اسم عَلَم (صرف و نحو)

اسم عَلمَ یکی از اصطلاحات ادبیات عرب و اسم متصرّفی است که از میان افراد یک جنس به یک فرد اختصاص دارد.

اسم عَلمَ اسم متصرّف است و از میان افراد یک جنس به یک فرد اختصاص دارد.

اقسام اسم علم عبارت‌اند از:

اسم عَلَم جنسی بر تمامی افراد یک جنس دلالت دارد و چهار نوع است:

حیوانات غیر اهلی: ابو جعدة و ذواله، ، برای گرگ، امّ عریط، برای عقرب.
برخی از حیوانات اهلی: ابو المضاء، برای اسب، ابو ایّوب، برای شتر، بنت طبق، برای لاک‌پشت.
معانی مجرّد: سبحان، برای تسبیح، امّ قشعم، برای مرگ، فجار، علم برای فجور.
همۀ الفاظ تاکید معنوی و الفاظ ملحق به الفاظ اصلی: اجمع، ابتع، اکتع.
^[۶] دقر، عبدالغنی، معجم القواعد العربیة فی النحو و التصریف، ص۳۱۰.
^[۷] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ج۲، ص۶۸۹-۶۹۰.

اسم عَلَم مرکّب از دو کلمه یا بیش‌تر تشکیل شده و سه نوع است:

مرکّب اضافی، از مضاف و مضاف الیه ترکیب شده است: عبدالعزیز، عبد اللّه.
مرکّب مزجیّ‌، از دو کلمه تشکیل شده، ولی به صورت یک کلمه درآمده است: بعلبکّ‌، بیت لحم.
مرکّب اسنادی، از مسند و مسند الیه ترکیب شده است: فتح اللّه، تابّط شرّا.
^[۸] دقر، عبدالغنی، معجم القواعد العربیة فی النحو و التصریف، ص۳۰۶.
^[۹] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ج۲، ص۶۹۲-۶۹۴.

اسم عَلَم مفرد از یک کلمۀ معرب تشکیل شده و سه نوع است:

افراد انسان و غیر انسان، از افراد اجناسی که دارای عقل و توانایی درک‌اند، مانند ملائکه و جنّ‌: علی، سمیر، شریف، نبیلة، جبریل، ابلیس.
حیوانات اهلی که برای هر واحدی از آن علم خاصّی هست: برق، علم برای اسب نر، بارع، علم برای سگ، فصیح، علم برای بلبل، مکحول، علم برای خروس.
چیزهای دیگری که ارتباط بسیار با زندگی و اعمال آدمیان دارند، مانند اسم شهرها، قبیله‌ها، کارخانه‌ها، کشتی‌ها، پرندگان، ستارگان، علوم و کتاب‌ها؛ همۀ این‌ها اسم خاصی دارند که به غیر آن‌ها اطلاق نمی‌گردد: مصر، علم برای کشور، تمیم، علم برای قبیله، محروسة، علم برای کشتی.
^[۱۰] فوال بابتی، عزیزه، المعجم المفصل فی النحو العربی، ج۲، ص۶۹۴.

• دحداح، انطوان، فرهنگ اصطلاحات صرف و نحو عربی، ص۳۴-۳۵.