال غربی سارایوو • ، در درة تنگ لاشوا ( ] مسیر [ ریزابهای از رودخانة بوسنه/ بوسنا)، در ارتفاع ۵۰۴ متری از سطح دریا و در میان کوههای ولاشیچ (ارتفاع: ۹۴۳ ، ۱ متر) در شمال و ویلنیکا (ارتفاع: ۲۳۵ ، ۱ متر) در جنوب قرار گرفته است
•
تراویح (مقالهدوم) [۲۱۳] اصطلاحی در فقه اهل سنّت
•
گیاه ترب [۲۱۴] ریشة خوراکیِ گیاهی یکساله با نام علمی رافانوس ، از تیرة چلیپاییان با بعضی مصارف دارویی
•
تربت امام حسین [۲۱۵] اصطلاحی در فرهنگ شیعی
•
جنت [۲۱۶] جنّت، جایگاه موعود نیکان و اهل سعادت در جهان آخرت؛ نیز نام سکونتگاه حضرت آدم پیش از هبوط.
•
جنّت در قرآن [۲۱۷] •
جنّت در عرفان [۲۱۸] از عناوین مطرح شده در عرفان
•
جنّت در فلسفه [۲۱۹] از مباحث استطرادی در فلسفه
•
جنّت در کلام [۲۲۰] از عناوین مطرح شده در کلام
•
جنّت در حدیث [۲۲۱] بررسی جنت در احادیث
•
جنت آدم [۲۲۲] •
جنت شهر [۲۲۳] شهری در بخش مرکزی شهرستان داراب در استان فارس
•
جنتمور [۲۲۴] اولین حاکم مغول در خراسان و مازندران
•
ابوالقاسم جنتی عطائی [۲۲۵] نمایشنامـهنویـس و از پیشکسوتان تحقیق در باره نمایش و ادبیات تطبیقی در ایران
•
شهر جند [۲۲۶] شهری قدیمی در ماوراءالنهر، امروزه در جمهوری قزاقستان
•
محمد بن یوسف جندی [۲۲۷] فقیه شافعی و مورخ یمنی قرن هشتم
•
مؤیدالدین بن محمود جندی [۲۲۸] عارف و شاعر قرن هفتم
•
جندی شاپور [۲۲۹] شهری کهن در شمال استان خوزستان که امروزه ویرانه های آن باقی است و به سبب بیمارستان و مدرسهای در آن شهرت بسیار داشته است
•
جنس و فصل [۲۳۰] از اصطلاحات منطق و فلسفه و از کلیات خمس •
•
آنتونی جنکینسن [۲۳۱] تاجر، دریانورد،سیاستمدار و سفیر انگلستان در ایران و روسیه در سده دهم/ شانزدهم
•
جنگ [۲۳۲] واژهای پارسی و کهن و پرکاربرد به معنای هر گونه درگیری (ذهنی و لفظی و بدنی) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زدوخورد خشن میان گروهها و اقوام و ملتها و کشورها به انگیزههای مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر موردنظر است
•
جنگ در جاهلیت [۲۳۳] منابع تاریخ عرب، به ویژه ادبیات ایامالعرب • ، نشان میدهند که جنگ نه تنها بخش عمدهای از زندگی عرب جاهلی بود، که از ارکان و مقومات زندگی در جزیرهالعرب به شمار میرفت
•
جنگ - دوره ممالیک [۲۳۴] در این بخش، لشکرکشیهای ممالیک از زمان عزیمت از قاهره، محل استقرار بخش اصلی سپاه، تا بازگشت به همان شهر بررسی میشود
•
جنگ جهانی اول [۲۳۵] نیز معروف به جنگ بزرگ (اوت ۱۹۱۴ ـ نوامبر ۱۹۱۸/ ماه رمضان ۱۳۳۲ ـ صفر ۱۳۳۷)، نخستین جنگ جهانی که سراسر قاره اروپا، روسیه، منطقه خاورمیانه، بخشهایی از افریقا، امریکا و خاور دور را فراگرفت و ۲۶ کشور، از جمله ایران، در آن درگیر شدند
•
جنگ جهانی دوم [۲۳۶] دومین جنگ فراگیر (شهریور۱۳۱۸ـ ۱۳۲۴/ سپتامبر ۱۹۳۹ـ اوت ۱۹۴۵) که علاوه بر اروپا، در بخشهای گستردهای از قاره آسیا و افریقا تأثیرات مخرب عمدهای برجای گذاشت و کشورهای اسلامی، از جمله ایران، را درگیر خود ساخت
•
جنگ جهانی دوم در جهان اسلام [۲۳۷] در سالهای آغاز جنگ، قدرتهای اروپایی، به سبب نیاز به مواد خام و بازار فروش و داشتن رقابتهای سیاسی و اقتصادی با یکدیگر، بر بیشتر مناطق جهان اسلام سیطره داشتند؛ هلند در جنوب شرق آسیا، شوروی در آسیای مرکزی، بریتانیا در هند و مالایا و افریقای شرقی و غربی، فرانسه در افریقای شمالی و غربی و خاورمیانه، و آلمان و ایتالیا در بخشهای کوچکی از قاره افریقا حکمرانی میکردند (لاپیدوس، ص ۵۵۱)
•
جنگ عراق با ایران [۲۳۸] جنگ عراق با ایران ، از مهمترین جنگهای دوره معاصر در فاصله ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ ش، این جنگ در پی مجموعهای از عوامل زمینهساز و مناقشههای فزاینده سیاسی ـ نظامی با تجاوز نیروهای عراق به ایران آغاز شد.
•
جنگ عراق با کویت [۲۳۹] تجاوز نظامی عراق به کویت در ۱۱ مرداد ۱۳۶۹/ ۲ اوت ۱۹۹۰ و اشغال بخشی از خاک این کشور، که در ۹ اسفند ۱۳۷۰/ ۲۸ فوریه ۱۹۹۱ با شکست عراق از نیروهای متحدین به رهبری امریکا پایان یافت
•
جنگل [۲۴۰] منطقه وسیعی پوشیده از درخت (به مثابه عنصر اصلی آن)، درختچه و گونههای علفی، با جانوران وحشی کوچک و بزرگ اعم از خشکیزی و آبزی
•
نهضت جنگل [۲۴۱] نهضتی به رهبری کوچک خانِ جنگلی• در منطقه گیلان و مازندران برضد استبداد داخلی و استعمار خارجی
•
جنگ های ایران و روس [۲۴۲] دو دوره جنگ میان ایران و روسیه(۱۲۱۸ـ ۱۲۲۸/ ۱۸۰۳ـ۱۸۱۳ و ۱۲۴۱ـ۱۲۴۳/ ۱۸۲۶ـ ۱۸۲۸) بر سر تصرف منطقه قفقاز، که به شکست ایران و انعقاد عهدنامههای گلستان و ترکمان چای انجامید
•
جنگهای صلیبی [۲۴۳] مجموعه جنگهای مسیحیان غرب اروپا با مسلمانان بخشهایی از جهان اسلام بین سده پنجم و هفتم/ یازدهم و سیزدهم
•
جنون [۲۴۴] عنوانی عام برای شماری از بیماریهای روانی که در طب دوره اسلامی مورد بررسی قرار گرفته و در فقه و حقوق نیز احکام مترتب بر آن ارائه شده است
•
رضوان بن عبدالله جنوی [۲۴۵] محدّث، زاهد و فقیه مالکیقرندهم
•
شهر جنه [۲۴۶] شهری تاریخی در کشور مالی
•
جنید [۲۴۷] چهارمین مرشد طریقت صفوی
•
ابوالقاسم جنید بغدادی [۲۴۸] صوفی نامدار قرن سوم
•
جنید بن عبدالرحمان مری [۲۴۹] سردار عرب و عامل هشامبن عبدالملک اموی در سند و خراسان
•
جنیدخان [۲۵۰] یکیاز رهبران قیام مسلمانان آسیای مرکزی بر ضد حکومت روسیه تزاری و شوروی
•
جنید سلطانی [۲۵۱] نگارگر ایرانی اواخر قرنهشتم و اوایل قرن نهم
•
جوابات [۲۵۲] سرآغاز عنوان بسیاری از نوشتهها در پاسخ به سؤالات، آرا، شبهات، اعتراضات یا نقدها در موضوعات گوناگون
•
امام جواد [۲۵۳] ابوجعفر محمدبن علیبن موسیبن جعفربن محمدبن علیبن الحسینبن علیبن ابیطالب علیهمالسلام، امامنهم از امامان دوازدهگانه و یکی از چهاردهمعصوم.
•
ابوجعفر محمد بن علی جواد اصفهانی [۲۵۴] ملقب به جمالالدین، وزیر ایرانی تبار زنگیان•در سده ششم
•
جواد پاشا [۲۵۵] صدراعظم و مؤلف دوره عثمانی
•
جوادخان زیاد اوغلی [۲۵۶] آخرینخانگنجه قبل از تسلط روسیه بر آن
•
جوار [۲۵۷] رسم عرب در عصر جاهلی که براساس آن فرد یا قبیله ضعیف در پناه فرد یا قبیله قوی قرار میگرفت و در اسلام نیز با تغییراتی تأیید شد
•
جواز در اصول فقه [۲۵۸] اصطلاحی در اصول فقه به معنای هرکاری که از نظر شرعی حرام نباشد یا صرفاً کار مباحشرعی
•
جواز در حکم حکومتی [۲۵۹] اجازه مکتوب سلطان یا حاکم برای ورود یا خروج افراد از یک شهر و تأمین امنیت آنان در راه
•
موهوب بن احمد جوالیقی [۲۶۰] ادیب، لغوی و نحوی بغدادی قرن ششم
•
جوامع اسکندرانیین (کتاب) [۲۶۱] عنوان مجموعهای از آثار ترجمه شده جالینوس •در دوره اسلامی، در موضوع پزشکی
•
جوامع الحساب بالتخت و التراب (کتاب) [۲۶۲] کتابی در حساب، به عربی، از خواجه نصیرالدین طوسی
•
جوامع الطیمائوس فی العلم الطبیعی (کتاب) [۲۶۳] عنوان بازنویسی جالینوس •از بخشی از رساله تیمائوسِ افلاطون
•
جوامع الکلم [۲۶۴] اصطلاحی حدیثی
•
میرزا کاظم علی جوان [۲۶۵] از نخستین نثرنویسان اردو زبان در اواخر سده دوازدهم و اوایل سده سیزدهم در شبه قاره
•
خاندان جوانشیر [۲۶۶] از خاندانهای معتبر قفقاز و شوشی، در دوره قاجار
•
جوانمرد قصاب [۲۶۷] پیر افسانهای صنف قصاب و نام بقعهای در جنوب تهران