دلیل عقلی (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
دلیل عقلی یکی از ادله شرعی برای
اجتهاد و
استنباط احکام در مواردی است که
نص صریح در
کتاب،
سنت یا
اجماع وجود ندارد.
فقهای شیعه
حجیت عقل نظری را در صورتی که به
قطع و
یقین برسد، پذیرفتهاند و آن را مستقل از
شرع معتبر میدانند.
نخستین مطرحکننده صریح دلیل عقل
ابن ادریس بود و
محقق حلی آن را به ملازمات شرعی و اصول
حسن و قبح توسعه داد.
یکی از ادلۀ شرعی برای اجتهاد و استنباط احکام، دلیل عقلی است.
کاربرد دلیل عقل در حوزه «
ما لا نص فیه» و قلمروی ناگفتۀ
احکام اسلام متصور است؛ زیرا دلایل عقلی راهنمای عمل در موارد عدم دستیابی به
حکم از راه کتاب و سنت و اجماع است.
اما بحث طولانی
اصولیین به ویژه
شیخ انصاری و فقهای بعد از وی، در
حجیت قطع نشان میدهد که
عقل به معنای نظری آن هرگاه به یقین و قطع برسد، ذاتا
حجت بوده و حتی توسط شرع نیز قابل رد نیست و عمل به مقتضای آن مادام که هست اجتنابناپذیر تلقی میشود
و ثبوت فعلیت و
تنجّز تکلیف با قطع عقلی، بینیاز از دلیل است.
نخستین کسی که به صراحت از دلیل عقل سخن به میان آورده، ابن ادریس (م
۵۹۸) در
کتاب السرائر است که به هنگام عدم دسترسی به کتاب و سنت و اجماع امکان مراجعه به عقل را مطرح کرده است.
پس از وی محقق حلی (م
۶۷۶) دلیل عقل را به موارد زیر توسعه داده است:
۱. دلیل عقلی به معنای ملازماتی که در
خطابات شرعی مانند لحن الخطاب، فحوی الخطاب و دلیل الخطاب به دست میآید؛
۲. دلیل عقلی به معنای خالص، یعنی آنکه مبتنی بر اصل حسن و قبح است.
اما دلیل عقل به معنای دوم در بسیاری از مصادیق آن قابل مناقشه است.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۲، ص۳۵-۳۶.
