حکمت استحباب زیارت اربعین
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حکمت استحباب زیارت اربعین، از مباحث مرتبط با
اربعین امام حسین (علیهالسلام) است و به چرایی تأکید روایات بر این زیارت میپردازد.
اربعین در فرهنگ شیعی، چهلمین روز
شهادت سیدالشهداء (علیهالسلام) و برابر با بیستم
صفر است.
بر اساس روایات،
امام صادق (علیهالسلام) متن این زیارت را به
صفوان جمال تعلیم فرمود و
امام حسن عسکری (علیهالسلام) آن را از نشانههای مؤمن برشمرد.
حکمت این تأکید بر پایه کتاب مقتل جامع سیدالشهداء، دو رویداد است:
بنابر گزارش
ابن شهر آشوب،
شیخ طوسی علت توصیه ائمه (علیهمالسلام) به زیارت اربعین را همین امر دانسته و
علامه مجلسی نیز آن را قول مشهور شمرده است.
بدینسان، زیارت اربعین یادمان پیوستن سر مطهر به بدن و تجدید پیمان با آرمانهای سیدالشهداء (علیهالسلام) به شمار میرود.
همین جایگاه ممتاز، فقهایی چون
شیخ حر عاملی را بر آن داشت تا بابی مستقل به تأکد استحباب این زیارت اختصاص دهند.
در
احادیث فراوانی از
امامان معصوم (علیهالسّلام) به
زیارت اربعین سفارش شده است؛
به طوری که در مناسبتهای گوناگون به آن ترغیب و در حدیثی، یکی از نشانههای
مؤمن شمرده شده است.
این سفارشهای مؤکد از آن روست که پیش از
شهادت امام حسین (علیهالسّلام) به هیچروی اربعین جلوهای نداشته
و
اهل بیت (علیهالسّلام) خواستهاند به بهانههای گوناگون، ازجمله با تأکید بر زیارت اربعین، نام و یاد آن حضرت زنده نگه داشته شود.
زیارت اربعین به قدری در پاسداشت مقام سیدالشهدا (علیهالسّلام) تأثیر داشته که زیارت اربعین که ابتدا به چند ده نفر محدود میشد،
امروزه به حضور میلیونی زائران حسینی در
کربلا تبدیل شده است.
بارها بر اهمیت و فضیلت زیارت اربعین امام حسین (علیهالسّلام) در کتب روایی تأکید شده است چنانکه در جلد ۱۴
وسائل الشیعه بابی با این عنوان وجود دارد:
«باب تأکّد استحباب زیارت الحسین (علیهالسّلام) یوم الاربعین من مقتله و هو یوم العشرین من صفر».
در اهمیت زیارت اربعین همین بس که در زمان
امام صادق (علیهالسّلام) با وجود
بیم و
ترس از حکومت جائر، مردم از امام سؤال میکردند که با وجود ترس از خبرچینان و عوامل
حکومت، آیا به زیارت حضرت سیدالشهدا برویم؟
و حضرت میفرمودند که بروید.
این در حالی است که فقهای شیعه در مسئله
حج، یکی از شرایط
استطاعت را «تخلیه سرب» بیان فرمودهاند؛
یعنی باید
امنیت باشد و اگر امنیت نباشد، استطاعت محقق نیست؛
اما در مورد زیارت سیدالشهدا (علیهالسّلام) حتی با نبود امنیت نیز مردم را ترغیب به زیارت میکردند.
فضیلت زیارت اربعین از قدیم در کتابهای روایی مطرح بوده است؛
چنانکه
شیخ مفید در کتاب
المزار، «فضل زیارت الاربعین» دارد که این را بعد از «فضل زیارت امام حسین (علیهالسّلام) در روز عاشورا» قرار داده است و به حدیث امام حسن عسکری (علیهالسّلام) تمسک میکند.
شیخ طوسی نیز در کتاب «
تهذیب الاحکام» به همین روایت تمسک میکند و در ضمن فضایل زیارت امام حسین (علیهالسّلام) همین روایت را میآورد.
روز اربعین در تاریخ شیعه، از دو جهت کانون توجه قرار گرفته است:
یکی از جهت بازگشت اسرا از شام به مدینه، و دیگری به سبب زیارت قبر سیدالشهدا (علیهالسّلام) توسط جابر بن عبدالله انصاری، یکی از اصحاب برجسته
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و
امیرالمؤمنین (علیهالسّلام).
درباره استحباب زیارت اربعین نیز، چند روایت بیان شده است:
یکی روایتی است که آن
امام صادق (علیهالسّلام)،
زیارت اربعین را به
صفوان بن مهران جمّال تعلیم میدهد و همین تعلیم دادن، نشانه بزرگداشت اربعین است؛
دیگری روایتی از
امام حسن عسکری (علیهالسّلام) که زیارت اربعین را در زمره نشانههای پنجگانه
مؤمن بیان میکند.
با توجه به اهمیت زیارت اربعین نزد امامان شیعه، آیا سبب
استحباب آن میتواند تنها حضور یک صحابی بر سر قبر مطهر امام حسین (علیهالسّلام) در
روز اربعین باشد؟
این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که
حتّی اگر جابر به کربلا نمیآمد، باز هم زیارت سیدالشهدا (علیهالسّلام) در روز اربعین مستحب بود؛گرچه جابر هم یقیناً آمده است؛ چون مفاد زیارت جابر بسیار والاست و معارف عالی دارد و مضمونی است که کاملاً با عمق
عقاید شیعه منطبق است
و نشان از کمال معرفت جناب
جابر بن عبدالله انصاری دارد و بعید نیست که جابر بن عبدالله، هم اصل زیارت را و هم توصیه به زیارت در روز اربعین را از
ائمه گرفته باشد و از این رو سعی کرد تا خود را در اربعین به کربلا برساند.
پس زیارت اربعین و استحباب زیارت سید الشهدا (علیهالسّلام) در روز اربعین ثابت است و بلکه به تعبیر دقیق
شیخ حرّ عاملی شدت استحباب زیارت آن حضرت در روز اربعین ثابت است.
به نظر میرسد در این روز باید وقایع مهم دیگری نیز اتفاق افتاده باشد.
بنابراین
الحاق رأس مطهر امام حسین (علیهالسّلام) به بدن و حضور اهلبیت که در میان آنان امام معصوم یعنی امام سجاد (علیهالسّلام) حضور داشت میتواند وجه استحباب زیارت اربعین را توجیه کند؛چنانکه بر اساس گزارش
ابن شهر آشوب شیخ طوسی نیز وجه توصیه امامان به زیارت اربعین را الحاق سر امام به بدن دانسته است
و
مجلسی نیز با استناد به قول مشهور یکی از وجوه احتمالی در استحباب زیارت اربعین را همین امر بیان کرده است.
پس در روز اربعین دو جنبه هست:
- و جنبه دیگر این است که جناب جابر در این روز موفق شد با عطیه به کربلا آید و به زیارت آن حضرت بشتابد.
در جلد ۱۴
وسائل الشیعه بابی با این عنوان وجود دارد:
«باب تأکّد استحباب زیارت الحسین (علیهالسّلام) یوم الاربعین من مقتله و هو یوم العشرین من صفر».
بنابر فتوای صاحب
وسائل استحباب زیارت اربعین از تیتر ابواب کتابش معلوم میشود.
شیخ طوسی نیز بر اساس روایت امام حسن عسکری (علیهالسّلام) که فرمود:
«عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلَاةُ الْخَمْسِینَ، وَ زِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ، وَ التَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ، وَ تَعْفِیرُ الْجَبِینِ، وَ الْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» یعنی «نشانههای مؤمن پنج تاست: پنجاه رکعت نماز، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانی بر خاک نهادن و بسم الله الرحمن الرحیم را بلند گفتن».
فتوی به استحباب زیارت اربعین میدهد.
این روایت گرچه
مرسل است، ولی بنابر
تسامح در ادله سنن و احادیث مَن بلغ در بحث مستحبات،
مرسل بودن خبر، ضرری نمیرساند و مشکلی ایجاد نمیکند.
• پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء، ج۲، ص۳۰۸-۳۱۱.
