عبدالرزاقخان بغایری
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عبدالرزاقخان بغایری، پیشگام نقشهبرداری ایران، در
اصفهان زاده شد و در
دارالفنون ریاضی و
مهندسی خواند. نقشهٔ ایران را در ۱۳۱۶ منتشر کرد، مدارس
شرف و
خرد را بنیاد نهاد و جلسات عمومی ریاضی برپا داشت.
سرپرست بخش فنی کمیسیونهای مرزی
ایران با
عثمانی،
شوروی،
ترکیه،
افغانستان و
عراق بود. در سال ۱۳۳۲ درگذشت و آثاری چون
معرفة القبله و نقشهٔ تهران از او برجای مانده است.
بغایری، عبدالرزاق، از پیشگامان معاصر فن نقشهبرداری و
علم جغرافیا در ایران. پدرانش اهل شمنآباد
سبزوار و از خوانین طایفۀ بَغایری (بُغایری) خراسان بودند. کرمعلیخان، جد او، برای تحصیل، به
اصفهان رفت و همانجا اقامت کرد.
پدر عبدالرزاق، ملا محمدحسن، نوادۀ دختری ملا محراب گیلانی، از عرفای قرن اخیر و مادرش دختر میرزا مهدیخان منشی (متوفی ح ۱۱۷۵‑۱۱۸۰)، از خوانین کَرَون اصفهان بود که در اصل از
بحرین و
بصره به ایران آمده بودند و در دربار
نادرشاه (حکومت: ۱۱۴۸‑۱۱۶۰) و
کریمخان زند (متوفی ۱۱۹۳) خدمت میکردند و نسبشان به
حبیب بن مظاهر میرسید.
.
عبدالرزاق در ۲۲
مُحرم در اصفهان زاده شد و پس از آموزشهای ابتدایی در خانه و مکتب، در
شعبان، همراه پدرش به تهران آمد. نخست نزد او کتابهایی چون
نصاب و
امثله را خواند و سپس در محضر میرزا محمدجواد، پدر میرزا
محمدعلی شاهآبادی، امام جماعت مسجد جامع، مقدمات علوم دینی را آموخت.
چندی نیز نزد سید شهابالدین اصفهانی درس میخواند که در
فلسفه و
حکمت و
عرفان و همچنین علومی چون
طب و
ریاضی دست داشت.
بغایری در
صفر ۱۳۰۴ وارد
مدرسۀ دارالفنون شد و برخلاف تمایلی که پدرش به طبیب شدن او داشت، نزد استادانی چون
میرزا عبدالغفارخان نجمالدوله و
میرزا محمودخان نجمالملک، و همچنین معلمان خارجی دارالفنون، به آموزش ریاضی و مهندسی پرداخت و، با ذوقی که در کارهای علمی و صنعتی داشت، کرههای جغرافیایی در اندازههای مختلف ساخت و یکی از آنها را در ۱۳۱۰
به
ناصرالدینشاه قاجار (حکومت: ۱۲۶۴‑۱۳۱۳) تقدیم کرد؛ به همین مناسبت، به فرمان شاه، منصب سرتیپی و حکم تدریس در مدرسۀ نظام یافت .
ظاهراً وی دورۀ دارالفنون را تمام نکرد؛ گویا در سال آخر تحصیل، برکناری عبدالغفارخان نجمالدوله از تصدی تعلیمات ریاضی دارالفنون ـ و انتصاب علیخان ناظمالعلوم به جای او ـ را برنتافت و «رفتن استاد را تحمل نتوانست و بر خلاف میل استاد دارالفنون را ترک گفت».
بغایری گذشته از ادامۀ تحصیل، از جمله درس حکمت، که همراه استادش نجمالملک، نزد
حیدرقلیخان قاجار میخواند
، سفارشهایی در زمینۀ نقشهبرداری اراضی و املاک قبول کرد و بخش مهمی از اوقات خود را به تحقیق و ترسیم نقشهای از
ایران گذراند که در پی گردآوری و مطالعۀ انبوهی از نقشههای انگلیسی، روسی، آلمانی، فرانسوی و ترکی و همچنین تطبیق اعلام آن با متون تاریخی و جغرافیایی فارسی و اطلاعات محلی، بالاخره در ۱۳۱۶، به مقیاس ۱: ۴۰۰, ۱۱ منتشر شد.
عبدالرزاق که از بدو تأسیس
مدرسۀ شرف در ۱۳۱۲، در آن به تدریس ریاضی مشغول بود
، خود در ۱۳۱۶،
مدرسۀ خِرَد را بنیان نهاد. یک سال بعد نیز در مدرسۀ سیاسیِ مشیرالدوله شروع به تدریس
جغرافیا کرد. علاوه بر این، او برای آموزش عمومی (ریاضیات) جلسات آموزشی شبانهای در منزل خود بر پا کرد که تا حدود چهل سال بعد دایر بود.
با آغاز
انقلاب مشروطه و تحولات و شور و شوق ناشی از آن، طرحهای اقتصادی و صنعتی چندی از جمله طرح احداث خطآهن بندر گز ـ تهران به میان آمد.
در اوایل محرم ۱۳۲۶ بغایری از سوی
صنیعالدوله مأمور شد تا در رأس هیئتی، دربارۀ احداث این خط، مطالعات و بررسیهای اولیه را انجام دهد، ولی با پیشآمدن
استبداد صغیر، این طرح ناتمام ماند.
بغایری در سال ۱۳۲۷، کتاب آموزشی اصول علم جغرافی را با مقدمهای کلی، و در ۱۳۲۸، نقشۀ بلوکات اطراف تهران را ترسیم و منتشر کرد.
تخصص او در جغرافی و
نقشهبرداری، با تحولاتی که در حوزۀ مرزهای کشور روی داد، کاربرد حیاتیتری پیدا کرد. مسئلۀ مرزهای ایران و
عثمانی، که با گسترش دامنۀ تجاوزهای عثمانی، و در واقع اشغال بخشهای وسیعی از حدود غربی ایران، از ۱۳۲۹ ابعاد گستردهای یافته بود، به تشکیل کمیسیونی بینالمللی انجامید که مرکب از نمایندگان
روسیه و
بریتانیا، ایران و عثمانی و هدفش حل و فصل این موضوع بود.
معاونت و سرپرستی بخش فنی این هیئت را، که در ۱۳۳۱ به ریاست عالیۀ نصراللهخان اعتلاءالملک (خلعتبری) تشکیل شد، بغایری بر عهده داشت.
کمیسیون مشترک مرزی از صفر ۱۳۳۲، کار تحدید حدود را از
خرمشهر آغاز کرد و تا
ذیحجۀ همان سال، نقشهبرداری و تعیین حدود بخشهایی از این مسیر را تا
کوه آرارات ـ منتهیالیه مرزهای ایران و عثمانی در امتداد مرزهای روسیه ـ به پایان برد .
از آن تاریخ به بعد، بغایری تا حدود سی سال، در اغلب فعالیتهای راجع به تحدید حدود ایران، در مقام سرپرستی بخش فنی هیئتهای اعزامی، حاضر بود؛ از جمله:
• در ۱۳۰۱ش، در هیئتی به ریاست مستشارالدوله صادق، برای رفع اختلافات مرزی ایران و
شوروی در مرزهای شمال شرقی ایران.
• در ۱۳۴۳ (۱۳۰۳ش)، در نقشهبرداری از حدود
دشت مغان.
• و بار دیگر، در ۱۳۰۸ش، در پی تشکیل کمیسیون مرزی ایران و ترکیه، در مرزهای غربی کشور .
در تمامی مراحل این کار دشوار ـ مأموریت هیئت اعزامی اول به سرپرستی
اعتلاء الملک در ۱۳۰۸ش
، هیئت اعزامی دوم به سرپرستی
مظفر اعلم(سردار انتصار) در ۱۳۰۹ش
و در دور دوم و نهایی فعالیتها در ۱۳۱۰‑۱۳۱۲ش ـ سرپرستی امور فنی تعیین حدود را بغایری بر عهده داشت.
وی همچنین در
زمستان و
بهار ۱۳۱۲ش، در رأس هیئت تحقیقات مرزی، به قسمتهای جنوبی مرز ایران و
افغانستان اعزام شد؛ و در هیئت تحدید حدود ایران و
عراق، در ۱۳۱۷ تا ۱۳۱۹ش، همین مسئولیت را بر عهده داشت.
اگرچه وی در سالهای بعد، احتمالاً به دلیل کهولت، در این گونه فعالیتهای عملی مشارکت نداشت، ولی حضور وی در مقام رئیس بخش فنی و نقشهبرداری «
وزارت امور خارجۀ ایران»، تا سالها بعد، یا دستکم تا
اسفند ۱۳۲۷ش که، به پیشنهاد
علی اصغر حکمت، طی مراسمی در کاخ وزارت خارجه از او و خدماتش تقدیر به عمل آمد، ادامه یافت.
از بغایری، گذشته از آثار منتشر شده، از جمله:
• کتاب
معرفة القبله (تهران ۱۳۷۱) .
• صورتی از برخی آثار منتشر نشده چون فرهنگی دربارۀ جغرافیای ایران، جدولی از اسامی و مشخصات خلفا و پادشاهان دورۀ اسلامی، نقشۀ تفصیلی شهر تهران، و یک رشته یادداشتهای مرزی. . . (که از هیچیک نشانی در دست نیست) اثر مکتوب دیگری بر جای نمانده است.
بغایری در ۸۴ سالگی در ۱۹
اردیبهشت ۱۳۳۲ درگذشت، و چون دختر میرزا
محمدحسین فروغی (ذکاءالملک) را به همسری داشت، جنازۀ او را در
ابنبابویه، در مقبرۀ خانوادگی فروغی، به خاک سپردند.
۱. «شرح مختصری از تاریخ تولد و کارهای مرحوم مهندس عبدالرزاق بغایری»، نشریۀ انجمن آثار ملّی، ش ۳‑۴ (پائیز ـ زمستان ۱۳۳۵).
۲. عبدالرزاق بغایری، ما مهندس داریم: در جواب مذاکرات ۲۲ آبانماه ۱۳۰۵ شمسی مجلس شورای ملی، تهران، ۱۳۴۵.
۳. «آقای عبدالرزاقخان مهندس بغایری»، سالنامۀ پارس، سال ۶ (۱۳۱۰ش).
۴. ابوالحسن احتشامی، شکوفههای ذوق و ادب، تهران، ۱۳۲۷ش.
۵. ایران. وزارت امور خارجه، نشریۀ وزارت امور خارجه، دورۀ ۱، ش ۱ (خرداد ۱۳۲۸).
۶. «بیاد سه دانشمند بزرگ: محمد قزوینی ـ مهندس عبدالرزاق بغایری ـ میرزا محمدعلی معلم حبیبآبادی»، نشریۀ انجمن آثار ملّی، ش ۳‑۴ (پائیز ـ زمستان ۱۳۵۵)؛
۷. تاریخچۀ دبیرستان شرف، تهران ۱۳۴۱ش.
۸. شمسالدین رشدیه، سوانح عمر، تهران ۱۳۶۲ش.
۹. محمدعلی مخبر فروغفسائی، مرزهای ایران، تهران ۱۳۲۴ش.
۱۰. محسن مسعود انصاری، «عبدالرزاق بغایری»، تحقیقات اسلامی، سال ۸، ش ۱ و ۲ (۱۳۷۲ش).
۱۱. بابا مقدم، «تاریخچۀ نقشهبرداری در ایران»، نشریۀ فنی سازمان نقشهبرداری، سال ۴، ش ۱۲ (بهمن ۱۳۵۵).
۱۲. معزّالدین مهدوی، داستانهایی از پنجاه سال اوضاع اجتماعی نیمقرن اخیر، تهران ۱۳۴۸ش.
• دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «عبدالرزاقخان مهندس بغایری».
