• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

جمع مکسّر (صرف و نحو)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


منبع: جمع مکسّر (صرف و نحو)
مقالات مرتبط: جمع (مقالات مرتبط).


جمع مکسّر از اصطلاحات ادبیات عرب اسمی است كه بر بيش از «دو» دلالت مى‌كند و متکلّم را از عطف مفردهاى هم‌معنا، بى‌نياز مى‌سازد.
با تغيير يافتن شكل مفرد به وزن‌هاى گوناگون ساخته مى‌شود، كه بيش‌تر اين وزن‌ها سماعى‌اند.


جمع مکسّر از اصطلاحات ادبیات عرب اسمی است که بر بیش از «دو» دلالت می‌کند و متکلم را از عطف مفردهای هم معنا، بی‌نیاز می‌سازد.
[۱] یعقوب، امیل، موسوعة النحو والصرف والإعراب، ص۳۱۴.    
[۲] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
[۳] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
[۴] دقر، عبدالغنی، معجم القواعد العربیة فی النحو والتصریف، ص۱۹۵.    


جمع مکسّر به لحاظ صرفی و نحوی دارای ویژگی‌های زیر است:
۱. با تغيير يافتن شكل مفرد به وزن‌هاى گوناگون ساخته مى‌شود، كه بيش‌تر اين وزن‌ها سماعى‌اند:
(۱) اين‌كه به حرف‌هاى اصلى‌اش يک حرف يا بيش‌تر افزوده شود: سَهْمٌ، سِهامٌ. (تیر، تیرها).
[۵] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
[۶] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
(۲) از حرف‌هاى اصلى‌اش كاسته شود: رَسُولٌ، رُسُلٌ. (فرستاده، فرستادگان).
[۷] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
(۳) حركاتش عوض شوند: أَسَدٌ، أَسُدٌ. (شیر).
[۸] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
(۴) مفرد و جمعش يكسان باشد: هِجانٌ، هِجانٌ. (شترِ سفید، شتران سفید).
[۹] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
۲. جمع مكسّر اسم‌ها را به اصلشان باز مى‌گرداند:
• بابٌ، أَبْوابٌ. (در درها).
• ذِئْبٌ، ذِئابٌ. (گرگ گرگ‌ها).
• رَأْسٌ، رُؤوسٌ. (سَر سَرها).
• مَضافَةٌ، مَضائِفُ. (مهمان‌خانه مهمان‌خانه‌ها).
• مَفازَةٌ، مَفاوِزُ. (بیابان بیابان‌ها).
• نابٌ، أَنْیابٌ. (دندانِ نیش، دندان‌های نیش).
[۱۰] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
به جز در موارد نادر: عيدٌ، أَعْيادٌ (جشن جشن‌ها)
[۱۱] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
كه اصل آن عَودٌ است و «یاء» مقلوب از «واو» همچنان باقى مانده است.
۳. جمع مكسّر، اين جمع‌ها را دربر مى‌گيرد: جمع قلّه، جمع کثره، منتهی الجموع، جمع الجمع، اسم جمع، اسم جنس جمعی، جمع مرکّب، جمع اعلام.
[۱۲] یعقوب، امیل، موسوعة النحو والصرف والإعراب، ص۳۱۴.    
[۱۳] شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
برخی از شواهد قرآنی مربوط به جمع مکسر در ادامه ارائه خواهد شد:

۳.۱ - رِجَالٌ (سوره احزاب/سوره۳۳، آیه۲۳)

•

(مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ ۖ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا)

[۱۴] احزاب/سوره۳۳، آیه۲۳.    

۳.۲ - الرُّسُلَ (سوره مائده/سوره۵، آیه۱۰۹)

•

(یَوْمَ یَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّکَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ)

[۱۵] مائده/سوره۵، آیه۱۰۹.    

۳.۳ - کُتُبٍ (سوره سبا/سوره۳۴، آیه۴۴)

•

(وَ مَا آتَیْنَاهُم مِّن کُتُبٍ یَدْرُسُونَهَا ۖ وَ مَا اَرْسَلْنَا اِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِن نَّذِیرٍ)

[۱۶] سبا/سوره۳۴، آیه۴۴.    

۳.۴ - أَنفُسَنَا (سوره آل عمران/سوره۳، آیه۶۱)

•

(فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنفُسَنَا وَ أَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ)

[۱۷] آل عمران/سوره۳، آیه۶۱.    

۳.۵ - أَعْيُنُهُمْ (سوره کهف/سوره۱۸، آیه۱۰۱)

•

(الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَاءٍ عَن ذِکْرِی وَ کَانُوا لَا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا)

[۱۸] کهف/سوره۱۸، آیه۱۰۱.    

۳.۶ - مَسَاجِدَ (سوره بقره/سوره۲، آیه۱۱۴)

•

(وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَن یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعَیٰ فِی خَرَابِهَا ۚ أُولَٰئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَن یَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِینَ ۚ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ)

[۱۹] بقره/سوره۲، آیه۱۱۴.    

۳.۷ - أَسَاطِيرُ (سوره انفال/سوره۸، آیه۳۱)

•

(وَ إِذَا تُتْلَیٰ عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَٰذَا ۙ إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ)

[۲۰] انفال/سوره۸، آیه۳۱.    
۱. ↑ یعقوب، امیل، موسوعة النحو والصرف والإعراب، ص۳۱۴.    
۲. ↑ فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
۳. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۴. ↑ دقر، عبدالغنی، معجم القواعد العربیة فی النحو والتصریف، ص۱۹۵.    
۵. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۶. ↑ فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
۷. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۸. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۹. ↑ فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ص۴۱۷.    
۱۰. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۱۱. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۱۲. ↑ یعقوب، امیل، موسوعة النحو والصرف والإعراب، ص۳۱۴.    
۱۳. ↑ شرتونی، رشید، مبادی العربیة فی الصرف و النحو، ج۴، ص۸۹.    
۱۴. ↑ احزاب/سوره۳۳، آیه۲۳.    
۱۵. ↑ مائده/سوره۵، آیه۱۰۹.    
۱۶. ↑ سبا/سوره۳۴، آیه۴۴.    
۱۷. ↑ آل عمران/سوره۳، آیه۶۱.    
۱۸. ↑ کهف/سوره۱۸، آیه۱۰۱.    
۱۹. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۱۴.    
۲۰. ↑ انفال/سوره۸، آیه۳۱.    


• فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی، دحداح، انطوان، ص۱۴۶.    


رده‌های این صفحه : ادبیات عرب | اصطلاحات صرف و نحو | جمع | جمع مکسر
جعبه ابزار