حُسْن (مفردات‌قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

---

حُسْن (به ضم حاء و سکون سین) و حَسَن‌ (به فتح حاء و سین) از واژگان قرآن کریم به معنای زیبایی و نیکویی است.
حُسْن به صورت اسم و مصدر و حَسَن به صورت صفت در قرآن کریم آمده‌اند.
مشتقات حُسْن که در آیات قرآن آمده عبارتند از:

---

حُسْن به معنی زیبایی و نیکویی است.
در قاموس گوید: «الْحُسْنُ‌: الجَمَال» (زیبایی)
در صحاح گفته: «الْحُسْنُ‌: نقیضُ الْقُبْحِ» (نیکی).
حَسَن‌ (بر وزن فرس) وصف است به معنی زیبا و نیکو.
حَسَنَة هر نعمت خوشآیند و شادکننده است که به انسان می‌رسد و سیّئه ضدّ آن است و شامل نعمت دنیا و آخرت هر دو است‌.
مُحْسِن به معنای نیکوکار است. مُحْسِنِین به معنای نیکوکاران و مُحْسِنَات به معنای زنان نیکوکار است.
به نظر می‌آید که این اسماء فاعل در قرآن به جای صفت مشبهه به کار رفته‌اند و از آن‌ها ثبوت اراده شده است.

---

به مواردی از حُسْن که در قرآن به‌ کار رفته است، اشاره می‌شود:

۲.۱ - حُسْنُهُن (آیه ۵۲ سوره احزاب)

(وَ لا اَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ اَزْواجٍ وَ لَوْ اَعْجَبَکَ‌ حُسْنُهُنَ‌)

      
«و نه تو راست که آن‌ها را به همسران دیگر عوض کنی گر چه زیبایی ایشان تو را به شگفت آورد.»

۲.۲ - حُسْناً (آیه ۸ سوره عنکبوت)

(وَ وَصَّیْنَا الْاِنْسانَ بِوالِدَیْهِ‌ حُسْناً)

      
«انسان را نسبت به پدر و مادرش به نیکی سفارش کرده‌ایم.»

۲.۳ - حُسْناً (آیه ۸۶ سوره کهف)

(اِمَّا اَنْ تُعَذِّبَ وَ اِمَّا اَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ‌ حُسْناً)

      
(يا آنان را مجازات مى‌كنى، و يا روش نيكويى در مورد آن‌ها انتخاب مى‌نمايى.)

۲.۴ - حُسْن (آیه ۱۴ سوره آل عمران)

(وَ اللَّهُ عِنْدَهُ‌ حُسْنُ‌ الْمَآبِ‌)

      
(و سرانجام نيک و زندگى والا و جاويدان، نزد خداست.)

۲.۵ - حُسْن (آیه ۱۹۴ سوره آل عمران)

(وَ اللَّهُ عِنْدَهُ‌ حُسْنُ‌ الثَّوابِ‌)

      
«برگشت خوشآیند و ثواب دلپسند نزد خداست.»

۲.۶ - حَسَنٍ (آیه ۳۷ سوره آل عمران)

(فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ‌ حَسَنٍ‌)

      
«پروردگارش او را پذیرفت پذیرشی نیکو.»

۲.۷ - حَسَناً (آیه ۲۴۵ سوره بقره)

(مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً)

      
(كيست كه به خدا قرض نيكويى دهد؟)

۲.۸ - حَسَنَة (آیه ۲۰۱ سوره بقره)

(رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ)

      
«پروردگارا به ما در دنیا نعمتی نیکو بخش و در آخرت نعمتی نیک بخش و ما را از عذاب آتش نگاه دار.»

۲.۹ - بِالْحَسَنَةِ (آیه ۱۶۰ سوره انعام)

(مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثالِها)

      
(هر كس كار نيكى به جا آورد، ده برابر آن پاداش دارد...)

۲.۱۰ - حَسَنَة (آیه ۸۵ سوره نساء)

(مَنْ یَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً یَکُنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْها)

      
(كسى كه شفاعت (تشويق و كمک) براى كار نيكى كند، سهمى از آن براى او خواهد بود.)

۲.۱۱ - حَسَنَة (آیه ۲۱ سوره احزاب)

(لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)

      
(به يقين براى شما در زندگى پيامبر خدا سرمشق نيكويى بود.)

۲.۱۲ - بِالْحَسَنات (آیه ۱۶۸ سوره اعراف)

(وَ بَلَوْناهُمْ‌ بِالْحَسَناتِ‌ وَ السَّیِّئاتِ‌)

      
(و آن‌ها را با نيكى‌ها و بدى‌ها آزموديم، شايد بازگردند.)

۲.۱۳ - الْحَسَنَات (آیه ۱۱۴ سوره اعراف)

(إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ)

      
(چرا كه حسنات، سيّئات و آثار آن‌ها را از بين مى‌برند؛ اين تذكّرى است براى كسانى كه اهل تذكّرند.)

۲.۱۴ - حَسَنَاتٍ (آیه ۷۰ سوره فرقان)

(إِلَّا مَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ)

      
(مگر كسانى كه توبه كنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، كه خداوند سيئات آنان را به حسنات مبدّل مى‌كند.)

۲.۱۵ - اَحْسَن (آیه ۵۰ سوره مائده)

(وَ مَنْ‌ اَحْسَنُ‌ مِنَ اللَّهِ حُکْماً)

      
«بهتر از خدا در حکم کدام است؟»

۲.۱۶ - الْحُسْنی‌ (آیه ۹۵ سوره نساء)

(وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ‌ الْحُسْنی‌)

      
«و خدا به همه وعده بهتر داده است»

۲.۱۷ - الْحُسْنی‌ (آیه ۱۳۷ سوره اعراف)

(وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ‌ الْحُسْنی‌)

      
(و وعده نيک پروردگارت بر بنی‌اسرائیل، به خاطر صبر و استقامتى كه به خرج دادند، تحقّق يافت.)

۲.۱۸ - الْحُسْنی‌ (آیه ۸ سوره طه)

(لا اِلهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْماءُ الْحُسْنی‌.)

      
(او خداوندى يگانه است كه معبودى جز او نيست؛ و نيكوترين نام‌ها از آن اوست.)

۲.۱۹ - اَحْسَن (آیه ۵۵ سوره زمر)

(وَ اتَّبِعُوا اَحْسَنَ‌ ما اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ‌)

      
(و از بهترين دستورهايى كه از سوى پروردگارتان بر شما نازل شده پيروى كنيد.)

۲.۲۰ - اَحْسَن (آیه ۱۶ سوره احقاف)

(نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ‌ اَحْسَنَ‌ ما عَمِلُوا)

      
(آن‌ها كسانى هستند كه ما بهترين اعمالشان را قبول مى‌كنيم.)

۲.۲۱ - اِحْساناً (آیه ۸۳ سوره بقره)

(لا تَعْبُدُونَ اِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ‌ اِحْساناً)

      
(جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.)

۲.۲۲ - حَسُن (آیه ۶۹ سوره نساء)

(وَ حَسُنَ‌ اُولئِکَ رَفِیقاً)

      
(و آن‌ها همنشين خوبى هستند. )

۲.۲۳ - حَسُنَت (آیه ۳۱ سوره کهف)

(نِعْمَ الثَّوَابُ وَ حَسُنَتْ مُرْتَفَقًا)

      
(چه پاداش خوبى، و چه جمع نيكويى!)

۲.۲۴ - حَسُنَت (آیه ۷۹ سوره فرقان)

(خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا)

      
(حالى كه جاودانه در آن خواهند ماند؛ چه قرارگاه و محل اقامت نيكويى!)

۲.۲۵ - مُحْسِن (آیه ۱۲۵ سوره نساء)

(اَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ‌)

      
(دین و آيين چه كسى بهتر از آن كس است كه خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد.)

۲.۲۶ - الْمُحْسِنِین (آیه ۱۹۵ سوره بقره)

(اِنَّ اللَّهَ یُحِبُ‌ الْمُحْسِنِینَ‌)

      
(خداوند، نيكوكاران را دوست مى‌دارد.)

۲.۲۷ - لِلْمُحْسِنات (آیه ۲۹ سوره احزاب)

(فَاِنَّ اللَّهَ اَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ‌ مِنْکُنَّ اَجْراً عَظِیماً)

      
(خداوند براى نيكوكاران شما پاداش عظيمى آماده ساخته است.)

۲.۲۸ - حَسَنَة (آیه ۷۸ سوره نساء)

(وَ اِنْ تُصِبْهُمْ‌ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ • قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً • ما اَصابَکَ مِنْ‌ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما اَصابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ.)

      
(و اگر به آن‌ها (منافقان‌) نيكى و پيروزى برسد، مى‌گويند: «اين، از ناحيه خدا است» و اگر به آن‌ها بدى و شكستى برسد، مى‌گويند: «اين، از ناحيه تو است» بگو: «همه از ناحيه خدا است» پس چرا اين گروه حاضر نيستند سخنى را درك كنند؟!- آرى، آن‌چه از نيكى به تو مى‌رسد، از طرف خدا است و آن‌چه از بدى به تو مى‌رسد، از سوى خود تو است...)

۲.۲۸.۱ - تفسیر (آیه ۷۸ سوره نساء)

مشرکان به رسول خدا (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم) خرده گرفته و می‌گفتند: خوبی از جانب خدا و بدی از جانب تو است که به ما می‌رسد! خدا در جواب می‌فرماید: بگو حسنه و سیّئه هر دو از جانب خدا است‌

(قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‌)

در این‌جا خدا هر دو را از جانب خود می‌گوید و در آیه بعدی فرموده است: حسنه از جانب خدا است (و او است که حسنه می‌دهد و کسی اجبارش نمی‌کند) و سیّئه از جانب ما است یعنی ما سبب می‌شویم که خداوند سیّئه پیش می‌آورد. در قرآن کریم آیات زیادی هست که شرور و بلاها معلول اعمال ناشایست مردم است.
مثل‌:

(وَ ما اَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ اَیْدِیکُمْ‌)

      
(هر مصيبتى به شما رسد به خاطر اعمالى است كه انجام داده‌ايد.)

(ما اَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللَّهِ‌)

       در آیه اوّلی بلا را معلول عمل آدمی و در آیه دوّم از خدا می‌داند.
یعنی شرّ را خدا می‌آورد ولی علّت آن عمل انسان است. اگر گویند: به مقتضای‌

(الَّذِی اَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌)

باید این‌ها شرّ و بد نباشند و حال آن‌که قرآن مجید در شرّ و مصیبت بودن این قبیل چیزها صریح است؟!. گوییم این‌ها از لحاظ تقدیر و موازنه و اثر اعمال و انتقام در مقابل طغیان، عدل و خیرند هر چند نسبت به اشخاص مجرم شرّ و مصیبت باشند.
چنان‌که در سوره الرحمن در چند محلّ پس از ذکر عذاب‌های آخرت آیه‌: فَبِاَیِّ آلاءِ... آمده است زیرا آن عذاب‌ها نسبت به نظام عالم و مقتضای شقاوت مجرمین خیر و از لوازم نظام کلّی عالمند گرچه نسبت به مجرمین شرّند به عبارت اخری: آن‌ها نسبت به خدا و واقع خیرند و خدا خلقت آن‌ها را نکو کرده ولی نسبت به اهل عذاب شرّند و در آن عیبی نیست چنان‌که قرآن مؤمنان را شفا و نسبت به کفّار لا یزید الّا خسارا است. در این‌جا باید حساب مصائبی را که برای امتحان و ترفیع مقام برای بعضی از بندگان پاک خدا پیش می‌آید از این حساب جدا دانست و انشاء اللَّه در کلمه صوب ذیل آیه‌

(ما اَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْاَرْضِ وَ لا فِی اَنْفُسِکُمْ)

       خواهد آمد.
خلاصه سخن آن‌که: شرّ مثل خیر وجودی است، شرّ را خدا به وجود می‌آورد ولی سبب آن عمل آدمی است شرّ را عدمی دانستن مثل عقیده به یزدان و اهریمن هر دو باطل و اشتباه است.

۲.۲۹ - الْحُسْنی‌ (آیه ۱۸۰ سوره اعراف)

(وَ لِلَّهِ الْاَسْماءُ الْحُسْنی‌ فَادْعُوهُ بِها)

      
(و بهترين نام‌ها براى خداست؛ خدا را به آن نام‌ها بخوانيد.)

۲.۳۰ - الْحُسْنی‌ (آیه ۱۱۰ سوره اسراء)

(قُلِ ادْعُوا اللَّهَ اَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ اَیًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْاَسْماءُ الْحُسْنی‌)

      
(بگو: « «اللّه» را بخوانيد يا «رحمان» را، هركدام را بخوانيد، ذات پاكش يكى است و بهترين نام‌ها براى اوست.»)

۲.۱۸ - الْحُسْنی‌ (آیه ۸ سوره طه)

(اللَّهُ لا اِلهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْماءُ الْحُسْنی‌)

      
(او خداوندى يگانه است كه معبودى جز او نيست و نيكوترين نام‌ها از آنِ اوست.)

۲.۳۲ - الْحُسْنی‌ (آیه ۲۴ سوره حشر)

(هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْاَسْماءُ الْحُسْنی‌)

      
(او خداوندى است هستى بخش، آفريننده‌اى ابداع‌گر و صورتگر بى‌نظير؛ از آن اوست بهترين نام‌ها...)

۲.۳۳ - حِسان (آیه ۷۰ سوره رحمن)

(فِیهِنَّ خَیْراتٌ‌ حِسانٌ‌)

      
(و در آن باغ‌هاى بهشتى زنانى نيكو خلق و زيبايند.)

۲.۳۴ - حِسان (آیه ۷۶ سوره رحمن)

(عَبْقَرِیٍ‌ حِسانٍ‌)

      
(اين در حالى است كه بهشتيان بر تخت‌هايى سبز رنگ بسيار ممتاز و زيبا تكيه زده‌اند.)

۲.۳۵ - الْحُسْنَیَیْن (آیه ۵۲ سوره توبه)

(قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا اِلَّا اِحْدَی‌ الْحُسْنَیَیْنِ‌)

      
(بگو: آيا درباره ما، جز يكى از دو نيكى را انتظار داريد؟!)

۲.۳۶ - الْاِحْسان (آیه ۹۰ سوره نحل)

(اِنَّ اللَّهَ یَاْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاِحْسانِ‌ وَ اِیتاءِ ذِی الْقُرْبی‌.)

      
(خداوند به عدل و احسان فرمان مى‌دهد و هم‌چنين به بخشش به نزديكان؛)

۲.۳۷ - اَحْسَن (آیه ۷ سوره سجده)

توجّه‌:

(الَّذِی‌ اَحْسَنَ‌ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِینٍ‌)

      
(همان كسى كه هرچه را آفريد نيكو آفريد و آفرينش‌ انسان را از گِل آغاز كرد)

۲.۳۷.۱ - تفسیر (آیه ۷ سوره سجده)

بعضی‌ها «خَلَقَهُ» را به فتح لام و بعضی‌ها به سکون لام و مصدر خوانده‌اند یعنی: همان خدایی که هر چه آفرید نیکو آفرید یا: همان خدایی که خلقت همه چیز را نیکو کرد.
با مقایسه آیات:

(وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً)

      
(و همه چيز را آفريد و به دقت اندازه‌گيرى نمود.)

(قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ)

      
(بگو: خدا آفريننده همه چيز است.)

(لا اِلهَ اِلَّا هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ)

      
(هيچ معبودى جز او نيست؛ آفريدگار همه چيز است.)
روشن می‌شود که همه چیز را خدا آفریده و نیکو آفریده و در میان آفریده‌ها بد وجود ندارد.
به نظر نگارنده مراد از آیه

(ما نحن فیه)

آن است که در این جهان میان موجودات از لحاظ خلقت و تاثیر در یکدیگر، موازنه و عدالت هست و آن سبب اعتدال و نکویی تمام اشیاء است و در آیه فرقان خواندیم‌

(وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً)

همان تقدیر و‌ اندازه‌گیری موجب حسن و نیکوئی گردیده است و اصولا «خلق» در اصل معنی چنان‌که راغب گفته به معنی‌ اندازه‌گیری است. این موجودات بی‌حدّ و حصر با همه اختلاف که دارند مانند آهن آلات خرد و بزرگ یک کارخانه همه مفید و همه خیر و همه در هم دیگر تاثیر دارند. چنان‌که گفته‌اند: