علاءالدین محمد بن محمد بخاری
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
علاءالدین محمد بن محمد بخاری (نیز مشهور به
علاءالدین عطّار) (متوفای
۸۰۲)، یار نزدیک و اولین خلیفه
بهاءالدین نقشبند، مؤسس
طریقه صوفیانه نقشبندیه بود.
علاءالدین بخاری، سومین و کوچکترین پسر یکی از مهاجرانی بود که از
خوارزم به
بخارا آمدند و در آنجا مسکن گزیدند.
پس از درگذشت
پدر، از سهم الارث خود چشم پوشید و در مدرسهای ساکن شد و
زهد و
ریاضت پیشه گرفت. بهاءالدین نقشبند نخستین بار در همین مدرسه با او ملاقات کرد.
اثاثیه اندک حجره بخاری (حصیری مندرس، آجری به جای بالش، کوزهای شکسته) او را سخت متأثر کرد، به طوری که بی هیچ مقدمهای
دختر خود را به همسریاش درآورد، و او را به عنوان پسر روحانی خود پذیرفت.
ثمره این ازدواج پسری به نام خواجه حسن عطار بود.
بهاءالدین بیدرنگ بخاری را به
طریقت خود نپذیرفت، بلکه به او توصیه کرد با گردآوری هیزم و فروش
سیب در بازارهای بخارا، آن هم با پای برهنه، روزگار بگذراند.
بخاری، علیرغم ناراحتی برادرانش که هر دو از کسبه سرشناس بودند، این کار را با شادمانی انجام داد و پس از آنکه
تزکیه لازم در او به وجود آمد، بهاءالدین او را رسماً به طریقت خود پذیرفت، و بخاری بسرعت مقرّب و مرید خاص او شد.
بهاءالدین او را به تربیت مریدانی گماشت که در سلوک متوقف مانده بودند، و در حق وی میگفت : «او بار ما را بسیار سبکتر کرده است».
پس از درگذشت بهاءالدین (
۷۹۱) مریدانش، از جمله
خواجه محمد پارسا که ظاهراً زمانی نامزد جانشینی او بود، با بخاری
بیعت کردند.
بخاری مدت ده سال شیخ طایفه نقشبندی بود.
بخاری در ۲
رجب ۸۰۲ بیمار شد و به روایتی خبر داد که بزودی خواهد مرد. ازینرو به پیروانش سفارش کرد که از
سنّت پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اصول طریقت نقشبندی پیروی کنند و از مرگش اندوهگین نشوند.
او هجده
روز بعد درگذشت و در روستای چغانیان (یا نوچغانیان) در نزدیکی بخارا به
خاک سپرده شد.
بخاری ده خلیفه برگزید، که هر یک ظاهراً مسئول ناحیه خاصی بود، و همین پراکندگی سبب اشاعه طریقت نقشبندی در سرزمینهای مجاور بخارا شد؛ برای مثال،
خواجه عبدالله امامی اصفهانی این طریقت را در
شیراز پایهگذاری کرد.
مشهورترین مرید او
سیّد شریف جرجانی،
متکلّم و عالم نامی، در حق او گفته است : «تا مصاحب خواجه عطار (بخاری) نشدم
خدا را به حقیقت نشناختم».
و سعدالدین نیز به نوبه خود مرشد شاعرانی چون
جامی و
علیشیر نوایی و دیگر بزرگان
هرات در عهد
تیموریان بود.
بخاری نخستین کسی بود که امالی و شرح حال بهاءالدین نقشبند را در رسالهای مختصر به نام مقامات بهاءالدین نقشبند مدوّن کرد.
در بسیاری از دیگر روایتهای نخستین درباره زندگی بهاءالدین (از همه مهمتر انیس الطالبین و عدّه السالکینِ
صلاح بن مبارک) از اقوال و تقریرات بخاری استفاده شده است.
بسیاری از گفتههای او درباره اصول و اصطلاحات طریقت نقشبندی نیز در نوشتههای معاصرانش یا قریب به زمان او حفظ شده است.
(۱) محمد بن محمد پارسا، قدسیه: کلمات بهاءالدین نقشبند، چاپ احمد طاهری عراقی، تهران ۱۳۵۴ش، ص۷.
(۲) عبدالرحمن بن احمد جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، چاپ مهدی توحیدی پور، تهران ۱۳۳۷، ص۳۹۰-۳۹۲.
(۳) فخرالدین علی صفی، رشحات عین الحیات، تاشکند ۱۳۲۹/۱۹۱۱، ص۸۱-۹۲.
(۴) محمد بن حسین قزوینی، سلسله نامه خواجگان نقشبند، نسخه خطی کتابخانه لاله لی (سلیمانیه) ۱۳۸۱، گ ۹ ر؛
•
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «علاءالدین عطار».
