بصائر الدرجات (دانشنامه)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بصائر الدرجات، اثر
صفار قمی، کتابی معتبر در فضایل
ائمه (علیهمالسلام) با ۱۸۸۱
حدیث است که در منابع شیعه جایگاه والایی دارد.
این کتاب مشتمل بر ده جزء درباره
علم،
ولایت و حجت خدا بودن امامان است و دو نسخه صغری و کبری از آن وجود دارد.
سعد اشعری نیز کتابی با همین عنوان داشته که خلاصه آن
مختصر البصائر باقی مانده است.
بصائرالدرجات، از کتب معتبر حدیثی امامیه در قرن سوم. این کتاب، اثری کلامی ـ نقلی و بیشتر درباره فضایل ائمه شیعه (علیهمالسلام) است. مؤلف آن، ابوجعفر محمد بن حسنبن فروخ، معروف به
صفار قمی (متوفی۲۹۰) از اصحاب
امام حسن عسکری (علیهالسلام) بوده و با ایشان مکاتباتی داشته است؛ علمای بزرگ شیعه او را توثیق کرده، عظیمالقدر شمرده و در روایت
قلیلالسقط دانستهاند.
بصائرالدرجات از کتابهای معتبر و مورداعتماد شیعه است، و علمای بزرگی چون
شیخ کلینی از آن روایت کرده و
مجلسی در
بحارالانوار و
حرّ عاملی در
وسائلالشیعه،
ضمن توثیق این کتاب، آن را در زمره مصادر و مدارک خود آوردهاند.
راوی بصائرالدرجات،
محمد بن یحیی العطار از محدّثان و مشایخ امامیه در
قم بوده است. این تنها کتاب صفار قمی است که از طریق
محمد بن حسن بن ولید روایت نشده است.
بصائر الدرجات مشتمل بر ده جزء و در مجموع دارای ۸۸۱، ۱ حدیث است و با احادیثی در باب علم، از جمله فریضه بودن طلب علم، ثواب عالم و متعلّم و برتری عالمان آغاز میشود و با نقل احادیث در باب
آل محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، و علم و فضیلت و ولایت
ائمه شیعه (علیهمالسلام) ادامه مییابد.
مطالبی که در این کتاب درباره آنها احادیث بسیار نقل شده، عبارت است از:
• وجوب اطاعت از آل پیامبر (صلّیاللّهعلیهوآلهو سلّم) و مودّت نسبت به ایشان.
• معدن علم و مفاتیح حکمت بودن ائمه (علیهمالسلام).
• حجت خداوند و والیان امر الهی بودن آنها.
• وارث علمانبیا بودن آنها.
• بودن علم
تفسیر و
تأویل قرآن نزد ایشان.
• خالی نبودن زمین از
امام.
• همچنین مطابق برخی احادیث این کتاب، ائمه (علیهمالسلام) مصداق بعض آیات قرآنی، از قبیل
(الراسخون فیالعلم)
دانسته شدهاند.
حرّ عاملی و
شیخ طوسی،
بصائر الدرجات را دارای دو نسخه صغری و کبری دانستهاند.
ظاهراً این کتاب در ابتدا کتابی کوچک بوده و مؤلف بعداً بر آن افزوده و به آن نظم و ترتیب بخشیده؛ و همین نسخه به چاپ رسیده است.
گفته
آقابزرگ طهرانی،
در خصوص چاپ بصائرالدرجات به همراه نفس الرحمان، اثر
میرزا حسین بن محمدتقی نوری (چاپ طهران، ۱۲۸۵)، نیز این نظر را تأیید میکند.
سعد بن عبدالله اشعری قمی (متوفی ۲۹۹ یا ۳۰۱)، معاصر امام حسن عسکری (علیهالسلام)، نیز کتابی با همین عنوان تألیف کرده که گویا در دست نیست، اما خلاصهای از آن با نام
مختصر البصائر(یا منتخب البصائر )، اثر
حسن بن سلیمان حلی، شاگرد
شهید اول و
صاحب اثبات الرجعه، باقیمانده که بهچاپ رسیده است.
مختصر البصائر در زمره مصادر آثاری چون بحارالانوار، وسائل الشیعه و
اثبات الهداة ذکر شده است
۱. قرآن مجید.
۲. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۳. محمد بن حسن حرّعاملی، اثباتالهداه بالنصوص والمعجزات، چاپ هاشم رسولی، با شرح و ترجمه فارسی محمد نصرالهی، تهران بیتا.؛
۴. محمد بن حسن حرّعاملی، وسائلالشیعه الی تحصیل مسائلالشریعه، چاپ عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۵. محمد بن حسن صفار قمی، بصائرالدرجات فی فضائل آلمحمد «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم»، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی، قم۱۴۰۴؛
۶. محمد بن حسن طوسی، الفهرست، چاپ محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف بیتا.، چاپ افست قم بیتا.؛
۷. حسن بن یوسف علامه حلّی، خلاصةالاقوال فیمعرفةالرجال، ( قم ۱۴۱۷ )؛
۸. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۹. احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر ب رجالالنجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.؛
• دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله « بصائرالدرجات ».
