• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابوعبید جوزجانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



برای مقالات مرتبط، ابوعبید جوزجانی (مقالات مرتبط) را ببینید.

اَبوعُبِیدِ جوزْجانی، عبدالواحد بن محمد، یكی از مشهورترین شاگردان و ملازمان ابن سینا و نیز گردآورنده و شارح برخی از آثار اوست. وی ابتدا به تحصیل فقه و علوم دینی پرداخت و چون دوستدار علوم فلسفی بود، در جرجان به ابن سینا پیوست و ۲۵ سال ملازم او بود. وی از قبول وزارت آل بویه توسط ابن سینا، به جهت تعطیلی تصنیف و تدریس، اظهار تأسف و دلتنگی می‌کرد و كوشید تا استاد را به تصنیف و تدریس وادارد. به درخواست ابوعبید، تصنیف طبیعیات و الهیات و منطق شفا در همدان توسط شیخ الرییس انجام شد. به گفته او شیخ الرئیس به نگاهداری آثار خود اهتمام نداشت، ازاین‌رو ابوعبید خاصه پس از مرگ استاد، به گردآوری آثار او اهتمام بسیار نشان داد و شرح حال ابن سینا از اقامت در جرجان كه ابوعبید به او پیوست، تا هنگام مرگ همه به قلم این شاگرد و ملازم وفادار اوست. نگارش بخش موسیقی كتاب نجات و بخش موسیقی دانشنامه علائی، اطلاع ابوعبید جوزجانی را از مبانی علمی موسیقی دوران اسلامی ایران نشان می‌دهد.


۱ - معرفی اجمالی

[ویرایش]

از زندگی ابوعبید پیش از پیوستن به ابن سینا اطلاعی در دست نیست و آنچه دربارۀ فعالیتهای او در زمانهای بعد می‌دانیم، غالباً منحصر به شرح حال ابن سینا به قلم ابوعبید است كه قفطی
[۱] قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۱۷-۴۲۶.
و ابن ابی اصیبعه آن را نقل كرده‌اند و نیز مقدمه‌ای كه وی بر شفا و دانشنامه نوشته است.

۲ - پیوستن به ابن سینا

[ویرایش]

از عنوان «فقیه» كه نویسندگانی چون بیهقی
[۳] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۵.
[۴] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۸.
[۵] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۵۱.
به ابوعبید داده‌اند، برمی‌آید كه وی ابتدا به تحصیل فقه و علوم دینی پرداخت و به گفتۀ خود چون دوستدار علوم فلسفی بود و آوازۀ شیخ الرئیس به گوش او رسید، ترك دیار گفت و در جرجان به ابن سینا كه در آن هنگام نزدیك به ۳۲ سال داشت، پیوست و تا پایان عمر وی همچنان ملازم او بود
[۶] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱.
.
به روایت بیهقی
[۷] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۵۲.
، ابوعبید ۳۰ سال در خدمت ابن سینا بود، اما با توجه به آنكه شیخ الرئیس ۵۸ سال زیست (د ۴۲۸ ق) و ابوعبید در ۳۲ سالگی وی یعنی در ۴۰۳ ق در جرجان به او پیوست
[۸] قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۳-۲۵۴.
، ملازمت او چنانكه قفطی
[۹] قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۲۲.
نیز به نقل از خود ابوعبید اشاره كرده، از ۲۵ سال بیشتر نبوده است. در حالی كه بنابر روایت ابن ابی اصیبعه دربارۀ سن ابن سینا و تاریخ درگذشت و تولد او، ابوعبید تنها حدود ۲۰ سال آخر عمر وی را با او بوده است.

۳ - تصنیف و تدریس ابن‌ سینا

[ویرایش]

ابوعبید هر روز نزد ابن‌سینا به خواندن المجسطی می‌پرداخت و نیز شیخ‌الرئیس رسالۀ المختصر الاوسط در منطق را در جرجان بر وی املا می‌كرد
[۱۱] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۶.
. هنگامی كه ابن سینا به ری و سپس به همدان رفت و در آنجا به وزارت آل‌بویه رسید، ابوعبید از وزارت استاد كه چندان مجال تدریس و تصنیف به او نمی‌داد، اظهار دلتنگی كرد و بسی تأسف خورد
[۱۲] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۲.
. به همین سبب كوشید تا استاد را به تصنیف و تدریس وادارد.

۴ - رصد كواكب و تنظیم زیج

[ویرایش]

چون ابن‌سینا از همدان، قصد اصفهان و پیوستن به علاءالدوله كرد، ابوعبید و دیگر یاران استاد نیز در زی صوفیان با او همراه شدند و به اصفهان رفتند. در اصفهان چون ابن سینا به فرمان علاءالدوله خواست به رصد كواكب و تنظیم زیج جدیدی بپردازد، ابوعبید را مأمور تهیۀ ابزار و آلات و استخدام صنعتگران كرد
[۱۳] قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۲۲.
.

۵ - مقدمه بر شفا

[ویرایش]

در همدان، ابوعبید از ابن سینا خواست كه به تصنیف بپردازد و او تصنیف «طبیعیات» شفا را آغاز كرد. در این میان نابسامانی‌های سیاسی و عزل و اختفای استاد و نصب مجدد او به وزارت پیش آمد، تا سرانجام پس از «طبیعیات» و «الهیات»، بخش «منطق» شفا نیز تصنیف شد
[۱۴] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۲-۳.
، اگرچه در تبویب شفا، بحث منطق به روش ارسطو در آغاز كتاب آمده است
[۱۵] مدكور، ابراهیم، مقدمه بر الشفاء ابن سینا، ج۱، ص۴.
. ابوعبید جوزجانی خود مقدمه‌ای بر شفا
[۱۶] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱-۴.
نوشت و از عبارت «ادام الله ایامه» كه در حق استاد گفته، معلوم می‌شود كه ابن سینا در آن هنگام كه شاگردش شفا را تدوین می‌كرده و بر آن مقدمه می‌نوشته، زنده بوده است.

۶ - تصنیف ریاضیات النجاة

[ویرایش]

ابوعبید پس از مرگ استاد نیز، با استفاده از مبحث ریاضیات شفا و آثار دیگر ابن سینا در ریاضیات، بخش ریاضی كتاب النجاة را تهیه كرد و بدان كتاب افزود
[۱۷] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۳۹۹.
[۱۸] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۲۹.
.

۷ - موسیقی و ریاضی دانشنامه علائی

[ویرایش]

بخش موسیقی و ریاضی دانشنامه علائی شیخ الرئیس و نیز ترجمه و تلخیص بخش ریاضیات آثار دیگر ابوعلی، به خامۀ ابوعبید است
[۱۹] قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۴.
[۲۰] معین، محمد، مقدمه بر الهیات دانشنامۀ علائی، «و ـ ز».
. به عقیدۀ ریو
[۲۱] .Rieu، Ch.، Catalogue of the persian Manuscripts in the British Museum، London، p۴۳۳/II، ۱۸۸۱
این كتاب را ابوعبید پس از مرگ ابوعلی تدوین كرد و نام دانشنامه بر آن نهاد.

۸ - گردآوری آثار ابن سینا

[ویرایش]

به گفتۀ ابوعبید جوزجانی
[۲۲] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱-۲.
، شیخ الرئیس به نگاهداری آثار خود اهتمام نداشت و آنچه را تصنیف می‌كرد، به همان كسانی می‌داد كه طالب تصنیف آن بودند و نسخه‌ای جهت خود نگاه نمی‌داشت. ازاین‌رو ابوعبید خاصه پس از مرگ استاد، به گردآوری آثار او اهتمام بسیار نشان داد و شرح حال ابن سینا از اقامت در جرجان كه ابوعبید به او پیوست، تا هنگام مرگ همه به قلم این شاگرد و ملازم وفادار اوست. به جرأت می‌توان گفت: اگر ابوعبید نمی‌بود، اولاً كتب برجسته‌ای چون شفا فراهم نمی‌آمد و ثانیاً بسیاری از آثار ابن‌سینا احتمالاً برجای نمی‌ماند. با اینهمه عجیب است كه بیهقی
[۲۳] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۹۴.
، ابوعبید را ضعیف‌ترین شاگرد شیخ الرئیس خوانده و اشاره كرده كه او در مجلس درس استاد، به مرید شبیه‌تر بود، تا به دانشجو.
از زندگی ابوعبید پس از مرگ ابن سینا اطلاعی در دست نیست.

۹ - آثـار

[ویرایش]

گذشته از آنچه ابوعبید به كتاب‌های ابن سینا افزوده، آثار خود او اینهاست:

۹.۱ - خطی


۱. خلاص تركیب الافلاك، در شرح فصول احمد بن محمد فرغانی كه نسخه‌ای از آن در مشهد موجود است
[۲۴] آستان قدس، فهرست، ج۸، ص۳۴۷.
و گویا همان كیفیة الافلاک یا کیفیة تركیب الافلاك اوست كه نسخه‌هایی از آن در دست است
[۲۵] .GAS، VI/p۲۸۱
[۲۶] .Voorthoeve، p۱۴۸
.
۲. رساله‌ای در هندسه كه آن را براساس یادداشتهای ابن‌سینا فراهم آورده است و نسخه‌ای از آن در بنگال نگهداری می‌شود
[۲۷] منزوی، خطی، ج۱، ص۲۰۱.
.
۳. شرح قصیدۀ عینیۀ ابن سینا كه نسخه‌هایی از آن در وین و مونیخ و برلین موجود است
[۲۸] .Flügel، G.، Arabischen، persischen und türkischen Handschriften … ، Wien، p۴۴۶/I، ۱۸۶۵
[۲۹] Aumer، J.، Die arabischen Handschriften der K. Hof und Staatsbibliothek in München، Wiesbaden، p۳۰۵، ۱۹۷۰
[۳۰] .شم‌Ahlward، ۵۳۴۶
.
۴. شرح احوال ابن سینا كه قفطی و ابن ابی اصیبعه آن را در آثار خود آورده‌انـد
[۳۱] قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۵.
.

۹.۲ - آثار یافت نشده


۱. تفسیر مشكلات كتاب قانون.
۲. كتاب الحیوان به فارسی.
۳. شرح رسالۀ حی بن یقظان ابن سینا
[۳۲] بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۹۴.
.

۱۰ - موسیقی

[ویرایش]

نگارش بخش موسیقی كتاب نجات و بخش موسیقی دانشنامۀ علائی
[۳۳] .Farmer، H. G.، A History of Arabian Music، London، p۲۱۹، ۱۹۶۷
اطلاع ابوعبید جوزجانی را از مبانی علمی موسیقی دوران اسلامی ایران نشان می‌دهد. با آنكه نگارشهای موسیقایی ابوعبید را همانند موسیقی ابن سینا و موسیقی نجات را خلاصه‌ای از جوامع علم الموسیقی شفا شناخته‌اند و حتی موسیقی دانشنامۀ علائی را كه به فارسی است، ترجمه‌ای از موسیقی نجات و در نتیجه خلاصه‌ای از موسیقی شفا پنداشته‌اند
[۳۴] دانش‌پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، ص۷۱.
، از مقایسۀ آنها با یكدیگر می‌توان دریافت كه ابوعبید در عین توجه به آثار استاد، مانند هر مؤلف صاحب نظری از اعمال ذوق و سلیقۀ خود غافل نبوده است.

۱۰.۱ - اعمال ذوق و سلیقه


به عنوان مثال بعضی از قسمتهای موسیقی شفا
[۳۵] ابن سینا، حسین، الشفاء، الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۷-۹.
را مانند مقدمۀ آن كه رنگ فلسفی و تا حدی عبارت‌پردازی داشته، در موسیقی نجات حذف كرده و در بسیاری از موارد، غیر از تلخیص در آنها تغییراتی نیز داده است.

۱۰.۱.۱ - تعریف موسیقی


از جمله عبارت آغاز فصل اول از مقالۀ اول موسیقی شفا
[۳۶] ابن سینا، حسین، الشفاء، الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۹.
را كه در رسم یا تعریف موسیقی بوده و اشاره‌ای به دو مبحث بنیانی «احوال النغم»، یعنی تألیف و «احوال الازمنة» بین نغمه‌ها یا «ایقاع»، یعنی وزن‌شناسی دارد، در موسیقی نجات به این صورت درآورده است: «ان صناعة الموسیقی یشتمل علی جزئین: احدهما یسمی التألیف موضوعه النغم و تنظیر فی حال التّفاقها و تنافرها والثانی الایقاع و موضوعه الازمنة المتخللة بین النغم»
[۳۷] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
كه در «موسیقی دانشنامۀ علائی» چنین است: «صناعت علم موسیقی دو جزء است: یكی تألیف است و موضوع او نغمه‌هاست و اندر حال اتّفاق ایشان و تلاتّفاق (= تنافر) ایشان نگاه كنند و دوم ایقاع است و موضوع او زمانهاست كه اندر میان نغمه‌ها اوفتد»
[۳۸] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
. این تعریف، شیواتر، رساتر و ساده‌تر از تعریف موسیقی شفا است.

۱۰.۱.۲ - تعریف نغمه


نمونۀ دیگر تعریف نغمه است در موسیقی نجات كه به جای عبارت نسبتاً پیچیدۀ شفا، «و اعلم ان الصوت من حیث یبقی زماناً محسوساً یسمی نغمة»
[۳۹] ابن سینا، حسین، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ص۱۳‌.
، با بهره‌مندی از تعریف فارابی در الموسیقی الکبیر
[۴۰] فارابی، محمد بن محمد، الموسیقی الكبیر، ص۲۱۴.
چنین پیراسته است: «النغمة صوت لابث علی حدة و ثقل من الحدة والثقل زماناً ... »
[۴۱] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
و واژۀ «لابث» از مصدر لبث (مكث یا درنگ) كه كشش زمانی را در نغمه‌ها نشان می‌دهد، از دقت نظر ابوعبید حكایت می‌كند.

۱۰.۱.۳ - تعریف فواصل


همچنین در عوض شرح مبسوط و تاحدی پیچیدۀ مربوط به ابعاد (فواصل) كه در موسیقی نظری قدیم محسوب می‌شده است، تعریف بعد به شكلی مختصر و مفید چنین آمده است: «مجموع نغمتین مختلفتین بالحدة والثقل»
[۴۲] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
كه مزیت آن بر آنچه در موسیقی شفا
[۴۳] ابن سینا، حسین، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ص۱۳.
آمده: «و ان مجموع نغمتین متلاصقتین او بینهما نغمة یسمی بُعداً»، به خوبی محسوس است.

۱۰.۱.۴ - تعریف متفق و متنافر


سپس ابوعبید ابعاد را به طور كلی اشمل دو دستۀ اصلی: متفق و متنافر می‌داند كه فرقشان در «الذاذ و نفر» یا خوشایندی و ناخوشایندی آنهاست و همین تعریف را در «موسیقی دانشنامۀ علائی»
[۴۴] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
چنین می‌بینیم: متفق آن بود كه از آن خوش آید نفس را»،‌ «و بهری نامتفق كه او را متنافر گویند» و جالب توجه اینكه ساختار همین تعریف را به صورت اصوات موسیقایی و غیرموسیقایی در فیزیك صوت می‌توان پایدار دید
[۴۵] اسماعیل بیگی، ضیاءالدین، اكوستیك، ج۲، ص۱۱.
.

۱۱ - اهمیت موسیقی دانشنامه علائی

[ویرایش]

بخش موسیقی دانشنامۀ علائی با آنك شباهت زیادی به موسیقی نجات دارد
[۴۶] دانش‌پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، ص۷۰-۷۱.
، چون برخلاف بخش موسیقی شفا و نجات به فارسی است، با توجه به كمبود اینگونه آثار، می‌تواند در حد خود ارزنده و شایان توجه باشد. از ویژگیهای موسیقی دانشنامۀ علائی بیان مفاهیم بنیادین موسیقی سنتی و اصیل ایران، در قالب الفاظ فارسی است كه در آن میان معادلهای فارسی اصطلاحات موسیقایی كمال اهمیت را دارد. به عنوان مثال در تعریف نغمه عبارت: «نغمت آوازی است ایستاده بر تیزی و گرانی، از تیزی و گرانی یك زمان بود»
[۴۷] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
، صفت «ایستاده» به جای قائم عربی و «تیزی و گرانی» برابر حدّت و ثقل، در اصطلاح موسیقی‌دانان قدیم و معادل زیری و بمی از زیبایی و شیوایی خاصی برخوردار است.

۱۱.۱ - مفهوم اسباب حدت و ثقل


زیباتر از آن عباراتی است كه در بیان مفهوم «اسباب حدّت و ثقل» یا عوامل زیر و بمی صدا آورده است: «مرگرانی آواز را سببهاست و مرتیزی او را سببهاست و سببهای گرانی آواز همه آن بُوَند كه یاد كنیم: درازی رود و ستبری او و هستی او و فراخی سوراخ نای و دوری آن سوراخ از جایگان دیمن اندر وی و سستی آنچه زخم بر او افتد و متخلخلی او و درشتی او»
[۴۸] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷-۱۸.
كه در عین اختصار، تعریفی جامع و مانع است. در این عبارات رود به معنی زه یا رودۀ تابیده و جایزگین وتر به اصطلاح قدما، یا سیم در سازها و زخم هم ارز ضربه یا زخمه و مضراب است كه مانند تخلخل به جای سكوت یا فاصلۀ زمانی جلب توجه می‌كند. به ویژه آنكه با قوانین تارهای مرتعش كه تواتر یا بسامد آنها به ۳ عامل: عكس طول، ریشۀ دوم نیروی كشش و عكس ریشۀ دوم جرم مخصوص (چگالی) خطی سیم انطباق دارد
[۴۹] اسماعیل بیگی، ضیاءالدین، اكوستیك، ج۲، ص۲۴۰-۲۴۴.
.

۱۱.۲ - اشاره به بربط یا عود


اشارۀ زودگذر ابوعبید جوزجانی به بربط
[۵۰] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
یا عود ، از این جهت باید مغتنم شمرده شود كه یادآورسازی است از سازهای باستانی و اصیل ایران
[۵۲] ملكی، ایرج، «شاه خسرو و ریدك قبادی»، مجلۀ موسیقی، ص۲۰.
كه بعدها سازی آرمانی در كشورهای اسلامی شناخته شده است. ابوعبید
[۵۳] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
با بیان این نكته كه «برو ۴ گونه رود بربسته‌اند»، نشان می‌دهد كه عود در آغاز دارای ۴ رشته یا تار بوده است و سپس می‌گوید: «و پردۀ خنصر را بر جها یك گاه آلت (= ۴/ ۱ طول دسته) بربستند تا نغمت مطلق (دست باز) او با نغمت خنصر بر نسبت (مثل) مثلث و ثلث بود»
[۵۴] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
. این پرده كه ابوعبید جوزجانی شدی نخستی بار به جای واژۀ دستان از آن یاد می‌كند و به تعبیر او در ۴/ ۱ طول دستۀ ساز قرار داشته، صدایی ایجاد می‌كرده است به نسبت ۳/ ۱ + ۱ یا ۳/ ۴ صدای پرده‌ای كه از گذاشتن خنصر یا انگشت پنجم دست چپ تولید می‌شود. موسییقی‌دانان قدیم و بزرگ ایران از آن به صورت: الذی بالاربعة‌
[۵۵] فارابی، محمد بن محمد، الموسیقی الكبیر، ص۳۲۳.
[۵۶] ابن سینا، حسین، الشفاء الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۱۹.
، الذی بالاربع
[۵۷] ارموی،‌ عبدالمؤمن بن یوسف، الادوار، ص۱۲.
، ذوالاربع
[۵۸] مراغی، عبدالقادر بن غیبی، شرح ادوار، ص۱۳۱.
[۵۹] بنائی، علی بن محمد معمار، رساله در موسیقی، ص۱۴.
یاد كرده‌اند كه شامل ۴ نغمه (نت) می‌شده است، مانند اح در نظام نغمه‌نگاری ابجدی قدیم و معادل سل ـ دو یا دوـ فادر آوانگاری جدید و معروف به چهارگان یا چهارم درست با نسبت ۳/ ۴
[۶۰] خالقی، روح الله، نظری به موسیقی، ص۲۰۲.
كه در موسیقی قدیم دوران اسلامی ایران اثر و نقش بسیار مهمی داشته است و برای آن انواع متعدد و گوناگونی قائل بوده‌اند، چنانكه صفی‌الدین ارموی، ۷ نوع از آن ذكر می‌كند وهمین انواع چهارگانها بوده‌اند كه با گونه‌های مختلف پنجگان تركیب می‌شده و ادوار (گامها) را تشكیل می‌داده‌اند
[۶۱] بركشلی، مهدی، «موسیقی»، ص۸۶۷-۸۷۰.
، چنانكه گام دوماژور از دو چهارگان دو ـ فا و سل ـ دو تشكیل می‌یابد.

۱۱.۳ - وزن‌ها و آهنگ‌ها


در بخش پایانی «موسیقی دانشنامۀ علائی »
[۶۲] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۲-۲۵.
كه همانند جوامع علم الموسیقی شفا به وزن‌ها و آهنگ‌ها اختصاص یافته است، با نكته‌های شایان توجهی مواجه می‌شویم، مانند این عبارت: چنانكه گوین تَن تَن تَن و پس فاصله و پس تَن تَن تَن و این كلان خوانند»
[۶۳] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۴.
كه دور نیست منظور از كلان همان بزرگ باشد و با انگاره‌ای چنین یا اندكی بعد می‌گوید: «و فضل میان ایشان به حس اندر نیاید و حكایت یك نغمت چنان كند و مر این را مرغول كردن گویند»
[۶۴] ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۷.
كه عبدالقادر مراغی در شرح الادوار
[۶۵] مراغی، عبدالقادر بن غیبی، شرح ادوار، ص۳۸۵-۳۸۶.
به عنوان تحریر یا مرغوله به تفصیل همراه با انواع گوناگونی ذكر كرده است و اكنون نیز در موسیقی آوازی ایران با عنون غلت یا تحریر نقش هنری والایی برعهده دارد.

۱۲ - نگارش رساله‌ای جداگانه در موسیقی

[ویرایش]

در پایان لازم است به این نكته اشاره شود كه رساله‌ای جداگانه در موسیقی در رسائل ابن سینا به چاپ رسیده است كه از مقایسۀ آن با موسیقی نجات معلوم می‌شود، خلاصه گونه‌ای است از بخش موسیقی نجات نگارش ابوعبید و آگنده از تحریف و تصحیف و اغلاط بسیار .

۱۳ - فهرست منابع

[ویرایش]

در تنظیم این مقاله از منابع ذیل استفاده شده است:
(۱) آستان قدس، فهرست.
(۲) ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره، ۱۲۹۹ ق / ۱۸۸۲ م.
(۳) ابن سینا، حسین، رسائل الشیخ الرئیس ابی علی الحسین بن عبدالله سینا، قم، ۱۴۰۰ ق.
(۴) ابن سینا، حسین، الشفاء الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، به كوشش زكریا یوسف، قم، ۱۴۰۵ ق.
(۵) ابن سینا، حسین، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، به كوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، ۱۳۶۴ ش.
(۶) ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة (نک‌ : هم‌ ، ابن سینا).
(۷) ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، به كوشش قنواتی و دیگران، قاهره، ۱۳۷۱ ق.
(۸) ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، به كوشش تقی بینش، تهران، ۱۳۷۱ ش.
(۹) ارموی،‌ عبدالمؤمن بن یوسف، الادوار، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز.
(۱۰) اسماعیل بیگی، ضیاءالدین، اكوستیك، تهران، ۱۳۳۰ ش.
(۱۱) بركشلی، مهدی، «موسیقی»، ایرانشهر، تهران، ۱۳۴۲ ش، ج ۱.
(۱۲) بنائی، علی بن محمد معمار، رساله در موسیقی، تهران، ۱۳۶۸ ش.
(۱۳) بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، لاهور، ۱۳۵۱ ق.
(۱۴) خالقی، روح الله، نظری به موسیقی، تهران، ۱۳۷۰ ش.
(۱۵) خوارزمی، محمد بن احمد، مفاتیح العلوم، به كوشش گوستاو فان فلوتن، لیدن، ۱۸۹۵ م.
(۱۶) دانش‌پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، تهران، ۱۳۵۵ ش.
(۱۷) فارابی، محمد بن محمد، الموسیقی الكبیر، قاهره، ۱۹۶۷ م.
(۱۸) قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، لیدن، ۱۹۰۹ م.
(۱۹) قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، به كوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۲ م.
(۲۰) مدكور، ابراهیم، مقدمه بر الشفاء ابن سینا، قاهره، ۱۳۷۱ ق.
(۲۱) مراغی، عبدالقادر بن غیبی، شرح ادوار، به كوشش تقی بینش، ‌تهران، ۱۳۷۰ ش.
(۲۲) معین، محمد، مقدمه بر الهیات دانشنامۀ علائی، تهران، ۱۳۳۱ ش.
(۲۳) ملكی، ایرج، «شاه خسرو و ریدك قبادی»، مجلۀ موسیقی، تهران، ۱۳۴۳ ش، شم‌ ‌۸۹-۹۰.
(۲۴) منزوی، خطی.
(۲۵) .Ahlward
(۲۶) .Aumer، J.، Die arabischen Handschriften der K. Hof und Staatsbibliothek in München، Wiesbaden، ۱۹۷۰
(۲۷) .Farmer، H. G.، A History of Arabian Music، London، ۱۹۶۷
(۲۸) .Flügel، G.، Arabischen، persischen und türkischen Handschriften … ، Wien، ۱۸۶۵
(۲۹) .GAS
(۳۰) .Rieu، Ch.، Catalogue of the persian Manuscripts in the British Museum، London، ۱۸۸۱
(۳۱) .Voorthoeve

۱۴ - پانویس

[ویرایش]
 
۱. قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۱۷-۴۲۶.
۲. ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۳۷.    
۳. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۵.
۴. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۸.
۵. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۵۱.
۶. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱.
۷. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۵۲.
۸. قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۳-۲۵۴.
۹. قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۲۲.
۱۰. ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۴۰.    
۱۱. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۴۶.
۱۲. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۲.
۱۳. قفطی، علی بن یوسف، تاریخ ‌الحكماء، ص۴۲۲.
۱۴. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۲-۳.
۱۵. مدكور، ابراهیم، مقدمه بر الشفاء ابن سینا، ج۱، ص۴.
۱۶. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱-۴.
۱۷. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۳۹۹.
۱۸. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۲۹.
۱۹. قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۴.
۲۰. معین، محمد، مقدمه بر الهیات دانشنامۀ علائی، «و ـ ز».
۲۱. .Rieu، Ch.، Catalogue of the persian Manuscripts in the British Museum، London، p۴۳۳/II، ۱۸۸۱
۲۲. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، مقدمۀ منطق الشفاء ابن‌سینا، ج۱، ص۱-۲.
۲۳. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۹۴.
۲۴. آستان قدس، فهرست، ج۸، ص۳۴۷.
۲۵. .GAS، VI/p۲۸۱
۲۶. .Voorthoeve، p۱۴۸
۲۷. منزوی، خطی، ج۱، ص۲۰۱.
۲۸. .Flügel، G.، Arabischen، persischen und türkischen Handschriften … ، Wien، p۴۴۶/I، ۱۸۶۵
۲۹. Aumer، J.، Die arabischen Handschriften der K. Hof und Staatsbibliothek in München، Wiesbaden، p۳۰۵، ۱۹۷۰
۳۰. .شم‌Ahlward، ۵۳۴۶
۳۱. قزوینی، محمد، تعلیقات بر چهار مقالۀ نظامی عروضی، ص۲۵۵.
۳۲. بیهقی، علی بن زید، تتمة صوان الحكمة، ص۹۴.
۳۳. .Farmer، H. G.، A History of Arabian Music، London، p۲۱۹، ۱۹۶۷
۳۴. دانش‌پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، ص۷۱.
۳۵. ابن سینا، حسین، الشفاء، الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۷-۹.
۳۶. ابن سینا، حسین، الشفاء، الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۹.
۳۷. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
۳۸. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
۳۹. ابن سینا، حسین، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ص۱۳‌.
۴۰. فارابی، محمد بن محمد، الموسیقی الكبیر، ص۲۱۴.
۴۱. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
۴۲. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، ریاضیات النجاة، ص۴۷۹.
۴۳. ابن سینا، حسین، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ص۱۳.
۴۴. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
۴۵. اسماعیل بیگی، ضیاءالدین، اكوستیك، ج۲، ص۱۱.
۴۶. دانش‌پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی، ص۷۰-۷۱.
۴۷. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷.
۴۸. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۱۷-۱۸.
۴۹. اسماعیل بیگی، ضیاءالدین، اكوستیك، ج۲، ص۲۴۰-۲۴۴.
۵۰. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
۵۱. خوارزمی، محمد بن احمد، مفاتیح العلوم، ص۲۶۰.    
۵۲. ملكی، ایرج، «شاه خسرو و ریدك قبادی»، مجلۀ موسیقی، ص۲۰.
۵۳. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
۵۴. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۶.
۵۵. فارابی، محمد بن محمد، الموسیقی الكبیر، ص۳۲۳.
۵۶. ابن سینا، حسین، الشفاء الریاضیات، جوامع علم الموسیقی، ص۱۹.
۵۷. ارموی،‌ عبدالمؤمن بن یوسف، الادوار، ص۱۲.
۵۸. مراغی، عبدالقادر بن غیبی، شرح ادوار، ص۱۳۱.
۵۹. بنائی، علی بن محمد معمار، رساله در موسیقی، ص۱۴.
۶۰. خالقی، روح الله، نظری به موسیقی، ص۲۰۲.
۶۱. بركشلی، مهدی، «موسیقی»، ص۸۶۷-۸۷۰.
۶۲. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۲-۲۵.
۶۳. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۴.
۶۴. ابوعبید جوزجانی، عبدالواحد بن محمد، «موسیقی دانشنامۀ علائی»، سه رسالۀ فارسی در موسیقی، ص۲۷.
۶۵. مراغی، عبدالقادر بن غیبی، شرح ادوار، ص۳۸۵-۳۸۶.
۶۶. ابن سینا، حسین، رسائل الشیخ الرئیس ابی علی الحسین بن عبدالله سینا، ج۱، ص۲۸۵-۲۹۶.    
۶۷. ابن سینا، حسین، رسائل الشیخ الرئیس ابی علی الحسین بن عبدالله سینا، ج۱، ص۲۸۶، حاشیه۱.    


۱۵ - منبع

[ویرایش]

سیدجعفر سجادی و تقی بینش، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوعبید جوزجانی».    






جعبه ابزار